І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp



Pdf көрінісі
бет50/182
Дата21.05.2022
өлшемі1,97 Mb.
#144378
түріЛекция
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   182
Байланысты:
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)

жуықтық тенденциясы
болады. 
Тілде жуықтық тенденциясы ғана болса, бір сөзбен екінші сөздің дыбыс 
құрылысы бір болып, бір сөз екінші сөзден айырылмай қалар еді.
Тілде аулақтық тенденциясы ғана болса, бір сөзге екінші сөз ұқсамас еді, сөз 
бен 
сөздің 
арасындағы 
алыс-жақындықты 
білмес 
едік. 
Нәрселердің, 
құбылыстардың ұшы-қиыры жоқ, көп, біз оларға сөз жеткізе алмай ақырында 
ештемені айырып атай алмай қалар едік.
Қорытынды: әрбір сөз формасы осы екі жаққа тартқан екі түрлі ішкі 
тенденция күресінің нәтижесі. Тіл қызметінде осы екі тенденцияның бір жағы ғана 
билеп кете алмайды, екеуі де өздеріне тиесілі сыбаға алады. Бір-біріне қарсы мәнді 
екі тенденция дегеніміз осы.


Кейде жуықтық тенденциясы басым болуы да мүмкін. Қазіргі «
аяғыңды 
атта
» дегендегі «
атта
» сөзі жылқы болу, ат болу дегенді білдірген. Осы күнде ол 
«
жүр
» деген бұйрық мағынасында. Бүгінде 
ат
(жылқы) деген мағына мен 
жүр
деген ұғым бір-біріне ұқсамайды, екі ұғым, екі сөз. Солай да болса дыбыстары бір, 
мағынасы бір сөздердің формасы да жақын болу тенденциясы басып кеткен. 
Бұндағы қоғамдық мақсат – бір буынның (ұрпақтың) тілін екінші буынға түсіндіріп 
отыру. Мұндайлар тілде сирек кездеседі, бірақ бар. Егер тіл қазіргіден жылдам 
өзгерсе, бұдан 10 жыл бұрын жасаған ұрпақтың (буынның) тілін түсінбей қалар 
едік. Ал сирек те болса бұндай өзгерістер тілді дамытады, байытады.
Аулақтық тенденциясының басым болуы 
Жоғарыда біз 
басақ
деген сөз 
масақ
болып өзгерген дедік. Бұлайша өзгеруі 
де, егізделіп өзгеруі де сирек құбылыстар. Өзгеріс жиі болса, бір буынның тілін 
екінші буын түсінбес еді дегенді айттық. Жалқы есімдерде жуықтық тенденциясы 
өте аз. Ал басқа сөздер, әсіресе, жалпы есімдер ондай емес. Жуықтық тенденциясы 
сөздің түрлі қалыпқа түсуін тұсайды. Сондықтан жалқы есімнің аз өзгеретін себебі 
оның сөз бен сөзді айырып, неғұрлым ұқсатпау мақсатына байланысты. Ағайынды 
кісілердің аттары бір түбірлі сөздерден болуы шарт емес. Бұлардың грамматикалық 
жағынан бірдей таңбалануы да шарт емес. Өйткені сөздің жақынын таңбалау 
мақсат емес, қайта олардың басқалығын білдіру шарт. Сондықтан жалқы есімдер 
аулақтық тенденциясымен тез үйлеседі. Соның нәтижесінде жалқы есімдерден 
болған сөз түбірлері өзгеріп отырады; кездейсоқ түрде ұшыраған дыбыс басқалығы 
жалқы есім үшін сирек нәрсе. Мысалы, әлдеқалай екі түрлі айтылып кеткен бір 
жалқы есім кейде екі кісіге ат бола кетеді (
Ғали, Әли, Қали, Қалима, Мұханбет, 
Махамбет
т.б.); кейде бір аттың (есімнің) кіші формасы да өз алдына дербес ат 
болып кетеді (
Мұқан, Мұқаш, Шонан, Шонтық, Шонай
).
Соңғы есімдерде кездесетін 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   182




©engime.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет