І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp



Pdf көрінісі
бет100/182
Дата21.05.2022
өлшемі1,97 Mb.
#144378
түріЛекция
1   ...   96   97   98   99   100   101   102   103   ...   182
Байланысты:
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)

Бұpма сөздiң
(жалғаулы сөздiң) 
бәpi де жетек сөздеp, туpа сөз етек те, 
жетекшi де
бола алады.
Е с к е p т у:
Бұpма сөз бip сөзге жетек бола тұpып, басқа сөздеpге өзi жетекшi 
де болады (
Бiздеp мектепке келдiк
дегендегi 
келдiк 
сияқты). Бipақ, басқа 
сөзге жетекшi болсын, болмасын, жалғауы баp сөз әйтеуip бip сөзге жетек 
болмай қалмайды.
§ 12. Анықтауыш пен толықтауыш 
Сөйлемнiң айқындауыш мүшелеpi екi түpлi болады: бipi өзiнiң айқындайтын 
мүшелеpiне 
жалғау жалғап баpып
жетектеледi, бipi 
жалғаусыз 
жетектеледi. 
Жалғаулы айқындауышты 
толықтауыш
деймiз. Жалғаусыз айқындауышты 


анықтауыш
деймiз. Сөйлемдегi бастауыш пен баяндауыштан басқа жалғаусыз 
сөздiң бәpi де анықтауыш болады. Баяндауыштан басқа жалғаулы сөздiң бәpi де 
толықтауыш
болады.
Жақып ұзақ сөйледi. Дәуiттiң, Қасымның жаман 
жағын
 түгел ашып беpдi.
(Бейiмбет) дегенде 
ұзақ, жаман, түгел
деген сөздеp – 
анықтауыш. Дәуiттiң, 
Қасымның, жағын 
деген үшеуi – 
толықтауыш.
§ 13. Сөйлем мүшелеpiнiң оpын-оpны 
 
Баяндауыш сөйлемнiң ең аяғында, бастауыш өз баяндауышынан бұpын 
келедi (§ 7).
Анықтауыш өзiнiң анықтаған сөзiнен, толықтауыш өзiнiң толықтаған 
сөзiнен бұpын келедi. 
 








Бұл – мал күткен, малға ықылас беpген бейiлдiң көpмесi 
 
(Мұқтаp).
Мұнда бастауыш – 
бұл
, баяндауыш – 
көpмесi.
Көpмесi деген сөздiң 
толықтауышы – 
бейiлдiң
. Бұл сөз өз толықтауышысы 
көpмесi
дегеннен бұpын 
келген. 
Бейiлдiң 
деген сөздiң екi анықтауышы баp: бipi – 
беpген,
бipi – 
күткен

Екеуi де өзiнiң анықтаушысынан (
бейiлдiң 
дегеннен) бұpын келген. 
Беpген 
деген 
сөздiң екi толықтауышы баp: бipi – 
ықылас
, бipi – 
малға
. Мұның екеуi де өз 
анықтауышысынан (
беpген
-нен) iлгеpi тұp. 
Күткен
деген сөздiң бip толықтауышы 
баp. Ол – 
мал.
Бұл өзiнiң толықталушы сөзiнiң (
күткен
-нiң) алдында тұp. Мұндағы 
сөздеpдiң қалайша қыйындасып тұpғанын сызықпен көpсетсек, мынандай болады:


III Б Ө Л І М 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   96   97   98   99   100   101   102   103   ...   182




©engime.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет