Өсімдік шаруашылығы практикумы қайта өңделіп, толықтырылып екінші шығарылуы



бет45/76
Дата01.04.2017
өлшемі13,01 Mb.
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   76

Карагандинская 1-Қарағанды МАТС-да шығарылған, европалық жоңышқаға жатады, көкбуданды сорттық тип, жалырақтануы-49-55% күлте жапырақшасының түсі күлгін, ашық-күлген және көкшіл түсті, бұршағы 1,5-3,5 айналымға бұратылған. Сорт орташа мерзімде піседі, баяу өседі, суарылмағанда 1-2, ал суарылғанда 2-3 шабыс береді. Қысқа төзімділігі жоғары, 1938 (1,7,9).

Карабалыкская 18 - Қарабалық МАТС-да шығарылған, европалық жоңышқаға жатады, шұбарбуданды сорттық тип, жапырақтануы-38-49%, күлтесі күлгін, көкшіл, сарғыш-жасыл түсті,

80-кесте Жоңышқа сорттиптерінің (топтарының) белгілері

Белгілері

Сортотиптер


Көк буданды

Шүбарбуданды

Сарыбуданды

Култеше жап-ырақшалардын. түсі

Ашық-күлгін жөне көкшіл түс басым,7-20% өсімдіктер ашық-көгілдір, күңгірт-көк, күңгірт-сары, ақшыл-сары, жасылдау-сары түстер мен кездеседі

Көкшіл-шүбар түстер басым, 33-49% өсімдіктер ашық-кегілдір, күңгірт-сары, ашық-ақшыл, жасылдау-сары, ашық-сары түстермен кездеседі.

Сары жөне жасылдау-сары түстер басым, 11-23% өсімдіктер сарғыш-көгілдір, ашық-көгіддір, көкшіл, күлгін, ақшыл, ақ түстермен кездеседі

Шоқгүл

Цилиндр төрізді, орташа ұзындықта (2-3 см) және тығыздықта (20 гүл).

Қысқа цилиндр пішінді, тыгыз, орташа ұзындықта (1,4 см), 15-ке таяу гүлдері болады

Бастанған, немесе қысқа цилиндр пішінді, тығыз, орташа ұзындықта (1,1 см) 13 -ке таяу гүлдері бар

Бұршаққап

Ірі (диаметрі 3,7-4,8 мм), ашық-қоңыр түсті, айналым саны 1,0-3-5

Ірі (диаметрі 3,3-4,6 мм), ашық-қоңыр жөне күңгірт-қоңыр, айн-алым саны 1,5-3,5

Орташа мөлшерлі, күңгірт-қоңыр жөне ашық-қоңыр, орақ пішінді, айналым саны 1-2-5

Тамыр жүйесі

Күшті дамыған, негізгі тамыр коптеген орташа жуандықтағы бүйір тамыршалардан түрады.

Қуатты, негізгі (кіндік) тамыр күшті, дамыған бүйір тамыршаларынан тұрады

Қуатты, негізгі тамыр әлсіз дамыған, тамыр мойнынан доғаланып күшті дамыған тамырлар шығады да олардан көптеген бүйір тамыршалар тарайды

Тамыр мойнының топыраққа бойлауы

1,5-3,0 см

3,0-6,0 см

4,0-6,0 см

Дегелеңнің күзде және көктемде өсуі

Құламалы, кейде жартылай, жапырылған және жартылай тік өседі

Жартылай жапырылған, кейде құламалы немесе жартылай тік өседі

Жапырылғыш, кейде жартылай жап-ьфылған

Өсімдіктің орта қабатындағ жап-ырақшалар

Ірі, кең-эллипс тәрізді және кері жүмыртқа пішінді, төменгі жағынан өлсіз түктенген

Орташа жөне ұсақ мөлшерлі, ұзынша-эллипс төрізді, кейде кері жүмыртқа пішінді және жіңішке-ланцетғі, төменгі жағынан жиі түктенген

Ұсақ, кейде орташа мөлшерлі, ұзынша-эллипс тәрізді, кері ромбы пішінді жөне жіңішке-ланцетті, төменгі жағынан жиі түктенген

Шабылғаннан кейін қайта өсуі, шабыс саны

Шапшаң, 2-ден 6-ға дейін

Баяу, 2 шабысқа дейін ғана

Өте баяу, 1 кейде 2 шабыс береді

Қазақстанда пайдалануға рұқсат етілген сортгар

Карагандинская 1 Шортандинская 2

Карабалыкская 18 Көкше

Желтогабридная 55

бұршаққабы орак пішінді. Сорт қыстың суығына, қуаңшылыққа төзшді, 1971 (9).Көкше-Көкшетау - АҒЗИ-да шығарылған, европалық жоңышқаның шүбарбуданды сорттык типіне жатады. Жапырақтануы 54-58%, күлтесі шүбар түсті, бүршағы 1-3 айналымға бұратылган. Сорт орташа мерзімде піседі, қыстың суығына, қуаңшылыққа тезімділігі жоғары, 1968 (1,2,4,7,11,12).

Семиреченская местная - Алматы облысының жергілікті сорты. Азия жоңышқасына жатады, жапырақтануы-39-54%. Кеш пісетін сорт, қысқа төзімділігі жоғары, 1934 (3,4,5,7,8,13).

Шортандинская 2 - Қазак АШҒЗИ-да шығарылған, европалық жоңышқаның кокбуданды сорттық типіне жатады, жапырақтануы 42-56%, 89-93% есімдіктерінің күлтесі ашық-күлгін, ақ, жасылдау-сары және ашық-сары түсті, бүршағы 1-3 айналымға бұратылган, Сорт орташа мерзімде піседі, қыстың суығына, қуаңшылыққа төзімді, көктемде және шабылғаннан кейін баяу өседі, 1952 (1,9).

Желтогибридная 55 - Семей МАТС-ды шығарылған. Бұтасы тік өседі, бұтақтануы төмен, гүлдердің күлтешесі шүбар түсті, қатты, тұқымдылығы 25-30% жетеді, 1993 (4,11).



Жогарыда сипатталған сорттардан басқа селекция жетістіктерінің Мемлекеттік тізімі мен пайдалануға мына сорттар жіберілген: Береке,1989, (5); Дархан, 1998 (8); Капчагайская 80, 1989 (4,11); Красноводопатская, 1962 (13); Красноводопатская скороспелая, 1992 (13); Прогресс, 1993 (8); Ташкентская 1, 1954 (13); Уральская синяя, 1950 (6); Ярославка, 1990 (3,4).

ЭСПАРЦЕТ ONOBRYCHIS ТАПСЫРМА

1. Өсімдіктің құрылысын оқып-үйрену.

2. Эспарцеттің негізгі түрлерінің (құмдық, көдімп және закавказдық) айырмашылық белгілерін оқып-үйрену.

3. Аудандастырылған сорттарына сипаттама беру.

4. Эспарцетті мал азығы мен туқымға өсірудің операциялык технологиясын жасау.

Эспарцет бұршақ тұқымдасына және туыстығына жатады да 150-ден аса түрлерді біріктіреді. ТМД аумағында 62 түрі белгілі, ал жабайы түрлерінің барынша кеп тарағаны Кавказ (27 түр), Орта Азия (17 түр) Қазақстан мен Украина (8 түрден). Олардың көпшшгі-көпжылдық шептесін өсімдіктер, бағалы мал азықтық шөптер.

Егістікте эспарцеттін 3 түрі ғана пайдаланылады: құмдық (Оп.Агепагіа) дақылға түңғыш рет ХІХ-ғ. Украинада енгізілген; егістік кәдімгі, немесе сиыржоңышқа жапырақты (Оп. УісіаеГоііа) Батыс Европада бүдан 500 жыл бүрын енгізілген; Закавказдық немесе алдыңғы азиялық (Оп. апШзіаііса) барынша ескі дақыл, бүдан 1000 жыл бүрын Кавказда осіріле бастаған.



Аталған түрлер бір-бірінен және басқа көпжылдық бұршақ тұқымдас шөптерден морфологиялық белтілері мен қасиеттері бойынша айқын айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Эспарцеттің ұзын кіндік тамыры 3-6 м терендікке бойлайды, алайда жоңышқадан айырмашылығы тарамданған бүйір тамыршаларының негізгі бөлігін жоңышқа еияқты топырақтың 50 см дейінгі қабатында емес, 50-100 см қабатында қалыптастырады, мұның өзі эспарцеттің су мен қорсктік заттарды топырақтың терең қабаттарынан пайдалануына мүмкіндік береді.

