Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі семей қаласының ШӘКӘрім атындағЫ


Латын тілі – жарқын болашақ кепілі



бет5/11
Дата31.01.2018
өлшемі4,37 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Латын тілі – жарқын болашақ кепілі


САБАҚТЫҢ МАҚСАТЫ: ветеринариялық терминологияның сөз құрылымдық, лексикалық және граматикалық ерекшеліктерін үйрену және меңгеру үшін ветеринарияның – анатомиялық, фармацевтикалық, гистологиялық және клиникалық-терапевтикалық тарауларында жиі қолданылатын атауларды, ұғымдарды түсінуге пайдалануға үйретеді.

Латын тілі – ғылым тілі ретінде нақты және табиғи ғылымдардың қызметтік тілі болып табылады. Латын тілін меңгеру барысында пәнді ғылымға сәйкес өзіндік ерекшелігі тұрғысынан қарастыра отырып, тілдік мағынада сөйлемнің стилистік мәнін толық түсіне білу және халықаралық деңгейдегі ұғымы ретінде түсіну керек. Сондықтан да белгілі бір саланы меңгеру үшін әр бөлімге сәйкес грамматикалық және лексикалық қажеттіліктер таңдалынып, сөзжасамдық үлгілері оқытылады.

Латын граматикасын оқу барысында негізінен клиникалық терминологиялық сөз жасамды толық меңгеріліп, ауру малға диагноз қою және латын терминдерін ветеринариялық медицина саласында пайдалану үйретіледі.
- Ветеринария саласындағы кең қолданыстағы латын терминдерін пайдалануды үйреніп, шипа ұсынымды жазуда, диагноз атауларын т.б қолдануды үйренуге негізделеді;

- Болашақ ветеринариялық іс-шаралардағы күнделікті қолданыстық терминдік сөздерді және сөзжасамды сауатты қолдану болып табылады.

- латын тілі грамматикасын, сөйлем құру әдістерін игеру;

- латын тілінде оқудың негізгі ережелерін үйрену;



- сөздікпен жұмыс істеуді;

- жануарлардың клиникалық белгілерін көрсету мен диагноз қою барысында сондай-ақ, емдеудегі терминологияны пайдалана алуы керек.

- ветеринариялық терминдердің мән мағынасын анықтау, қолданыстағы терминоэлементтерді пайдалана отырып, тиісті салаға сәйкес сөзжасам құрылымын құру;

- бағдарлама шеңберінде латын тілінде оқуды және жазуды

- латын терминдерді, ғылыми түсініктерді теориялық және тәжірибелік мағынасында пайдалану;
ҚОСЫМША: Сөз жасамдық құрылымдағы сөздердің бірігуі. Жұрнақ және префикстеу. Негізгі терминоэлементтер.
Сабақ барысында қарастырылатын латындық ұғымдар:

Грек-латын дублеттері негізіндегі мүше, жыныс, жас және тінмен ағзалардың аталуы және дербес терминоэлемент.


Грек Латын Мағынасы

aden- 1. glandŭla, ae f

2. nodus lymphatĭcus

nodus, i m

lymphatĭcus, a, um

1. без, безді эпителий

2. лимфа түйіні

bi(o)- vita, ae f өмір

blephar- palpĕbra, ae f қабақ

cholecyst- vesīca fellea seu vesīca

biliaris

vesica, ae f

felleus, a, um

biliaris, e

өт қапшығы

colp- vagīna, ae f қынап

сyst- 1. vesīca urinaria

vesīca, ae f

urinarius, a, um

2. cysta, ae f

1. қуық

cyt-, -cўtus cellula, ae f жасуша, торша



dacry- lacrĭma, ae f көз жасы

gloss-, -glossia lingua, ae f тіл

gen-, -genia mandibula, ae f астыңғы жақ

gnath-, -gnathia maxilla, ae f үстіңгі жақ

gynaec- femǐna, ae f əйел

hydr- aqua, ae f су

kerat- cornea, ae f 1. көз мүйізі

2. эпидермистің мүйізді

қабығы

mast-, -mastia mamma, ae f сүт безі



mnem-, -mnesia memoria, ae f есте сақтау

myel- 1. medulla spinalis

medulla, ae f

spinalis, e

2. medulla ossium

os, ossis n

1. жұлын

2. сүйек миы

phleb- vena, ae f вена, көк тамыр

physi- natura, ae f табиғат

spondyl- vertěbra, ae f омыртқа

sial-, -sialia salīva, ae f сілекей, сілекей безі жəне

жолы

thyr- glandŭla thyroidea



glandŭla, ae f

thyroideus, a um

қалқанша без

ur-, -uria 1. urīna, ae f

2. urea, ae f

1 зəр, зəр шығару

2.несепнəр
carcin- cancer, cri m қатерлі ісік

chyl-, -chylia 1. succus gastrǐcus

succus, i m

gastrǐcus, a, um

2. lympha, ae f

1. асқазан сөлі

2. лимфаға қатысты, құрамында

лимфа бар

dacryocyst- saccus lacrimalis

saccus, i m

lacrimalis, e

Көз жасы қапшығы

dactyl-, -dactylia digǐtus, i m саусақ

gastr- Ventricŭlus, i m асқазан

hyster-(в названиях

хирургических

операций), metr-(в

остальных случаях)

utĕrus, I m жатыр

my-, myos- muscŭlus, i m бұлшық ет

neur- nervus, I m жүйке

ophthalm-, -

ophthalmia

ocŭlus, i m көз

path-, -pathia morbus, i m ауру

rhin- nasus, i m мұрын

trich-, -trichia capillus, i m

pilus, I m

шаш

cheil-, -cheilia labium, i n ерін



col-, colon- crassum, i n 1. тоқ ішек

desm- ligamentum, i n 1. байлам

encephal- encephǎlon, i n бас миы

enter- intestinum, i n ішек

lith-, -lĭthus Calculus, i m seu

concrementum, i n

1. тас

2. конкремент, қатты жыныс



pharm-, pharmac- medicamentum, i n дəрі

proct- rectum, i n ік ішек

tox-, toxic- venēnum, i n у, улы зат

typhl- caecum, i n сорық ішек

uran- palātum, i n таңдай

erythr- ruber, bra, brum 1. қызыл

2. эритроциттерге қатысты

leuc- albus, a, um 1. ақ

2. лейкоциттерге қатысты

macr- magnus, a, um үлкен (көлемі бойынша)

mega-, megal-, -

megalia


magnus, a, um үлкейген көлем

melan- niger,gra, grum қара, меланинді

micr- parvus, a, um Кіші (көлемі бойынша),

кішірейтілген көлем

olig- parvus, a, um аз (саны бойынша)

orth- directus, a, um тік, дұрыс, қалыпты

poly- multus, a, um көп (саны бойынша),

xer- siccus, a, um құрғақ


haem-, haemat-, -

aemia


sanguis, ĭnis m қан

lip- 1. adeps,ĭpis m

2. sebum, i n

1.май ұлпасы

2. май бездерінің секреті

nephr- ren, renis m бүйрек

odont-, -odontia, -

dentia


dens, dentis m тіс

onc- tumor, ōris m ісік

pneum-, pneumat- aer, aeris m қандай бір мүшеде ауа не

газдың болуы

pneum-, pneumon- pulmo, ōnis m өкпе

splen-, -splenia lien, liēnis m көк бауыр, талақ

ten- tendo, ĭnis m сіңір

acr- apicalis,e дененің дисталды бөліктеріне

қатысты

brady- lenis,e ақырын, жай



glyc-, glyk-, gluc- dulcis,e 1. тəтті

2. қант не глюкозаның болуы

pan- omnis,e толық, барлығын қамтыған

tachy- celer,ĕris,ĕre тез, жылдам

aesthesi-, -aesthesia Sensus,us m сезім, сезімталдық

chir- Manus,us f қол

embry- 1. fetus,us m

2. embryo,ōnis m

8 аптадан кейінгі ұрық

hist- Textus,us m ұлпа, тоқыма

Hepar iecur, oris, m бауыр

derma, dermatos cutis, is, f тері

Osteon os, ossis, n сүйе

Arthron articulatio, onis, f буын

Cardia cor, cordis, n жүрек

stoma, stomatos os, ons, n ауыз

Chole fel, fellis, n өт

Oophoron ovanum, l, n жұмыртқа

Chondros cartilago, inis, f шеміршек

Angion vas, vasis, n тамыр

us, otos auris, is, f құлақ

Galactos lac, lactis, n сүт

Терминдерге «қалыпты жағдайдан ауытқу», «функциональдың

бұзылу» мағынасын беретін аффиксальды терминоэлементтер

Грек қосымшалары

a-,an-(дауыстының алдында) Болмау, жоқ болу, мүмкіндіктің

болмауы

dys- Бұзылу



hyper- Қалыпты жағдайдан жоғары болу

hypo- Қалыпты жағдайдан төмен болу

syn-, sym-(ерін жабылатын b,p əріптерінің

алдында)


Қосылу
Соңғы грек терминоэлементтері жəне олардың эквиваленттері – 2-ші жіктеу

орта тектік түріндегі латын зат есімдері

Соңғы терминоэлементтер

-ergia, urgia Іс-əрекет, ағзаның реактивтілігі

-kinesia қимыл

-penia Қан құрамының қандай да бір элементтердің азаюы

-philia Бейім болу

-rrhagia Қан ағу

-rrhaphia Оташылық тігу

-rrhoea Сұйықтықтың, секреттің ағуы

-schĭsis ыдырау

-trophia Мүшелер мен ұлпалардың қоректенуі

-dynamia күш

-cēle киста, шығып тұру, жарық (hernia, ae f)

-iater Ауруды емдейтін врач-специалист

-iatria Емдеу туралы ғылым

-oxia кислород, тотығу

-pexia фиксация, қандай да бір ішкі мүшені бекемдеу

-phagia, phag- 1. жұту

2. жеп қою

-phobia қорқу

-plasia Мүшенің, ұлпаның пайда болуы, өсуі

-pnoё Дем алу

-scopia Арнайы құралмен мүшенің ішкі қабырғаларымен

сыртын зерттеу, қарау

-thermia, therm- Температураның айнуы

Бастапқы

ТЭ

Соңғы



ТЭ

Мағынасы Мысалдар

cary- — ядро caryogamia, ae f кариогамия, жыныс

торшаларының қосылуы

clad- -

clădus,


a, um

бұтақ polyclădus, a, um көп бұтақты

cocc- coccus,

i m


1) дəн;

2) шар тəрізді

бактерия, кокк

micrococcus, i m микрококк, шар

тəрізді бактерия

cten- — айдар, тəжі Ctenophŏra, ōrum n айдарлылар

теңіз омыртқасыздары

cyst- — жылауық (пузыр) cystocarpium, i n цистокарпий,

dasy- — қалың,

қалың жүнді

dasyphyllus, a, um қалың жапырақты

dipl- — қос diplococci, ōrum m қос коктар

eu- — жақсы, толық eutrŏphus, a, um втрофты: 1) жақсы

қоректенуге мүмкіндігі бар;

2) топырақта жақсы өсуші

gymn- — жалаң gymnospermus, a, um


Бастапқы

ТЭ

Соңғы



ТЭ

Мағынасы Мысалдар

жалаңтұқымды

lasi- — жүнді Lasiorrhīnus, i m жүнді вомбат (сүт

қоректі)

lept- — жұқа, жіңішке leptoūrus, a, um жіңішке құйрықты

limn- — көл limnophĭlus, a, um көлде өмір

сүретіндер

— -

logia, a


e f

ғылым, ілім myologia, ae f бұлшық еттің

құрылысы жəне қызметі туралы

ғылым


— -

lŏgus, i


m

ғылымның бір

саласындағы

маман


anthropolŏgus, i m антропология

маманы – адам эволюциясы туралы

ғылым

morph- -


morphu

s, a, um


формасы, түрі morphogenĕsis, is f морфогенез,

ағзаның эволюция процессінде

түрге енуі

anthropomorphus, a, um адамға ұқсас

neur- — 1) жүйке neurocўtus, i m жүйке торшасы

odont- odontus

, a, um

тіс odontoblastus, i m тіс емізіктері



мезенхимасынан өсетін, тіс ұлпасын

құрайтын торша

Mastodontus, i m мастодонт -

тұмсықтылар тұқымдасынан жоқ

жолып кеткен жануарлар

olig- — аз, аз мөлшерде,

сирек

oligotrĭchus, a, um сирекшаштылар



ornith- — құс Ornithopŏda, ōrum n құсаяқты

динозавлар

orth- — 1) тіке

2) дұрыс


orthoclădus, a, um тікебұтақты

orthogenĕsis, is f эволюция жолы

белгілі бір бағытпен дамыған

табиғи құбылыс туралы ғылым

oxyox-

— 1) қышқыл



2)оттегіге қатысы

бар


oxyhaemoglobīnum, i n

оксигемоглобин, оксигенизделген

(оттегімен қаныққан) гемоглобин

phot- — жарық, күн

сəулесі

phototrŏphus, a, um фототрофты



(ағза), өсіп-өнуіне күн сəулесін

қажет ететін

rhin- -

rrhīnus,


a, um

мұрын Rhinocĕros, ŏtis m мүйізтұмсық

platyrrhīnus, a, um жалпақ

мұрынды


rhiz- -

rrhiza,


ae f

-

rrhizus,



a, um

тамыр rhizomorphus, a, um тамыр тəрізді

polyrrhizus, a, um көп тамырлы

Бастапқы


ТЭ

Соңғы


ТЭ

Мағынасы Мысалдар

staphyl- — (жүзім) жүзім

шағы


Staphylococcus, i m стафилококк,

жүзім шағы сияқты орналасқан

бактерия торшалары

strept- — алқа Streptococcus, i m стрептококк,

торшалары алқа тəрізді орналасқан

бактерия


spor- -

spŏra, a


e f

-

sporia,



ae f

-

spŏrus,



a, um

спора sporoderma, ătis n спородерма, дəн

жəне споралар қабығы

endospŏra, ae f эндоспора, спора,

қандай да бір ағзаның ішінде

дамитын спора — эндоспория

ur- ūrus, a,

um

құйрық platūrus, a, um жалпақ құйрықты



xanth- — сары xanthocarpus, a, um сарыжемісті
САН ЕСІМ (NUMERALIA)

Жоспар:


1. Сан есім жəне қосымша.

2. Латын жəне грек сан есімдері.


Сабақтың мақсаты: Студенттерді сан есіммен, оның түрлерімен

таныстыру.

Латын тіліндегі сан есімдердің төрт түрі бар:

cardinalia – есептік (қанша?)

ordinalia – реттік сандар (нешінші?)

distributiva – бөлшектік сандар (қаншадан?)

adverbia - үстеу сандар (қанша рет?)

11 жəне 17 аралығындығы сандар төмендегі тəртіп бойынша орын-

далады:

11 – undecim 15 - quindecim



12- duodecim 16 - sedecim

13 – tredecim 17 - septemdecim

14 - Quattuordecim

8 жəне 9 сандарына аяқталатын сандар (18, 19, 28 ,29...) келесі ондықтан

1 немесе 2 санын алып тастаумен пайда болады. Мысалы.: 18- duodeveginti.

Бұл жерде duo – екі, de – , veginti – жиырма.

18- duodeveginti (екісі кем жиырма)

19 – undeveginti (бірі кем жиырма)

20 – veginti (жиырма).

Ондықтардан, жүздіктен жəне 1 мен 7 аралығындағы бірліктерден

тұратын сандар (мыс: 21, 22...37) екі түрлі жолмен жасалады:

1) ондық бірліктің алдында тұрады, veginti unus, veginti duo....

2) бірлік ондықтан бұрын айтылып, ондықпен et (жəне) деген шылау

арқылы байланысады: unus et veginti, duo et veginti....

Латын тілінде сын есімдер зат есіммен родта, түрде, септеуде (сын есім

сияқты) үйлеседі: unus musculus – бір бұлшық ет, una costa – бір қабырға.

Реттік сан есімдер сын есімнің I и II жіктеуі сияқты жіктеледі

Рим


цифрлары

Араб


цифрлары

cardinalia ordinalia

I 1 Unus (m), una (f), unum (n) Primus, a, um

II 2 Duo (m), duae (f), duo (n) Secundus, a, um

III 3 Tres (m,f), tria (n) Tertius, a, um

IV 4 Quattuor Quartus, a, um

V 5 Quinque Quintus, a, um

VI 6 Sex Sextus, a, um

VII 7 Septem Septimus, a, um

VIII 8 Octo Octavus, a, um

IX 9 Novem Nonus, a, um

X 10 Decem Decimus, a, um

XX 20 viginti vicesimus

XXX 30 triginta tricesimus

XL 40 quadraginta quadragesimus

L 50 quinquaginta quinquagesimus


LX 60 sexaginta sexagesimus

LXX 70 septuaginta septuagesimus

LXXX 80 octoginta octogesimus

XC 90 nonaginta nonagesimus

C 100 Centum Centesimus

CC 200 ducenti, ae,a ducentesimus

CCC 300 trecenti, ae, a trecentesimus

CD 400 quadrigenti, ae, a quadrigentesimus

D 500 quingenti, ae, a quingentesimus

DC 600 sescenti, ae, a sescentesimus

DCC 700 septigenti, ae, a septingentesimus

DCCC 800 octingenti, ae, a octingentesimus

DCCCC 900 nongenti, ae, a nongentesimus

M 1000 Mille Millisimus

MM 2000 duo milia bis millisemis

Қосымшалар міндетін атқаратын латын жəне грек сан есімдері.

Латын

Сан есімдері



Грек

Сан есімдері

Мағынасы Мысалдар

uni- mono- бір unisexuālis, e - біржынысты

monocephălus, a, um - бір басты

bi- di- Екі bialātus, a, um - екі қанатты

dipetălus, a, um - екікүлтелі

tri- tri- үш triaxonālis, e - үшаксонный

quadri- tetra- Төрт- quadrifoliātus, a, um төртжапырақты

tetracoccus, i m - тетракокк

quinque penta- бес quinqueflōrus, a, um бес гүлді

pentaradiālis, e - беснұрлы

sex- hexa- алты- sexangulāris, e - алтықырлы

hexaspŏrus, a, um - алтыспорлы

septem- hepta жеті septemjugātus, a, um - жетіжұпты

heptapetălus, a, um - жетікүлтелі

oct-,

octooct-,



octo-

сегіз octopetălus, a, um - сегіз күлтелі

Octodontīdae, ārum f - сегіз тісті

novem-,


novenennea-

тоғыз- novendiālis, e - тоғыз күндік

enneapetălus, a, um тоғыз күлтелі

decem-,


decendec-,

deca-


он decemflōrus, a, um - он гүлді

Decapŏda, ōrum n - он аяқты

semi- hemi- жарты semicanālis, is m - жартыканалды

hemisphaerium, i n - жарты шарлы

Жаттығулар:

1. Терминдерді префиксальды морфемдердің мағынасына қарай

аударыңдар:

Viŏla tricŏlor, hemispherium cerĕbri, ductus excretorius, Leonūrus

quinquelobātus, evolutio postembryonālis, reproductio asexuālis, concha bivalvis,

reflexus incondicionālis, Piscis semitransitorius, ganglion submaxillāre,


hybridizatio, intraspecifĭca et interspecifĭca, segmentatio superficiālis, nervus

hypoglossus, heredĭtas extranucleāris, discus intervertebrālis, Matricaria inodōra

Picoīdes tridactўlus, symphўsis pubĭca, muscŭlus epicranius, dysfunctio hepătis,

syndactylia congenita, caput muscŭli bicipĭtis, Leptinotarsa decemlineāta.

2. Сан есімдерді primus, a, um; tres, tria; milia сын есімдермен

үйлестіріңіз

annus, i m жыл; hirundo, inis f қарлығаш; fructus, i m жеміс; ovis, is f қой;

semen, inis n дəн; dies, ei m күн; arbor, oris f ағаш.

3. Рим цифраларымен жазыңыз:

1969,1418, 1815, 1989, 812, 1503, 1616, 907

4. Қазақ тіліне аударыңыз:

Pars prima. Viginti homines. Costa prima, costa secunda, costa tertia. Legimus

Celsi opus «De medicina libri octo». Apud Graecos medicina in tres partes divisa

est: una, quae, victu, altera, quae medicamentis, tertia, quae manu sanat. Primus

inter pares.

5.Латын тіліне аударыңыз:

Екі қызыл жеміс. Екі сары аналық. Үш ұзын бұтақ. Үш жалпақ жапырақ.

Екі жүз сары бақ бақ. Екі жүз жеміс. Екі мың сүйек. Бесінші тіс. Төрт саусақ.

Жеті қой. Он сегіз кітап. Мыңдаған қан тамырлары.

Латын афоризмдері:

1. Ubi concordio, ibi victoria – бірлік бар жерде тірлік бар.

2. Diagnōsis certa – нақты диагноз.

3. Diagnōsis dubia - күдікті диагноз.

Бақылау сұрақтары:

1. Латын тілінде сан есімдердің қандай түрлері бар?

2. Есептік сан есімдер қалай жасалады?

3. 1-ден 10-ға дейінгі бірлік сандардың жасалуы.

4. 11-17 аралығындағы сандардың жасалуы.

5. Ондыққа дейінгі 1 не 2 жетпейтін сандардың жасалуы.

6. 30-90 аралығындағы ондық сандардың жасалуы.

7. 1-7 аралығындағы бірлік сандардың ондық, жүздік сандарға қосылып

айтылу жолдары.

8. Реттік сан есімдер қалай жасалды?

9. Қандай есептік сан есімдер септеледі?

10. Қандай есептік сан есімдер септелмейді?

11. 3 сан мен көптік тұлғадағы 1000 саны қалай септеледі?

5В120200 «Ветеринариялық санитария» мамандығына арналған

«Малдәрігерлік латын терминологиясы» пәнінен №10 тәжірибелік сабақ


Модуль 2 Латын граматикасының клиникалық терминологиясы
ТАҚЫРЫБЫ: Грек-латын дублеттері негізіндегі мүше, жыныс, жас және тінмен ағзалардың аталуы және дербес терминоэлемент.
Негізгі әдебиеттер

1 Жануарлар морфологиясы латын ветеринариялық терминологиясымен. ІІ: (цитология, эмбриология, гистология) / Тоқаев, З.К. - 2006

2 Латинский язык / Валл Г.И. - 1990 Латинский язык / Валл Г.И. – 1990

3 Латинский язык и основы ветеринарной терминологии: / Вульф, В.Д. - 1988



Қосымша әдебиеттер

1 Введение в латинскую ветеринарную терминологию /Валл, Г.И. - 1978



2 Анатомия терминдерінің сөздігі ( Қазақша-орысша латынша, орысша латынша-қазақша, латынша-орысша-қазақша) / Рақышев, А. - 1992
Invia est in medicina via sina lingua latina

Латын тілінсіз медицинаға жол жоқ



Каталог: ebook -> umkd
umkd -> Мамандығына арналған Сұлтанмахмұттану ПӘнінің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Қазақстан Республикасының
umkd -> Қазақстан Республикасының
umkd -> Студенттерге арналған оқу әдістемелік кешені
umkd -> ПӘннің ОҚУ Әдістемелік кешені 5В011700 «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығына арналған «Ұлы отан соғысы және соғыстан кейінгі жылдардағы қазақ әдебиетінің тарихы (1941-1960)» пәнінен ОҚытушыға арналған пән бағдарламасы
umkd -> «Балалар әдебиеті» пәніне арналған оқу-әдістемелік материалдар 2013 жылғы №3 басылым 5 в 050117 «Қазақ тілі мен әдебиеті»
umkd -> ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешенінің
umkd -> 5 в 011700- Қазақ тілі мен әдебиеті
umkd -> 5 в 011700- Қазақ тілі мен әдебиеті
umkd -> «Филология: қазақ тілі» мамандығына арналған


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

енгізу | тіркеу
    Басты бет


материалдарды жүктеу