Жапырақтары дара - қосқауырсынды, 16-18 қосқауырсывды жапырақшалар мен жалғыз ұшар бастагы жапырақтан түрады, егін көгінің алғашқы жапырағы-дара жарнақты, соңынан 3,5,7... 19 бөліктен тұратын дара қауырсынды күрделі жапырақтар қалыптастырады, гүл шогары-ұзындығы 3-20 см шоқгүл. Гүлдері қызғылт (кейде ақ түсті, ірі) үзындығы 0,8-1,4 см, бұршаққаптары ірі жалғызтұқымды кейде қостұқымды домалақ пішінді, жарғақтары тығыз бекіген. 1000 тұқымның массасы 11-24 г (бүршаққаптармен себіледі).



Эспарцеттің сабағы мүлде бүтақтанбайды, кейде төменгі және жоғарғы түйіндерден (буындардан) 1-2 бүтақ шығады, алайда 3-5 ұзара өскен буынаралықтарындағы жапырақ қолтығындағы өркеннен гүл дамитын бүршікгер-гүл шоғыры өсіп шығады.

Эспарцеттің негізгі түрлерінің айырмашылық белгілері мен сипаттамасы 58-сурет пен 81-кестеде берілген.





58-сурет. Эспарцет: 1,2-дамыған егін көгі мен гүлдену жеміс түзу кезеңдеріндегі өсімдіктер; 3,4-сиыржоңышқа жапырақты эспарцеттің гүл шогары, жапырағы мен гүлі; 5,6-Закавказдық эспарцеттің гүл шоғыры, жапырағы мен гүлі; 7,8-қүмдық эспарцеттің гүл шоғыры, жапырагы мен гүлі; 9,10-жемістер мен тұқымдар (сол жакта-үлкейтілген).

81-кесте Эспарцеттің негізгі түрлерінің айырімашылық белгілері мен сипатамасы

Белгілер

Эспарцетгің тұрлері



құмдық (Оп. агепагіа)

кәдімгі егістік (Оп. УІсіаеіЫіа)

закавказдық (Оп.ап£аяаііса)

Күлтеше жапырақ-шаның түсі

Сары реңці қызгылт

қызыл реңді қызгь0іт

Күлгін ревді қызғылт (желкен жуйкесінде)

Шоқгүл

ұршық төрізді (тышқан құйрыққты), жіңішке, жылтыр, ушкірленген, гүлденгендегі ұзындыгы 5-8 см, пі~ скенде 10-25 см, борпылдақ

Ірі және орташа ірі (ұзындыгы 6-8 мм), ұзын және орташа ұзындықта тістері бар, 1000 тұқымның массасы 17-22 г.

Ірі және орташа ірі (ұзындығы 6-8 мм), тістері жоқ, 1000 туқымның массасы 14-24 г.

Бұршаққаптары

¥сақ (ұзындығы 4-5 мм) кысқа немесе орташа ұзындықта тістері бар, 1000 туқымның массасы 11-15 г.

Ірі жөне орташа ірі (ұзындығы 6-8 мм), ұзын және орташа ұзындықта тістері бар, 1000 ту_қымның массасы 17-22 г.

Грі және орташа ірі (ұзындығы 6-8 мм) тістері жоқ, 1000 тұқымньыңмас-сасы 14-24 г.

Сабағы

Биіктігі 80-125 см, дөрекі, іпгі толтырылған, айғызданган, жас сабақтары түкті, туктері тік орналасқан, 6-8 узын буынаралығы бар, түсі ашық-жасыл

Биіктігі 50-90 см, оргаша нәзік, ішкі қуысы жартылай толық, айғызданған, жас сабақтары тік орналасқан қысқа түкті, 5-7 қысқа буынаралықтары бар, түсі куңгірт-жасыл

Биіктігі 80-] 50 см, нәзік, негізінен іші қуыс, жылтыр, жас сабақтар ұзын қысыңқы түктермен көмкерілген. 7-9 буын аралықтары бар, жапырақтары сияқтьг жасылдау.

Жапырақ-шалары

Ланцет төрізді, жоғарғы уштен бірінде қысылган, ұзындығы 2-3 см, ені 0,5-0,9 см, жасыл, ал жоғарғы жас жапырақшалары-сарғыш-жасыл

Эллипс тәрізді, кейде ланцетгі, жоғарғы үшы доғалданган, үзындығы 1-2, ені 0,5-0,7 см, куңгірт жасыл түсті, жас жапырақгалары-ашық түсті

Жұмыртқа тәрізді төбе жағы доғаланып біткен, ұзындығы 2-4 см, ені 0,5-0,9 см, тусі көкшіл, қысыңқы түктерден^ сұрғылт жасыл түсті.

Тамыры

Діңгек түсті консистенциялы

Шырынды

Шырынды

Даму типі

Жаздык, бір шабысты, бір-ақ рет гулдейді, кейде ерте шапқанда екі рет гүлдейді

Күздік нсмесе жаздық, күздік жалгыз шабысты-бір-ақ рет гулдейді, ал жаздык 2-3 рет гүлдейді

Жаздық-екі шабысты, жазда 2-3 рет гүлдейді, күздік-жалгыз шабысты, жаз бойы бір-ақ ретн.

Қысқа төзімділігі

Барлық аймақтарда жоғары

Орташа, қатаң қарсьгз қыста өліп қалады

Орташа жөне төмен, қатаң, қарсыз қысга тіпті Украинада да өліп қалады.

Қуаңшы-лыққа төзімділігі

Жоғары

Орташа

Жоғары және орташа

Сорттары. Қазақстанда пайдалануға рұқсат етілген эспарцет сорттары төмендегідей: сиыржоңышқа жапырақты: Алма-Атинский 1, 1977 (13); Алма-Атинский 2,1980 (13); Песчаный 1251, 1959 (2,4,6); Гибрвд 110, 1988 (4).


Орташа үлгіні құжаттау және сақтау.
Көрсеткіші және екі үлгіні талдау нәтижелеріндегі рұқсат етілгені
Бақылау сұрақтары
Жұмсақ және қатты бидай түршелерін
Пайдалануға р
Ерте пісетіндер:
Дән пішіндері: 1-мәскеулік; 2-харковтік; з-шатиловтық; 4-ұзын жауырынды; 5-ине тәрізді.
Күріш - рис - окү2а
Ноғатық - чина - іатнүіш8
Ноқат - нут - сісе
Краснокутский 123.
Волгоградка 1,
Тарау бойынша әдебиеттер
Түйнектердің
Скороспелый 87.
Даму кезеңдері.
Пайдалануға рұқсат етілген шай жүгері сорттары
Песчаный улучшенный
Ақ түйежонышқаның сорттары:
Еркекшөп - житняк –
Еркекшөп түрлерінің айырмашылық белгілері
Карабалыкский
Жаздық сиыржоңышқаныц сорттары:
Омичка 2-сібір ашғзи, 1989 (7,12), омичка,
Крулносемянный 1
Бұршақ-астық т
Конус тәрізді
Кәдімгі (орташа талшықты) мақта өсіодігі
Днепропетровская однодомная 6, золотоношская, юсо 11, южносозревающая однодомная 31 (юсо 31), юсо 14, зенща, золотоношская 13.

Каталог: Книги -> 269
Книги -> “Қош,махаббат” Алматы 1988 жыл Ақынның жыр жинақтары
Книги -> Қазақcтан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Книги -> Көкшетау 2011 Құрастырғандар
Книги -> АҚША, несие, банктер
Книги -> А. А. Букаева 5В090200 Туризм мамандығына арналаған КӘсіби қазақ тілі
Книги -> М а 3 м ұ н ы қазақ тілі леқсикологиясына кіріспе қазақ лексикологиясының мақсаты мен зерттеу объекгісі лексика
Книги -> Қ а з а қ тіліні ң грамматикас ы 1 т о м Алматы, 1967
Книги -> Сүлейменова Зәуре Екпінқызы Қошанова Мараш Төлегенқызы
269 -> Назар аударыңыз!


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   76


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет