МӘШҺҮр тағылымы жинақ 2 Том


Мәшһүр-Жүсіптің өмірбаяны



бет4/5
Дата05.11.2016
өлшемі1,81 Mb.
1   2   3   4   5

Мәшһүр-Жүсіптің өмірбаяны

Зәруқажан деген қызы Қозы керейге ұзатылып, онан Мұхамедсалықтың зираты Қараөткелден Қызылжарға баратұғын керуен қара жолының үстінде Ақжігіт абыздың өзін түс көрген жеріне апарып қойыпты.келер жылы ел жазда барғанда моласына үйрек жұмыртқалаған екен. Заманындағы қариялар «бұд жақсы ырым.жақсы болады екен» десіпті.

Әзден дос заманында бір түрлі жақсы болыпты. Керей Имансыманның асында Әзден абыздың Тұрлыбек жеке дара қылып күткен екен. Соғымын бөлек сойдырып, үйін аулаққа тігіпті. Осы күнде сол Әзде абыздың тұқым -жұрағатын таратсақ, Ақжіг абыздан туған төрт Мұхамедтің біреуі Сермұхамед . Сол Сермұхамед туған бес ұл. Сол бесұлдың бірі біздің өз әкеміз Көпей марқұм. Ең үлкені Шаншар, онан соңғы Мыңжасар, онан соңғы Жүзжасар, онан. соңғы Көпжасар.ең кенжесі Мағырып.кішкене қораш болып туған соң, Көпжасар аты қалып, Көпей атанған себебі солай болыпты.

Қазақта баланың үлкені қадірлі болады, кенжесі қадірлі болады, «ортаншыға оқ тимес, оқ тисе де боқ тимес» деп қадірсіз, құнсыз ұстайды. Ата мұрасы жер ең үлкені мен кенжесіне тиеді, ортаншыға қаңғырып қайда кетсең, сонда кет дегендей қылады.

Мұны айтып жатқан себебім, өзі қораш туған соң өзі баланың не үлкені, не кенжесі болмаған соң, әр сыбағадан кемшілік көрген соң атамыз марқұм он сегіз жасында «оқу оқимын» деп Қызылжарға жаяу қашады. Барып медресеге кірісімен ауырып қалыпты. Үш - төрт ай ауырып жатқан соң, ауырғандағы қалған қаражатын төлеп құтылу үшін Ахметжаудыр деген ноғайға қарамалайлыққа тұрыпты. Фамилияларын Фатихалла Бикташов дейді екен. Сол қарамалайлыққа тұрғаннан ноғайлары рұқсат бермей, босатпай, Түркістан, Ташкен, Бұқараға алып кетіпті. Сол жақта жүргенде көп малмен Арқаға шығарып, Қарсұн - Керней, Әлтеке –Сарым, Тама, Өр атанып көп жүріпті.

Тоқаға Телқұозы, Байқозы, Қарақозы үш қозы да жатады екен. Нұра бойында Еңлік аулы да, төре Қоңырқұлжа, Әлтеке -Сарым, Жанғұтты да, Тама да, Қаңлы да жатады екен.

Өзіміз ат арқасына мінген соң, жүрген - тұрған жерінің бәрін аралап көрдік. Қырық жастан асқан соң, рұқсат беріп, «өз қолыңдағы өтпей қалған тауар еншің»,-деп сонымен жолда Қоңырқұлжа төренің аулында жатып, Алтай, Мұрат, Танаш, Қапайдың қызын алып, өзі қырықтан асқаң кезінде Танаш қызы Ұлбала марқұм анамыздың он сегізінде қой жылы ережеп айында жұма күні жалған дүниенің жарық жүзіне келген екенбіз. Қырық екі жасында біз туған қой жылы болған. Анамыз марқұмның жылы қоян еді, он жетіден он сегізге аяқ басқан-да ең тұңғышы көрген перзенті біз болыппыз. Бес жаста Баянаулда Бұқарадан оқып қайтқан Нәжімеден хазірет сол зат шәріптің ғұзырына келіп, алты жаста мағынасымен «Шар кітап» оқып, сегіз жаста және Баянаулда молда Хамыралдин ахұнның алдына отырып, тоғыз жаста Мұхтасарды білген. Жиырма тоғыз жаста Бұқараға барып медресе мырза Ұлықбекте Хамзе қожадан, ноғай медрессесі Сыражалдин муфтиден дөріс еқып, Миракөнде Сахыпзәде немересі хазрет ишан менен Мәлік тәрбиесінде болып, отыз жеті жаста' Тәшкент шаһарында «Бесағаш мақаласында Әбілқасым хан, ишан қасында тұрып, немерелері Әкірам хан төреден тағылым алып жортуы көп болып, оқып білуі аз болған.Үйлі - баранды, қатынды -балалы болған соң атамыз марқұм «бай жігіт болдым» деп қаракесек, сүйіндіктердің аралығынан қоныс қылып, отырықшы жай қылмақшы болып, Желтау Шоқпардың қасында Күйеушоқы деген жерден екі ағасы, бір інісі ағайынды төр-теуі болып бір жаз жатып үй салдырып.арық ағызып,егін - жай, пішен - шабындық жер қылмақшы болған. Саудадан жиылған өгіз, ту сиыры аралас жүз сиыр, төрт жүз қойды күзгі ақ сабан кезінде Қараөткелге айдап, арзан сатпаймын деп қайта айдап келіп.қарға салып, сол тауықтың жұты деген жұт соғып, барлық малды қырып алып, Күйеу-шоқының түбінде күйеу болып шоқиып отырып қалыпты. Сонан соң «дүние - мал жолдас емес екен ғылым жолдас екен» деп жаз шыққан соң, мына үш жасар баламды оқуға беремін деп Баянаул қаласына көшіпті. Қалалы жер мешітсіз болмас, мешіт болса, молдасыз болмас деп. Ол күнде Баянаулға мешіт салынған жоқ екен. Орнын белгілеп салуға жаңа даярланып жатқан кезі екен. Қаланың күнбатысынан бір қазақ - орыстың шатырсыз үш бөлмелі үйін сатып алып, мешіт орны деген жердің көк желкесінен үй салдыра бастайды.

Ит жылы қалаға бес шақырым жер Ысмайыл Қызылағаш деген жерде Сатылған, Садыр, Асубай, Жұмабай деген жатақтармен бірге қыстап, ағаш үй салынып бітпеген. Бірнеше жыл сол Қызылағашта тұрып қалған. Біздің бес жасқа аяқ басқанымызда Павлодарда неше жыл тұрып марқұм болған Нәжімеден хазірет Арқаға алғаш келгенде, Мұсаның қожасы Сәт қожа марқұм қолында ұстап бала оқытқан молдасы екен. Өз үйлері күйіп кеткен себепті Баянаулда пәтерде түрып, қолындағы молдасы Байжан хазірет салдырған ескі медреседе бала оқытып, бес жасар бізді бес шақырым жерден алып келіп, «ағузу, бисмілләні» сол кісі үйреткен екен. «Балаң Бұқара балаларындай зерек екен. Мұны Әптиек Құранмен алдандырмайын, оны өз үйімде жатса, естумен үйретейін деп «Шар кітапты» оқысаң.әр кітапты оқисың деген, ата - бабаңның мақалы бар еді ғой. Соған салып жіберейін» депті. Құр қарасы емес, мағынасы мен екі қыста «Шар кітапты» түгелімен жаттатыпты. Содансоң құлаққа естілгеннің бәрі жат жат бола бастап, естілген сөздің ұғылмай қалғаны жоқ болса керек? Ол күнде ескі закон, Мұса дуанбасы, Секербайқазы Баянаулға Мұса мырзакеліп: «Сопы, балаңды алып кел, көремін, деп алдына алдырып сөйлетіп, мынау жұртқа Мәшһүр болып, жұрт қулағын шулатайын деп тұр екен. Болсын пақыр - ай, көп жасағыр екен, сопы, бұл балаңа үкі тағып қой, бұдан былай үкісіз жүргіз бе», - депті. Сонан Мұса мырзаның алдына шыққан соң, үйге жеткенше тоңып қалар деп жолда Хамар хазіреттің үйіне келіп мырза-ның жақсылығын айтқан соң, Хамар хазіреттің бибісі Бибімариям Ғабдолла Хәлпе қызы өзінің жалғыз қызының басындағы үкісін жұлып алып өз қолымен бөркіме қадады. Содан соңғысын сендер сұрамаңдар, мен мылжындамайын. Ауыздан шыққан лебіз бәрі менікі болды.

Қазақ ішінде айтылған елеңнің құлақтан құлаққа естілгені жетпей қалғаны жоқ. Он бес жаста ұйықтап жатқанымда өзіме танымал ақындардың бірі қыздарға жазатын сөзден үш ауыз өлең үйретті. Үйге келсем, есімде даяр тұр, қағазға жаздым, содан соң-ақ еркіме қоймады, өлең жазуға түсіп кеттім. Ал енді Мәшһүр болмасқа немене?

Жабысты маған өлең он бес жаста,

Жұрт айтты не қыласың, -деді, -таста.

Сөйткенмен қоя алмадым бір білген соң,

Мінім жоқ журтқа қылған онан басқа.

Бір мектепте қанша бала біздікі болды. Үйге қақсап айтып келетұғын болдым. Пәлен баланың сабағы мынау, түген баланың сабағы анау деп. Сондай болған соң, атамыз марқұм үйге отырғызбады, қай жерде оқу бар десе, апарып тастайтын болды. Біздің сегіз жасқа анық толған кезімізде, қоян жылы Қамардин хазірет Омбыдан көшіп Баянаулға келді. Баяғы шатырсыз ағаш үй түгел баспана болуға жарап, атамыз марқұм да қаланда қыстайды.

Біз алып барып ол кісіге берген соң: «Бұл балаңды оқуға басы бүтін бересің бе, жоқ.бүгін оқытып.ертең қойдырасың ба»,- дейді. «Өзінің емірі бойынша оқудан айырмайын деген ниетім бар, тақсыр», -дейді.

«Шар кітапты» танымал болған сөз одан іркіліп тұрып қалайын ба, ол кісінің аузынан шыққан сөзді екінші ойлануына келтірмей, сұраса қайта өзіне айтып бере берген соң, қызығып үйрете берді де жазған зар жақ тарсылдатып жатқа соға берді. Жалаң сабақ оқумен тұрған жоқ, «Қозы Көрпеш - Баян Сұлу», «Ер Тарғын», «Төрт жігіттің өлеңін» жазып алып жатқа соғып, көрінгеннің алдында самарадай қақсайтұғын болған соң, көзге түсіп, жұрт аузына іліне бастадым.

Бозбала, менің атым Мәшһүр -Жүсіп,

Кетемін сөз сөйлесем желдей есіп.

Бәйгеден келіп жүрген келмей қалып,

Тұғырдан шабатуғын кеттім түсіп.

Әуел бастағанда қыздарға өлең жазып.қыздарды мақтауды өнер көріп.сонымен желігіп кеттім. Сонан соң парсы хикаяларын өлеңмен қисса қылуға құмарланып, онымен біраз алдандым. Онан бері келген соң «Пайғамбар миғражын»,«Дүниеден өткенін», заманындағы атағы шығып, ауызға ілінгендерді. Бұрынғы - соңғысын түгел өлеңмен сөйлеп кеттім...



Мәшһүр-Жүсіп шығармаларындағы Мұхамедәмен бейнесі
Т.Қ. Ахатов

Ш. Айманов атындағы жалпы білім беретін гимназия мектеп-интернатының қазақ тілі және әдебиет пәнінің мұғалімі, ПМУ ізденушісі


Мәшһүр Жүсіп атамыз Шәрепиден, Мұхаммедәмен және Па-зыл атты үш перзент көрген. Үлкен ұлы Шәрепиден өкесінің жинаған рухани мұрасының жанашыры әрі ақсақал қайтыс болғаннан кейін ол кісінің зиратының шырақшысы болып жүріп, 1936 жылы өмірден озған.Одан кейінгі перзенті Мұхаммедәменнің тағдырын көзі қарақ-ты жұрт арғы - бергі баспасөз беттеріндегі мақалалардан жақсы біледі ғой деп ойлаймын. Қысқа қайырып айтсақ, оқу - білімді жақсы мең-геріп, соның арқасыңда ел жұмысына ерте араласқан ол Ташкенттегі педучилищеде сабақ беріп жүріп, 1921 жылы тап жауларының қолы-

нан қаза тапқан. Мәшекеңнің одан соңғы перзенті Пазыл. Бұл кісі өмір бойы мұғалім болып өткен ¥зақ жылғы ұстаздық еңбегінің жемісі елеусіз қалған жоқ. Кеңестік замаңдағы ең жоғарғы награда –Ленин орденімен марапатталып, 1969 жылы бақилыққа атганады.

Революцияға дейінгі қазақ әдебиеті тарихы, оның ішіңде 1916 жылы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтерілісі тарихы сөз болғанда, көбінесе 5-6 ақын төңірегінен аса алмай жүрген жай бар. 1916 жыл өдебиеті дегенде, оның өзін екіге бөліп қарастыру жөн тәрізді. Біріншісі - сол 1916 жылдың өзіңде туған шығармалар да, екіншісі-1916 жыл шындығы туралы кейінірек жазылған туындылар. Біздің байқауымызша, сол 1916 жылдың тікелей өзіңде жазылған шығарма-лар мүлде аз көтеріліп жүр соның бір кәрінісі - арнайы оқулықтарда және ғылыми әдебиеттерде Әмен Мәшһүр -Жүсіпүлы Көпеевтің 1916 жыл дүрбелеңі хақында сол кезенде жазған.[2]

Әменнің өзі бала жасынан өлеңге машықтаныпты. Ол әртүрлі жағдайға байланысты өзінің сүйеніші мен күйінішін қағаз бетіне түсіріп отырған.

Әменнің айырықша ерекшелігі - жаттау қабілеті мықты болып-ты. Немере інісі Төлеубай Шөрөпи баласының айтуы бойынша ол қисса - дастандарды жатқа соғумен бірге, ақыңдардың да билердің де отты туындыларының бір сөзін мүлт жібермей ұзақ уақыт толғайды екен. Әсіресе, Қаз дауысты Қазыбек, Шоң, Саққүлақ, Бекболат, Тіленші сияқты билердің ақыл - нақыл сөздерін Бұқар, Жанақ,Сақау, Сұлтанмахмұт секілді ақыңдардың отты өлең- жырларын өз туын-дысыңдай сүйіп, сүйініп айтатын көрінед.

Әмен Мәшһүрұлы Көпеев енді өмірін жаңғыргып қазақ даласы-ның әйелдер теңсіздігін теңей білген өз заманындағы қыздарды қор-ғаштап, сол қыздарға тек әділетті жолды таңдай білген.[3]

Әмен өлең жазумен айналыса жүріп, жасынан қағылез, зерек бо-лып өсіпті. Әке мен шешенің қасы мен қабағына қарап ата - ананың жанын түсінуге,екі сөйлетпей ұғуға тырысыпты. Жұмсаған жеріне дер кезінде барып, айтқан тапсырмаларын барынша орындауға тал-пынады екен. [2]

Кейбір деректерде Әмен 1890 жылы Баянауылда туған дейді. Әкесі мен шешесі ибалы, көргенді, өнегелі етіп тәрбиелепті. 1917 жылы Семейде екі жылдық оқытушылар дайындайтын курсты жақсы бітіріп шығыпты. Ақын 1920 жылы сол замандағы ортақшыл парти-ясына мүше болып, қазақ съезіне Павлодар уезінен уөкіл болып сай-ланыпы. Осыдан кейін Орынбор қаласына ат басын тіресе керек. Әмен ақынның көптеген толғау, терме, дастандары болған да шығар. Алай-да соның көбі уақытында хатқа түспегендіктен бұл күні қолға тиген жоқ. [3].

Ал баспа сөз бетінде ақынның өлген жылы жансақ көрсетудің де куәсі боламыз

[ 1 ]-«Егемен Қазақстан» газеті, 30 сәуір 2003 жыл.

[2]-«Ұлы еді қарсы туған көк дауылға». Мақала аты.

[3]-«МәшһүрЖүсігпіңұлы». «ЕгеменҚазақстан» газеті.

мәселен Дихан Әбілов Әменді 1924 жылы тап жаулардың қолынан қаза тапты дейді. Әменнің өмірі, қалай өлгені туралы құнды деректер Жолмұрат Жүсіпұлы қолжазбасында баршылық: « Совет өкіметі келген уақыттарда бір кедейдің қызы бір ауқатты адамға әйелдікке ықтиярсыз сатылып кетеді екен. Совет өкіметі орнаған соң, жалпы әйел теңдігі, бостандығы, правосы берілген соң әйел №14 интернат мұғалімдеріне, Әменге келіп, жөн - жайын айтып, сүймегенінен айрылу босану жолын сұрайды. Әмен ерекше турашыл, әділшіл еді. Ол осы әйелдің арызын, өтініштерін жазып беріп, әйелдер правосын қорғайтын заң орыңдарына бергізеді. Заң орыңдары іс қағазды тексеріп, әйелге бостандық береді мұнан кейін әйелдің бұрынғы күйеуі Әменге қас болып, аңдып жүріп, қапысын тауып жарып өлтіреді. Әмен өкімет тәрбиесіне толық кездесе алмай, мақсатына жете алмай, жүрегіндегі асыл сөздерін, жақсы пікірлерін көшшлікке көрсете алмай кетті. Ол сол уақытта Ташкеште шыққан «Ақ жол » газетіне бірнеше мақала, өлеңдер беріп тұрды».[2]

Бұған дейінгі өлеңдері Мәшһүр - Жүсіптің ортаншы ұлы Мұхаммедәмен туындысы ретінде саналып келді. Оған 1916 жылы Ресей патшасының июнь жарлығына сәйкес Әменнің майданға қара жұмысқа аттануы - бәрі оқиғаның жуан ортасында жүрген бас қаһарман атынан баяндалуы негіз болды. Әйтсе де Мәшһүр - Жүсіптің кезіңде Иманжүсіп, Мәди т.с.с. атынан өлең жазған демек Әменді алға ұстап шығарма жазуы мүмкіндігін ескерген жөн. Бұл туындың авторы Мұхаммедәмен емес, Мәшһүр Жүсіп екендігін ақынның Мәдина деген қарындасынан туған жиені Жолмұрат Жүсіпұлының өз қолымен жаздырып қалдырған мына ескерту арқылы анықтадық: «Мәшһүр Жүсіптің 1916 жылғы июнь жарлығымен Мұхаммедәмен деген баласы призывқа алыньш бара жатқаңда: « Әменнің жазып кеткені» - деп, жазған өлеңі.»

Әмен 1916жылғы июнь жарлығы тұсында майдан жұмысына алынып, сол дүрбелеңнің ішінде болған адам. Сол жылдарда көрген білгені туралы біраз шығармалар жазған.

Жолмұрат Жүсіпов естілгенде Әмен Көпеевтің туындылары сол өзі өлген Ташкент қаласында қалғаны, біреулердің қолындаболуы мүмкін екені, оны іздестіру керектігі айтылады.

Соңдай - ақ белгілі жазушы Зейтін Ақышев Әмен ақынның 1920 жылдары Коммунистік партияға мүше болып, мемлекеттік жұмыстарға қатысқаны туралы айтады. [2]

« Қазақтың кем, қор әйеліне теңдік әперем деп өлетін жігіт аз. Әйел теңдігі үшін бірінші құрбан болған жігіт - Әмен. Қазақ халқы жоғалмай жасайтын болсақ, әйелдер Әменнің атын алтьш жазумен жазып бойтұмар етіп сақтай, маңдайшасына іліп қоюға міндетті...»-дейді Жүсіпбек Аймауытов қатты тебіреніп толғаған, қайғылы қазаға ұшыраған Әменнің қасиетін қара сөзбен жырлаи берсе, ешбір таңда-нуға болмайды. Мұны біз жазушының байыған, түйген, сезген шыны мен сыры деп білеміз.

«Неге ерте мезгіл жол қартайдың деп, Әменді көрген болсаң кінә қойма?» - деп Мәшһүр Жүсіптің өзі толғағандай ел - жұрт дегенде іші - бауыры елжіреп тұрған жақсы азамат жалыңды ақын Әмен өз халқымен бірге жасай береді.

Ақын Өтебай Тұрманжанов « Қазақстан пионер » газетінің 1958 жылғы 24 сентябіріндегі «Жассұңқар» мақаласыңда: «... жиналысты ана тілі мұғалімі Әмен Жүсіпов дейтін ағамыз ашты.[3]

-Біздің мекгебімізде комсомолдар құруға Ғани Мұратбаев жол-дас келіп отырды Мұратбаев жолдасқа берілді деді,- деп жазып еді. Журналист - жазушы Жүсіпбек берілді, көпқыз құтқарылып, ұйымға оқуға тартылды. Феодалдар, ишан- молдалар

[2]-«Ұлы еді қарсы туған көк дауылға».Мақала аты.

[3]-«Мәшһүр Жүсііггің ұлы». «Егемен Қазақстан» газеті.

бұған оңай көне болған жоқ. Еріксіз күндіктік жүрген қыздарды босатқаны үшін Арыстан еңбегінде: « Социолистік Қазақстан», 1958 жылы: «Күн сайын комсомол жиналыстарыңда, комитеттерде паранжі салтанатпен ашып қалың малға қатты соққы оқушы комсомолец Әмен Жүсіпов Ташкетте қаза тапты»,- делінген. Соңдай - ақ жазушы Жайық Бектұров жазған мына мәлімет бар: « Әмен Жүсіпов 1920 жылы Орынборда тұнғыш Советтер съезіне Керекуден делегат болып қатысып, аз уақыт болса да белсенді совет қызметкері болған».

Енді біз Әмен ақынның өмір жолына көз жайып көрейік. Әмен-Мәшһүр Жүіпгің ортаншы ұлы. Ол кісінің айтуынша: «өзінен өте туған баласы - Әмен». Мәшһүр- Жүсіптің жиені Жолмұрат Жүсіпов

жазбасында: «Әмен арапша, парсыша, түрікше, орысша, қазақша орта сауатты мұғалім еді делінген.

Әменнің мезгілсіз өлімі Мәшһүр -Жүсіптіп көңіл - күйіне, денсаулығына, шығарма жазу - жазбауына да көп әсер еткені туралы мәліметтерді Жолмұрат жазбасынан кездестіреміз.

«Әмен Мәшһүр - Жүсіпұлы Көпеев дүниеден қайтқаннан кейін өзінің қызмет істеп, еңбегін сіңіріп келе жатқан №14 қазақ мектебі, оңдағы жастар клубы, бау- бақшасы, тағы әлденедей ұйымдары марқұм Әмен Жүсіпұлының атында болмақшы болды»,- деп жазған.[2]. Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармашылығындағы Мұхаммедәмен бейнесіне келетін болсақ, Мәшһүр Жүсіптің « Мұхаммедәменді жоқтау», «Мәшһүр Жүсіптің Әмен атынан сөйлегені» өлеңдеріне талдау жүргізе отырып толықтырамын.

Мұхаммедәмен бейнесін толықтыра түсетін «Мәшһүр Жүсіптің Әмен атынан сөйлегені» атты өлеңіңде. Мұхаммедәменнің өмірі мен атқарған қызметі туралы өлең түрінде жазуда бір себебі мынада біріншіден, Мұхаммедәмен қазаққа еңді таныла бастаған болды. Баласының атын жаңғырту яғни ел есінде қалсын деген атпен өз шығармашылығына арқау еткізсе, екіншіден, 1916 жылғы оқиғаларға арналған шығармалардың тақырыбына ұлғайта түскеңдей.

Мұхамедәменнің атынан баяндай келіп, Мәшһүр Жүсіп қош-тасу сарынын кейіпкердің атынан бьлай баяңдайды. Мәшһүр Жүсіп Әмен атынан сөйлегені өлеңінде:

10-шумағында:

Жарқырап ай мен күндей келер едік,

Құламай аман өтсек бағанадан.

Не болар артта қалған үйдің іші,

Тұрған соң бала айырылып ата-анадан?!

- бұл шумақта үй - іші, ата - ананың қамын ойлаған бала туралы жазады.

12-шумағында:

Тетелес қарындасым Әминажан,

Айтайын саған еңді кімнен сәлем (салам)?

Екеуіміз бір ұяда қалын едік:

«Тұрар деп қылып дауа!»-ойыма алам,

- бұл шумақта жалғыз қарындасты аңсаған аға мұңы туралы жазған.

14-шумағыңда:

Төрт бөліп түн ұйқысын тұратұғын,

Қайтейін жоқтығыңды, қайран анам!

«Әкеңнің ең жақсы – жездедей - ақ»,-

Соны айтқан бұрынғыда әулие адам,

- бұл шумақта ананың қадір қасиетін анаға жетер асқар жан жоқ дегендей бұл өлеңде анасыз өмір жоқ екендігі жайлы айтылған.

[2]-«Ұлы еді қарсы туған көк дауылға».Мақала аты.

Ақын өлеңде тағы бір қыры сол замандағы ел бейнесінде он тоғыз, және отыз бір жастағы адамдар арасында список құрып қара жұмысқа салып, болыстар байларды ірікееп алып қалғанды озбырлықты жазады.

Жеке адам басын қадірсіз қылған ақ жандарды да былай сынайды:

Торланып талай жалгыз, талай маңғаз,

Асаулар үзіпторды қала алмаған.

Қүнымыз біздің аттан оңай болды,

Жақсы атты еріксіз зорлап ала алмаған.
Солдатқа алынған боздақтардың қиыңдығын суреттегеңде ақын:
Шын қиын бәрінен де мынау болды,

Ал енді жай - күйіңе қарамаған.

Тұрмайтын ұйқың қанбай боздақтарым,

Тұрдың ба алаң қарақ сары таңнан?!


Елден ешқайда шығып көрмеген боздақтардың халін
Қайтеді ақшасы жоқ кедей байғұс,

Қам қылып ат пен тонын ала алмаған?!

Жас бала жол көрсеткен боздақтар көп,

Аяғын бұрын қадам сала алмаған.

Өлеңнің көркемдік ерекшелігіне келетін болсақ, Мәшһүр Жүсіпұлы Көпеев өз шығармаларында діни сөздермен, діни филосо-фияны көп қолданған мына шумақтан аңғарамыз.
Балалар, артта қалған, ал есіңе,

Дөкейі «жеті жетім»- қандай адам?

Жетімдік- пайғамбардың бір мирасы,-

Демесем, сөйлей берсем, естен танам.

Не келер қанша айтқанмен біздің қолдан,

Жазуы бар бір Алланың не дұр шарам?!

Істемей ауыр жұмыс жүрген басым,

Тауына Кавказ арман (армян) қалай барам?!


Қазақтың маржан сөзін қадірлеген данагөй ұлы ақын Мәшһүр Жүсіп
Ажалдай еріксіз айдап, үшырып жел,

Шегініп ешбір мойын қала алмаған.

Мақал бар: «Аз сөз- алтын, көп сөз көмір»,

Мұны [мен ] сөз аяғьш тамамдаған.


Осы өлеңнің соңғы 3-4 тармақты мақал - мәтелмен аяқтаған.
Мұхаммедәмен атынан сөйлеп отырған Мәшһүр-Жүсіп сол заманды көзімен көріп, көрген жағдайларды көңіліне түйіп, қаһарман арқылы баяндап тұрады ішкі сезімін өз аузынан, істемей ауыр жұмыс жүрген басым, Тауына Кавказ арман калай барам?, дей келе, іс- әрекеті ішкі сезіммен ұшгастыра отырып:
Қойша иіріп призывқа қамағанда,

Құр сүлдең, жүре алмайсың, басып қадам.

Патшадан құрық түсті басымызға,

Жансақтап, паналауға қайда қалам?!


Солдаттар иіріп айдап қамағанда,

Бұраңдап жүре алмайсың, басып қадам.

Еш лаж (ғилаж) қолымыздан келмеген соң,

Қарата Керекуге бастық қадам.


Мәшһүр Жүсіп өзіне тән бір ерекшелігі кез - келген шығарма-сын алып қарасаңыз, оқырманды өзіне тартып алатын әдемі көркем сөздеріде бар. Өлеңнің алғашқышумағында:
Қолыма хат жазғалы алдым қалам,

Қүбылып толқын боп түр күллі ғалам.

Қалдырып қүбырларға өрнек үшін,

Кетейін бір сөз сөйлеп, келсе шамам.


Мәшһүр әр сөзін ұрпаққа аманат «Құбырларға өрнек үшін» деген сөздің өзіңде ұрпаққа үлкен мирас болардың сөз екенін көрініп тұр.

Өлеңнің көркемдік ерекшелігінде ақын сөз қолдасында.


Метафора:

Жарқырап ай мен күндей келер едік,

Құламай аман отсек, бағанадан.
Не болар артта қалған үйдің іші,

Тұрған соң бала айырылып ата - анадан?!


-деген сөздерінен үміт күтірекелген ақын, 3,4 тармақта айшық көрсеткен.

Не болар артга қалған үйдің іші,

Тұрған соң бала айрылып ата-анадан ?! қаһарманның ішкі - жан дүниесінің сезімін психологиялық сұрақ арқылы, ойтастайды.

Өлең құрылысына келсек: 25 шумақ, 100 тармақ қара өлең ұйқасымен жазылған.

Бұл өлең ақынның 65 жасында жазылған 1921 жылы жазған екендігін мына сөзінен аңғарамыз.

Қан түсті алпыс үште аяғыма,

Оқ тиіп түзде жүрген саяғыма. - саяғыма саяқ сөзі түзде жүрген

Мұхаммедәмен бейнесін ауыспалы мағынада қолданған. Ортаншы ұлы Мұхаммедәмен қазасына қайғы мен мұң шерін өлең мен тарқатады.

Ақын Мәшһүр Жүсіп Мұхаммедәмен бейнесін оның ішкі пси-хологиясын мына бір шумақта толығымен жеткізеді:

Толық боп көзге түсіп тұрған төлім,

Жұрт қолына алынған аққан сөлім.

Турашыл, түзуіділдік сыбағасы-

Кесемді әуел ақыр нақақ өлім.
Мұхаммедәменнің турашыл мінезін тағы да дәлелдей түскен ақынның:

Жасымнан бұрылмаған бетім ыққа,

Ұл еді қарсы іуған атқан оққа.
-деген сөздерінен ақын қайғыға қарсы тұрған ішкі сезім бейнесін суреттейді.

ІПаһит туралы айтатын болсақ кейбір діни өлеңдерінде «ақ өлім» деп те айтылады:


Таңбасы ғарасатта қып - қызыл қан:

«Шаһит боп өткеніне-деп - бұған нан?!

Демейді: «Жаман өлім» - тіпті мұны,

Шаһитті кәрбаланы естіген жан.

Ұлты үшін елі үшін жанын қиған Мұхамедәменнің теңсіздікте бір жас қыздың бақыты үшін күресу Мұхаммедөменнің қайсарлық-пен жасаған ерлігі. Оны Мәшһүр Жүсіп былай дейді:
Түскен жоқ олжа болып шабындыдан,

Жарамсақ, шықпайды өнер жағымдыдан.

Ұлт үшін жаннан кешіп, өлді шаһит,

Өлмей ме жаман да үйде қағындыдан?!


Ақынды ерте қартайтқан Мұхаммедәменнің қазасы болса ке-рек. Жүсіпбекке жазған хатында: Неге ерте мезгіл жол, қартайдың?!-деп Әменді көрген болсаң кінә қойма - деген өлең тармағынан аңғаруға болады. Деген сөзімен Әмен қазасына деген ақын қайғысы ішкі толғанысьш:
Өзімді, жыным бар ма өзім жойып?!

Отырмын Хақ ісіне мен ден қойып.

Жемісім ақыретлік толық болып,

Есірдім: ішпей мас боп, жемей тойып.


Мәшһүр Жүсіп баланың балғын өміріне ата - ананың бек қуанышын бақытты екендігін мына өлең жолынан аңғарамыз:
Құдайым бала берген махаббатлы,

Сүйгенін: «Шұнағым!»-деп, у ішкізді,

Аузыма сүп-сүйкімді балдан тәтті.

-деп қайғысын уға теңеп ашына жырлайды. Мөшһүр Жүсп Көпеев ендігі Мұхаммедәменнің орыны бақилық екендігі соңғы шумақта былай дейді:

Ешкімнен кем болған жоқ көріністе,

Жаманға оңі түгіл, жоқ кой түсте.

Кінәсыз жас жиынның (хыбының) орнын берді,

Түсіріп жүрт козіне отыз үште.


Өлең құрылысы: 13 шумақ, 52 тармак, қара өлең ұйқасымен жа-зылған.

Мәшһүр Жүсіп жоқтау өлеңдерді де көп жазған: Исабек Ишан, Тайшық Ноғайұлы, Хұсайын Боштайұлы, Қамардин Хазірет, Мұқыш Жұпарүлы осылардың ішіңде Әмеңді де жоқтаған.

Жоқтау жыры дегеніміз - қазақ ауыз әдебиетінің көне түрі. Сүйікті ата - анасы, жалғызы, жары, ел арадағы батыры, қадірлі адамдары қайтыс болғанда, ішкі жан күйінішін сыртқа шығарып жоқтау айтатын болған.

Бұл туынды Мөшһүр Жүсіп Көпеев таңдамаларынан алып жал-пы өлеңнің тарихтылығына тоқталсақ: Бұл өлең бұрын еш жерде жарияланбаған және сол 1176 папка, 174 (180)-175( 181)-беттері бой-ынша әзірлеңді. Әулеттік мұрағатта: Фазыл, Жолмұрат көшірмелері сақталған.

Өлеңнің бір ерекшелігі Мәшһүр Жүсіп Көпеев бұл туындысында Әменнің Ташкенгтегі атқарған қызметінен бастап іскерлік шеберлігін баяндай келіп Абзал азаматтың қазаға қалай ұшырағанын оның не себеп болғандығын айта келіп Мұхаммедәменді ақтық сапарға қалай шығарып салғаңдығын тура қасында тұрған адамдай өзі емес болған оқиғаны Уәлихан Омаровтың аузынан баяңдайды. Мысалы:

Ташкентте қаза тапты Әмен өзі,

Әмен Ташкенттегі 5 интернат, қазақ қырғыз баласына білім бер-гендігін айтып келіп ондағы ұстаздарға тоқталады:

Мың жарымдай оқыған бала,

Сарт, ноғайдың школы басқа жерге (жана)

Сегізі - орыс, мұсылман жиырмасы,

Мұғалім өткерілген өңшен дана. ӘменніңТашкентке бару себебінде Киргизский крайдың Орынбордан бұйрық арқылы жіберіп қасында болғанын айтады. Әменнің іске ширақ екендігін жұмысты жұмылдыра жіберген іскерлігін былай баяндайды:

Екеуі жалықпас тіке тұрды,

Таңырқатып, тамсантып қыр мен сырды.

Он төргінші интернат бос түр еді,

Өзі барып, тіленіп, соған кірді.

Жалғанға кім бар дейсің жарып тұрған,

Қалжырап әркімдер - ақ арып тұрған.

Интернат Әмен кірген он төртінші,

Бәрінің ең алды еді барып тұрған. Ақынның шеберлігі сондай Мұхаммедәменнің тұрағы сол интернат екендігін айта келіп Әменнің ажалына себепкер болғандығын баяндай келіп:

Ежелден ерге бейнет ұрғашыдан,

Елжіреп іші ерумен көз жасынан

Бір кедейдің сатылған қызын аяп,

Жоқ жерде жетті-ау ажал болмашыдан! - Әмен ақынның адамгершілігін көрсеіеді.

Әменге қол салған төрт переселен ұрысы қызыл бастың деп айтатын қатыгез жандардың Әмен аузынан дұшпандар деп айтқызады:

Іс болды таңтамаша көргеңдерге,

Шыға алмай кетті есіл ер биік өрге.

Әмештің басар биігі мол болашаққа жете алмай кеткеңдігін есілер деп айтуынан байқалады. Қазалы хабарға зиялы қауымдардың бірдей ат салысқанын мына өлең шумағынан аңғарамыз:

Бәрі де оқымысты, уыз жастар,

Бірге ойнап, бірге жүрген замандастар.

Үш жүзден, жиылған жан, асқан шығар.

Ығай мен сығай өңшең асыл тастар.

Мұхаммедәмен рухына жасаған мұсылмандық парызын былай суреттейді:

Қыз - қырқын, толып кетті қатын - қалаш,

Орыс, қазақ, ноғай – бәрі аралас.

Өлімі көп тіріден артық болып,

Осыңдай сый құрметпен көмілді жас.


Гүл-уйсің, ленталармен үсті толған,

Ұсталар өзіне арнап табыт жонған.

Үш рет формасына сурет басып,

Жөнелткен тәрбиелеп сөйтіп қолдан.


Мәшһүр Жүсіп өлеңнің 23 – 30 шумақтарында өзінің көргендігін баяндайды: 23 шумақ:
Ол - қазақ мектебінің мән жайы бұл,

Топырақ қорған сыртында тұрады сол.

Гауфман памятнигі тұрған жерден

Саналса да отыз бес минуттік жол

33 шумақ:
Мұндай ұл туа бермес бұл алаштан,

Алашқа абыроймен атын шашқан.

Ташкенттен Уөли жазып альш келді:

Қандай боп өткендігін сурет басқан.


Тіпті ақын Әмен қаза болған жерді былай суреттейді:
Қаза бұрын бармайтын бір де бірі,

Теңеліп жұрт болды ғой бұл күнде ірі.

Бұрынғы жандараралдың қатындары

Шығатын жаз сейілге майлау жері.


Таусылды сол жайлауда жүріп демі,

Орыннан табылады артық- кемі.

Күз болмай, көгал айда шөп қуартқан,

Күшті дерт ажал соққан, жоқ біремі.- табиғатпен салыстырған.

Әменге жасалған құрмет №14 интернат мектеп үйдің атын береді.

Басылған Құдіреттен мөр таңдайында,

Болды екен мұнша өнерпаз қандайында?!

Интернат он төргінші мектеп үйдің

Жазылған: «Амен» аты мандайында.
Ақын жүрген жеріне шейін тіпті шақырымына дейін өлеңге тайға таңба басқандай айтқан екен, себебі кейінгі ұрпақ іздеп барар болса тауып алар деген үміт болса керек.
Мектептен алыстағы мазар басы,

Екі жарым шақырым бар шамасы.

Музыкант сырнайлатып алып барды,

Ташкештің жаңғырық қаңдай тауы - тасы.


Мұхаммедәменнің жанашыры болған қазақ зиялыльшарын қадірлігін өлеңде толығымен айтады.
Ғазымбек, Хамит,Сапа Уөлиханов,

Үшеуі қылған қарат жанын салып.

Кашомқыз Спандияров өзі доктор

Қырығы - ер еңбегін білген танып.


Шаһидлар болмайды олік, тірі өтеді,

Құда сүйген пенделер: ер - үшеуі.

Калатин, Ғиных Колотов, Ибрахимов

Бірінен күйгендікте бірі өтеді.


Мәшһүр Жүсіп Көпеев Ғани Мұратбаевты, Өтебай Тұаманжа-новты айтпағанымен Оспанов Сәдуақасты былай деп таныстырды:

Алаштың ат атанған науша жасы,

Жүзіктің көзіндегі асыл тасы.

Түбі-Тама: Оспанов Сәдуақас ер,

Күйініп көзге түскен жан жолдасы.
Көрген баяндаған Уөлиге ақын осы бір өлең шумағында риза-лығын білдіреді.
Мұндай ұл туа бермес бұл алаштан,

Алашқа абыроймен атын шашқан.

Ташкенттен Уәли жазып алып келді:

Қандай боп өткендігін сурет басқан.


Мәшһүр Жүсіп Көпеев Мұхаммедәменнің ЗЗжасында дүние салғанын айқындайды.
Мезгілсіз іңір кезі суға барып,

Дұшпанға аңдып жүрген ұшырап қалып,


Әменді жоқтау өлеңі тіршіліктегі ісінен оның қазасына мағлұ-мат бере отырып сол кездегі қазақ зиялылардың иісі мұсылман хал-қының бірлігін шарықтата суреттейді.

Өлеңнің құрылысы ЗЗ шумақ, 132 тармақ, қара өлең ұйқасымен жазған.

Кейінгі ұрпақ Әменді осы жоқтау арқылы жөне «Әмен қазасы-на», «Мәшһүр Жүсіптің Әмен атынан сөйлегені» айдай айқындалып жазылған шығарманың құндылығы осыңда.

Ақбел асуы киелі жер ме? деп қаласың. Кешегі ақтабан шұбы-рынды заманынан қалған ізге шөп өспейді әлі сайрап жатыр. Аблайхан арқаға келгенде, Олжабай батыр осы Ақбел асуында ғаскерінің бас аяғын жыйып, жоңғарды шапты. Қала бергі орысқа қарсы Кене-сары көтерілісінде Қаржас, Ақмырза, он сегіз мың жылқы біткен Азнабайдың Сейтенімен Тайжаны жасақ жинап Кенесары ханға көмек беремін деп атанған жер осы Ақбел асуы болатын. Енді балдағы алтын нар кескен Бәшерден батырға тиеді. Айтатын сөзі елден адам солдатқа бермеймін, болыс старшындар жасаған тізімнің көзін жоғалтып, ел арасына ғаскер шығарса Баяңда, Шалкардағы қазақ оры-стың тұқымын тұздай қыламын деп үш мыңдай адамды дайындап жатқан көрінеді. Елдегі ақсақалдарға бозқасқа шалып, қолды қанға малып аттанбақ, баталарыңды беріңдер деп жинаған екен. Қожа тау-ының ығында отырған Қарақозы, Ақпанбай сопы Бәшерден бауырым, бізді өуре қьшма, мына Айдоста Мәшһүр Жүсіп отыр, соған барыңдар депті. Ортаншы балам Мұхаммедәмен осы көтерілістің бел ортасыңда жүрген еді, Бәшен аға әкеме бармай - ақ қойыңыз, ол кісі бата бермейді, мен айтқанда аузынан от шашқан қаруы бар ғаскерге сойылмен қайрат қылмайсыңдар, қойдай қылып қырып тастайды деп айтқан екен.

Сол жылдары Бәшерден жігіттері Шалқардағы қара шекпенді-лерді шапты. Үлкен қаруланған ғаскер келіп, сәтсіздік болды. Әменді қара жұмысқа әкетті. Бұл он алтыншы жылдың күзі болатын.

Тәшкентте мұғалім болып қызмег қылып жүрген Әменнен қаралы хабар келді. Пайғамбар жасына келгенде бұл алдамшы дүниеден көрген осы болған жатқан жерін көріп, дұға қылып қайтпақшы болып жолға жиналғаи Мәшһүр Жүсіп Көппев. Бұл хабарды Қаратомарда отырған Бәшер естіп, бес жігітіне Шу бойына дейін барып қайтыңдар, қауіп-қатер болса хабарласыңдар деген екен. Пар ат жегіп азықтарын сайлап алып жолға шықты. Қастарыңда Шәрәпиден, көшір Рақым екеуі кезектесіп отыр. Қаракесек Алшынбайдың күзеуі Ақөре жайылманың аңғарында Бөшер- денің жігітгері қарсы жолықты бір қыдыру жерге барып қайтып, қаптаған ұры - қарылар. Ұлы таудың әрі ІПу бойыңда басмашылар бой көрсетіп жүр бармаңыз деген соң, Алланың салғанына көнбеске лажың бар ма, бес жігіттің ортасындағы басшысы Түсіп деген Айдабол, Еламан атасынан екен, туысы Әбутүсіп болыстың атқа мінері, бірден айтқаның екі деп жеткізетін гүрілдеуік Бікір екен, ағайыннан қайыр болмаған сонда Бәшерден жігіттеріне қосылып жүргені. Өзі де атан түйедей неме екен, Баян қаласындағы мұжықтарға жалданып ағаш түсіріп күнкөріс қылыпты. Бірде таудың арасынан шыға келген төрт жігіт арбаға жеккен өгізін олжа қылмақшы болып, өзін ағашқа байлап кетпек екен. Қолына түскен бір сырғауылды тамырымен жұлып алып бір - бір ұрып өздерін аттан түсірген екен.

Содан жалынып жалпайып құтылыпты. Бұл хабар Бәшерденге жетеді. Түсіптің қартайған әке-шешесіне көмек беретін болып, соғымын ішіп жемін мойнына алып соққыға жығылған төртеуіне басшы қылған екен. Кешегі он алтыншы жылдың дүрбелеңіне Далба, Ақкелін көтерілісінде Бәшерден мен Мұхаммедәмен қасында болған, Мәшһүрге батаңызды беріңіз деп атынан түсті. Бесеуіне Мәшһүр Жүсіп Көпеев батасын берген екен.

Олардың арбаларында Тінәлі шоқысының бауырыңда жатқан Бұқар жыраудың қорымына бұрылғанда, бес жігіт Ақбел асуына қарай көтеріліп жатты.

Ғани Мұратбаев 1921 жылы Ташкентте орыс тәжірибе - үлгілі орта мектепті бітіреді.

1919 жылы ол Ташкештегі, сонаң соң Верныйдағы Кеңес үкіме-тіне қарсы шабуылды жаюға қатысады.

[4]-1923 жыл. Ақбеттау болысы, Ақши ауьшы. Алтынбек Жұма-тұлы Құрманов. 1987 жыл, 25 қараша, Торайғыр ауылы.

[5 ]- 1921 жыл. Мәшһүр Жүсіп Көпеев Иманғали Мәненұлы мұрасынан жазып алған Алтынбекұлы Құрманов. 1989 жыл, 15 тамыз.

1923 жылы Ғани Түркістан универститетіне түсуге дайындалады.

Осы жылдарға жүгіне отырып, Мұхаммедәмен жылдарымен са-

лыстыра отырып Ғани Мұратбаев №14 метеп интернатының оқушы-сы, ал Мұхаммедәмен мұғалімі екендігі дәлелденді.

Ал Өтебай Тұрманжанов 1919 жылы Ташкентте панасыз балалардың мектеп - интернатына түсті. 1927 жылы Орта Азия мемлекеті, универститетінде қазақ - қырғыз тілі мен әдебиеті кафедрасын басқарды, оған профессор атағы берілді. 1929 жылы Ташкенттегі қазақ жазушылар ұйымының бөлімшесін басқарды. Осы жылдармен салыстыра отырып, Өтебай Әмен сияқты мүғалім міңдетін атқарғанын көреміз.

Осы жылдармен салыстыра отырып, Өтебай Әмен сияқты мұғалім міндетін атқарғанын аңғардық. Мұхаммедәмен сияқты тілдерді оқыған. Біз Мұхаммедәмеңді кейінгі ұрпақ 1916 жылы ұлт-азатгық көтеріліске қатысқан. Бөшерден сияқты қолбасшьшардың екендігін білу керек. Әдебиеттегі орнына келсек Мұхаммедәмен оны 1916 жылғы ұлт - азаттық көтерілістің жаршысы болғандығын өлеңін талдау арқылы білу керек. Жаңарған заманда өткеніміз жанған заманда Мұхаммедәменді Мәшһүр Жүсіптің баласы деп қана қарау керек емес, ол сол қоғамның қоғам қайраткерлерінің бірі, тұлғаларының бірі деп танимыз.
М.Ж.Көпеев шығармаларындағы сот-заң істеріне қатысты лексика
Б.Р.Қожахметова

С.Торайғыров атындағы ПМУ ізденушісі, Павлодар қ.

2008
Қазақтарда заң, сот құрылысы бұрыннан саяси-әкімшілік жағдайға тікелей байланысты болған. ХІХ ғ. екінші жартысында қазақ жерінде үш түрлі заң жұмыс істеген: әдет-ғұрып заңдары; патшалық Ресей үкіметінің заңдары; ислам дінінің шариғат заңы. Әдет-ғұрып заңдары күнделікті тұрмысқа байланысты қылмыстарды қарастырып, олардың шешімін билер беріп отырса, патшалық Ресей үкіметінің заңдары мемлекеттік маңызы бар қылмыстарды қарастырған. Ал ислам дінінің шариғат заңы дінге, некеге байланысты істерді қарастырып, ондағы даулар шешімін қожа, молдалар беріп отырған. Қазақстан патшалық Ресей бодандығына түскен кезеңде әдет-ғұрып заңдары ескерілмей, азаматтық, қылмыстық, сот құқықтары орыстық жүйемен қалыптастырылғандықтан орыс тілінен енген кірме лексикалар көптеп кездеседі.

1955ж. шыққан Т.М.Құлтелеевтің «Уголвное обычное право казахов» деген еңбегінде қазақ тіліндегі заң сөзі «обычное право», орыс империясының праволық ережесі «закон» дегенді білдіретінін айтады. Ал сол тұстағы әдеби тілде, Абай шығармаларында заң сөзі аталған мағынамен қоса, тұрмыстағы дәстүр, әдет деген сөздердің синонимі ретінде пайдаланғанын, мамандардың зерттеулерін қарастыра отырып, академик Р.Сыздық атап көрсетеді. [1]

Осы кезеңде ақындық тілі жағынан Шәкәрімммен рухтас, қазақтың халық поэзиясының көркемдік дәстүрін жете меңгерген, күрделі тұлға - М.Ж.Көпеевтің өлеңдері мен қиссаларында, мысалдары мен шешен-билердің сөздерінде, өмір бойы жинап сақтаған ауыз әдебиеті үлгілерінде сот-заң істеріне қатысты лексика көп ұшырасады. М.Ж.Көпеевтің ел аузынан жинап, жазып қалдырған мұраларының бірі - «Ұлбике мен Жангел айтысы». Айтыс сөздерінен кейін Ұлбике туралы берілген қысқаша әңгімеде пайдаланылған лексикаға назар аударар болсақ, жоғарыда аталған әдет-ғұрып заңдары деп аталатын билер билігі мен шариғат заңы бір кезде өмір сүргеніне көзіміз жетеді. Сондай-ақ сол заманда қылмыстық істерге қатысты сот, құн, заң, кесім, сүйек құны, өнер құны, қара құн лексикаларының мағыналық қолданысын көреміз.

Әңгіменің мазмұны: Ұлбике Көкөзек ауылы байының қызы қарақалпақтың кедей жігіті – Жаңгелмен айтысқан екен. Кейін Ұлбике бір байдың баласына тұрмысқа шыққаны баяндалып, байдың баласы Ұлбикеге тойға баруға, өлең айтуға рұқсат бермейді. Бір күні күйеуі үйде болмаған кезде, ауыл-аймағы, қайын-қайнағалары: «Сені біз сабатпаймыз!» – деп, тойға алып барыпты. Ұлбике тойдан келсе, күйеуі үйіне келіп қалыпты. Әйеліне кіжініп, қойдың қатқан санымен басынан періп қалып өлтіріпті. Жұрт жиылып, төркіні келіп құн сұрапты. Сонда төркініне: «Бидің билігіне бересің бе, пайғамбар шариғатына көнесің бе?» - деген таңдау беріліпті. Төркіні шариғат заңына салыпты. Сонда Күдері деген қожа шариғат заңы бойынша мынадай кесім айтыпты: «Өлер Ұлбике өлді: аяр да ас жоқ, тояр да ас жоқ. Мұны сойыңдар, өкпесін алып көріңдер. Өкпесінде жазу жоқ болса, тойға бару, өлең айту әйел жынысына дұрыс емес. Өзіне сот, бұған құн бұйырмайды. Егерім өкпесінде жазу болса, онда айтпаса, ішін жарып кетеді. Үш кісінің құнын берсін: сүйек құны, өнер құны, қара құн». Ұлбикені сойып, өкпесін алып көрсе, өкпесі жыбырлап тұрған жазу екен. Сүйек құны үшін- елу жылқы, алты «жақсы». Өнер құны үшін - елу жылқы, алты «жақсы». Қара құн үшін «Тоқал құн» - деп, тоғыз «жақсы» беріпті.

Сол замандағы дін, неке қатынастарына байланысты даулар көбінде шариғат заңымен шешілетіндігін және шағымданушы жақтың заңды таңдауға мүмкіндігі болғанын осы тұста байқаймыз. «Алты жақсы», «тоғыз жақсы» - деген құн: жүйрік ат, берен мылтық, жағалы киім, тай тұяқ күміс не алтын, түйе, тазы т.б. түрлі болуы мүмкін. [2]

«Еркекке толық құн, әйелге жарты құн», «екі әйелдің куәлігі бір еркекке тең» сияқты шариғат заңының ережелері Ресей тарихында «Тәуке хан заңдары» деп аталған «Жеті жарғыға» әсері болғанын атаған жөн. «Жарғы» сөзі көне қыпшақ тілінен аударғанда «жарық» деген мағынаны білдіреді. Ал ХІІІ-ХІҮ ғасырларда жазылған «Кодекс куманикус» ескерткіштерінде «жарғы» сөзі айтыс, тартыс, дау, әмір ету, әдет-ғұрып заңдары деген ұғымды білдіретіндігін және «Жеті жарғы» жеті жүйеден, жеті тараудан, жеті бунақ – баптан тұратын жарлықтар, билік-кесімдер, жоба-нұсқалар екенін филология ғылымының докторы, ғалым С.Негімов өз еңбектерінде атап көрсеткен.

Тәуке ханның «Жеті жарғысы» Қасым хан (1511-1523) мен Есім ханның (1598-1645) ережелері, билік-кесімдері негізінде жасалған. Қасым ханның ережелерінде мынадай түйінді әдет-ғұрыптылық қағидалар қамтылған:

1) Мүлік заңы (мал, мүлік жер дауы)

2) Қылмыс заңы (кісі өлтіру, ел шабу, мал талау, ұрлық қылмыстарына жаза).

3) Әскери заң (аламан міндеті, қосын жасау, қара қазан, ердің құны, тұлпар ат).

4) Елшілік жоралары (майталмандық, шешендік, халықаралық қатынастарда сыпайылық, әдептілік).

5) Жұртшылық заңы (ас, той, мереке үстіндегі ережелер).

Ал Тәуке хан бұларға жесір дауы (6) және құн дауын (7) қосқан ( Қазақ ССР тарихы/ / Қысқаша энциклопедия. Алматы, 1984. 1-т. 294-295-бб.)

М-Ж.Көпеевтің жинаған би-шешендерінің сөздерінде қазақтардың құқын заңды түрде шешетін ережелер, қағидалар, тұтас ғақила сөздер көптеп кездеседі. Мысалы: «Ердің құны есебін тапқан сабазға екі-ауыз сөз деп қай заманда айтылған» - деп Ұлы жүз Үйсіннен шыққан Ошақты деген ел, орта жүзден Малай, Жәдігер деген таптан шыққан Құлназар дегенді өлтіріпті. Оның кесімін Бөрібай ақын айтты:

Ошақты Құлназарға құн бермексің,

Алты жақсы, жүз жылқы пұл бермексің.

Алты жақсы, жүз жылқы пұл бермесең,

Тұлымды қыз, айдарлы ұл бермексің.

Құлназар келіп өлді ауылыңа,

Ішім оттай күйеді бауырыма.

Алты жақсы, жүз жылқы құн бермесең,

Есекем таңба болар сауырыңа.

Бірақ, Ошақты бұл төрелікке басында бұрмапты1 . Жылдар өткен соң ескіріп кеткен дауды он төрт жастағы Едіге би құнын өтеп алыпты.

«Әділ билік болмаса, халқыңды дерт алады» деп, ынтымақ пен бірлікті, халық тыныштығы мен тұрақтылығын жоғары бағалаған көшпенді елдің әдет-ғұрып деп аталатын заңдары ислам дінінің енуімен салмақтана, райлана түсті. Қазақ халқы ежелден келе жатқан өзіндік ерекшеліктерін сақтап, «жеті атаға дейін қыз алыспау», «әмеңгерлік» ету сияқты тағы басқа салттар шариғат заңдарының мәнін тереңдете түсті.

Заң – құқық ережелеріне байланысты лексика қазақ ұғымында ежелден қалыптасқаны белгілі. Көне заманнан бері қазақ халқы өз мемлекеттігін әділ заң-қағидаларымен ұстап келген. Осы заң ережелерін жасап, іске асыру билердің құзырында болған. Бұл заңдар «ата-баба жолы», «жөн-жосық» деп аталған. Сол заманнан келе жатқан, кейінгі ұрпаққа үлгі болған билердің шешендік сөздері «үлгілі сөз», «аталы сөз», «нұсқалы сөз» деп аталған. Бұл сөздері синонимдес деуге болады, өйткені мағынасы бір-біріне жақын сөздермен аталып, бір ғана шешендік сөз деген ұғымды білдіреді. Үлгілі, аталы, нұсқалы сөздері тұлғасы жағынан бір-біріне ұқсамайды және үшеуі де сын есім сөз табына жатады, яғни синоним болудың үш шартын да орындап тұр. Бірақ бұл сөздердің мағыналары тепе-тең деуге келмейді. Мысалы, Аталы сөз – ақылға көз. Мысалда келтірілген аталы сөзінің орнына нұсқалы, үлгілі сөзі мағыналық реңкі жағынан да, ұйқасы жағынан да сай келмейтінін көруге болады. Мағынасы ұқсас, синонимдес сөздердің сәл айырмашылықтары болады. Мысалы, нұсқалы, үлгілі сөздеріне қарағанда аталы сөзінің мағынасы ауқымды. Синонимдердің жасалуы сөздік құрамның дамуына, жетілуіне ықпал етеді. Мысалы, жоғарыда аталған нұсқалы, үлгілі, аталы сөздері морфологиялық тәсілмен –лы, -лі сын есім тудырушы бірыңғай аффикстер арқылы жасалған.

М.Ж.Көпеевтің ел аузынан жинап, жазып қалдырған мұраларындағы тіл байлығы мен оралымдылығына осы синоним сөздердің молдығы да әсер етті деуге болады.

М .Ж. Көпейұлының діни-философиялық көзқарастары
Н.Е. Күнімжанов

С.Торайғыров атындағы ПМУ-нің философия, әлеуметтану және саясаттану кафедрасының аға оқытушысы

Еліміз егемендік алғаннан кейін ғана ұмыт бола жаздаған дініміздің негіздерімен тарихын білуге жол ашылды. Әріне, осы дін саласы бойынша туып жатқан еңбектер тәуелсіздікке жол тартқан кезеннің жемісі.

Фәлсафа ілімін зерттеудің ілімімен тікелей байланыстығы негізінен адам баласы мәселесінен басталады:оның жаратылу рухани құндылықтары, сенім- нанымы.

Адам дүниеге келгеннен дін бірге пайда болған. Ол өшпес шындық. Ойымның жалғасы ретінде М.Ж. Бұлұтай «Ата-баба діні? Түркілер неге мұсылман болды?» кітабынан қызықты пікірлер келтірмекпін: «Дін дегеніміз тұңғыш инсан Адам Атамыздан бері қарай мәужүт нәрсе. Атақты философ Генри Бергсон: «Өткен тарихта және заманымызда ғылымды, пәнді яки фәлсафаны білмейтұғын инсан қоғамдарын кездестіруге болады. Бірақ, дінсіз ешбір қоғам болмайды.» деген. Батыстық философ Уильямс Жеймс «Біздің ойымызша адам баласы ең соңғы күнге дейін құлшылығын жалғастырмақ» деген. Эрнест Ренан: «Сүйген нәрселеріміздің, дүниедегі өміріміздің және нығметтердің бәрінің жоқ болып кетуі мүмкін». Діндарлығымыздың жоғалуы мүмкін емес дейді. /1,88/

Дін адамның өзінің жаратылысындағы құпияларын анықтайтын, ғарыш құбылыс- қозғалыстардың астарын түсіну үшін, сұрақтарға жауап іздейтін тылсым сезімнен туындайды. Демек, бүгінгі таңда дін мәселесі ерекше жандануда. Сондықтан мақалада қозғайтын тақырыбым XIX ғасырдың айғы - XX ғасырдың басында өмір сүрген. «атадан балаға» мол рухани мұра қалдырған діндар Мәшһүр Жүсіп Копеев туралы.

Мәшһур Жүсіп Копеев – негізінен діни ағартушы – басты бағыты діни таным төңірегінен өрбіп жатыр. Осы жерде сұрақ туындайды.

Мәшһур Жүсіп шығармашылығында «дін» мәселелер қандай мақсатпен айтылған еді? Осы сауалға жауап беру үшін, біріншіден, туған жері, тәлім-тәрбие алған ортасы, ұзтаздар туралы мәліметтерге сүйенуіміз керек. Екіншіден, оның танымдық, тәрбиелік негізіне арқауы не болғаны, немесе рухани ізденісінің түбі қайдан нәр алады деген сұрақтар бірінен соң туындайды. Мәшһур Жүсіп еңбегіндегі діни таным оның әрбір айтар ойына, қозғаған мәселесіне, толғамына тірек қызметін атқаратына дәлелмен айтатын болсақ, өлеңдерінен үзінді келтірейік:

. . . Адасып қалдық едік бұрынғы ізден.
Мақсутқа шын түбінде жеткізуші,

Рахымын аяғын жоқ құдай бізден /2,56/


Бұл сөзде ойламаңыз бар деп жалған,

Аузыма сөздің шынын аллам салған. /2,73/


Бісімілла- сөздің басы, хақтың аты,

Молланың ақ қағазда қалар хаты /2,83/


Қараумен көзім талды түтініне,

Жаратқан түгел құдай бүтініне /3,4/


Ұлығы патшалардың – патша Құдай,

Дүниені бір дария ғып қойған солай!

Бұ жалғанның жүзіне келіп, кеткен-

Өтпекші бұл дариядан шулай-шулай! /3,11/


Бұл қайыр бір шыққан соң қолдан кетіп,

Құдайдың хазинесіне барар жетіп.

Бір қылған құдай үшін жақсылықтың,

Сауабын бітіре алмас ешкім бітіп. /3,151/


Мәшһүр Жүсіптің діни ойшыл, фәлсафашы болуына әсер еткен құнды негіздерінің келтірейік. Мәшһүр Жүсіп жасынан аул молдасынан діни дәріс алып, хат таныған. 1870 жылы Хамеретдин хазіреттің орта медресесін бітіріп, мұсылманша орта білім алып шығады. 1872-1874 жылдары Бухарадағы «Көкілташ» медресесінде ортағасырлық араб, парсы, шағатай тілдерін еркін меңгереді. Шығыстың ойшылдарының еңбектерімен танысады.

Мәшһүр 1887, 1885, 1907 жылдары үш мәрте Түркістан, Ташкент, Бухара, Самарқанд қалаларына сапар шегіп, шығыстың мұсылмандық білімін молайтады.

Мәшһүр дүниетанымының қайнар бастаулары мен рухани нәрлері: ұлттық рухани дәстүрлер. Ұлы Дала, шығыс мәдениеттері мен мұсылмандық философиясы, орыс және Батыс Еуропа мәдениеті. Рухани әлемін қалыптастыруда әсер еткен шығыс ғұламалары: Фирдоуси, Саади, Хафиз, Низами, Руми, Аттара, Омар Хаям, Жами, Науаи, Йассауи т.б. Ұлы дала жерінің даналары да ерекше ықпалын тигізген еді: Асан Қайғы, Сыпыра Жырау, Қазтуған, Досмамбет, Шалкиіз, Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара т.б. Мақалада Мәшһүр Жүсіптің діни – ойшыл болуын, соған қалай келгенін, өсіп-дамуын зерттеу мақсат емес. Келтірілген ақпарат тек кіріспе ретінде, яғни рухани өсуіне, діни жолға бет алғаны жөнінде түсініктеме.

Мәшһүр Жүсіптің еңбектерінде ислам дінінің шығуы, құдайға сену, тануы, ислам тарихына қатысты пайғамбарлар мен тарихи тұлғалар жайлы деректер берілген.

Мәшһүрдің дүниетанымы мен философиясының негізгі қайнары ислам философиясы және шығармашылығының қайнар нәрі Құран-кәрім, хадис, шариат. Оның діни философиясында Алла, нәпсі, инсани-камил, ақиқат, фана, о дүние, жұмақ, тозақ, күнә, пенде, періште, ғашықтық, махаббат, әулие, шариат, сопылық т.б. ұғымдар негізгі өзекті құрайды. Мәшһүрдің діни- философиялық көзқарастарының түпкі тамыры – Алла тағала, оның расулы Мұхамед (с.ғ.с.)

Мәшһүрдің дүниенің жаратылуы,ғарыш, ислам және жер денелері, адам қалай жаратылғаны туралы ойларын «Жер мен Көк» (1894) қисасында былай баяндаған:


Екі күн-жер, екі күн көк жаратты,

Төрт күнде бір-біріне жұп жаратты.

Бір сағатта қылуға құдіреті бар,

«Пендеме ғибрат болсын!» - деп жаратты /4,113/


Ал, жаратты аспанға ай менен күн,

Әуел баста екеуін қылыпты тең.

Айдан алып Жебірейіл, күнге беріп,

Күнге күндіз жаратты, ал Айға-түн. /4,117/


Әуел басты болмағы нұрдан екен,

Нұр билеп соның бәрін тұрған екен.

-Кімнен сені жасайын? – дегенінде,

Нұр ықтияр топырақты қылған екен.


Топырақтан жаратам Адам! – дейді,

-Жебірейіл, бұйырамын саған! – дейді.

-Бар-дағы Мағриб, Машрих ортасынан,

Бір уыс топырақ алып кел маған! – дейді. /4,119/


Фәлсафашы Мәшһүр Жүсіп дүниені жаратушы, Алла тағаланың жаратылысты жұптық негізінде көрсетеді. Ұлы Абай айтқандай: «Махаббатпен жаратқан адамзатты» Мәшһүр де дастанында ерекше сүйіспеншілігімен жазған еді. Қарапайым тілімен ақын ішкі дүниесін жеткізе білген.

Мәшһүр Жүсіп Аллаға, пайғамбарымыз Мұхамедтің Алла расулы екендігіне, кәміл сенген діндар, ғұлама. Діни еңбектерінде ислам қағидаларына, борыш – парыздарына жан-жақты түсінік береді. Ол діни құндылықтарды насихаттау мақсатымен қоғамның адамшылық тұрғыдан тазаруын, иман мен рухани нұрларына қалай ие болуын уағыздайды.

Мәшһүр Жүсіп Копейұлы «Құдайым жексенбі күн жер жаратты» еңбегінде ойландыратын терең ой-толғамдар, фәлсафалық ой-түйін, рухани құндылықтар туралы деректер берілген. Кез келген діни тұрғысынан ойшылдың еңбегің оқысақ, ислам әлемі туралы білімі бір тұңшық, өте терең де және жан-жақты. Оған күмәніміз жоқ. Тіпті әлемдік дін мәселелерінде тоқтасақ та, олардан хабары жетік. Оған куә болатын діни-ғылыми шығармалары. Жоғарыда аталған еңбегінен үзінділерді дәлел айтылған ойларға дәлел болсын деген ниетіммен келтірмектін:
Құдайым жексенбі күн Жер жаратты.

Жер-суды әуел бастан бір жаратты.

Тау мен тас, ағаш пен шөп, көл мен өзен

Түріндей текеметтің түр жаратты.


Аспан – биік, жер-төмен, тау, тас-қатты,

Ат аяқты болғанда, құс қанатты.

Заһардан бал, тікеннен гүл шығарып

Жұма күні жаратты адамазатты.


Құдыретпен он сегіз мың ғалам болды,

Бәрі-қабық, маңызы адам болды.

Құдайдың құдайлықпен қылған ісі,

Жаралып алты күнде тәмам болды. /5,7/


Адам баласы ақылымен, сезімімен бір жаратушы күштің (Алланың) бар екенін білсе де, оның бұйырған нәрселері мен тыйым салған нәрселерінің кейбір жағдайларын (түсініктемелерін) не екенін біле алмайды. Оны Алла тағала тек пайғамбарлары арқылы, солардың дәнекерлігімен ғана білдірген. Адам баласына бұл дүниеде, ахиретте бақытқа ие болудың жолдарын баян еткен.

Діндар Мәшһүр Жүсіп пікірінше: «Алла тағала бізге көптеген нығыметтер (тіліктер) берген. Олар: осы дүниеде бар болып, тірі жүруіміз он екі мүшеміздің сау болуы: жеген тамағымыз, алған деміміз, жасаған өміріміздің әр қайсысы Алланың бізге берген игілігі, жақсылығы, несібесі». Аллаға жан –тәнімізбен, малымызбен құлшылық етіп, бүкіл әмірлерін орындап тыйым салған нәрселерінен тиылуымызды «ғибарат» деп атайды. Ғибарат Аллаға ғана істеледі. Ғибарат иманды қорғайды әрі нығайта түседі. Құран кәримде «Әллазина аману уағамилұссалихати» /6,6/ деген сөз алпысқа жуық қайталанады. Мағынасы: иман келтіріп түзу – ғамал істеген делінген түрде иман мен ғибарат тіркеліп отырады. Сондықтан әрбір мұсылманның осыларды айырып, нақ білуі фарыз. Осыны білуді «ғылым хал» деп атайды.

«Ақыреттің егіні» шығармасында жоғары айтылған ойларға Мәшһүр Жүсіптің ой-өрнектеріне дәлел ретінде беріледі:
Ойласаң, ақыреттің бәрі қиын,

Тірлікте ғибадат қып, хаққа сиын!

Бұл күнде жамандықтан тыйылыңыз,

Алланың көрем десең жұмақ үйін.


Шайтанмен тіршілікте боламыз дос,

Қылыңыз ғибадатты құдайға қош.

Қиындық толып жатыр алдыңызда,

Бұл күнде жүргеніңнің бәрі де бос. /7,19/


Бұл сөзім бір насихат қарындасқа,

Түп-түгел үлкен-кіші, кәрі-жасқа.

Жеткеше басың жерге ғибадат қыл,

Сұрақ жоқ айтатұғын мұнан басқа. /7,27/


Ал Мәшһүр Жүсіптің діни фәлсафасына келсек дінге насихаттау, халықты Аллаға құлшылық етуге, дін жолына түсіп оны үгіттеу, жалпы ұлттық болмыс- бітімді сақтаудың бір барысы болғаны шындық. «Қазақ жұртының осы күнгі әңгімесі» атты өлеңінде былай дейді :

Құдайдың шын нансаңдар бірлігіне,

Ерлердің күш қосындар ерлігіне.

Сарт демей, ноғай демей, қазақ демей,

Тілек қыл дін мұсылман бірлігіне. /2,63/


Ақын өлең жолдарында бірлік идеясын ортаға салады. Бұл маңызды тақырып. өйткені бірлік тұтқасы-дін. Ұлттық бірлігі болса тіршілік бар екендігі сөзсіз. Алғашқысында ұлттық бірлігі жөнінде ой қозғалса, кейінгісінде мұсылмандық бірлігі. «Бірлігі мұсылманның – ынтымағы» (2:64), - деген ұран сөздерімен іспеттес ой тастап, жай үндеу емес, тікелей іс-қимылға шақырады.
Ынтымақ, ауыз бірлік қылу үшін,

Бас қосқан мұсылманның білімдісі. /2,64/


Тауып ал, тұман түспей тұстасыңды,

Жолдас бол, сынап алып қостасыңды.

Баласы дін – мұсылман ұрандасып,

Қосыл кісі санына, қос басыңды. /2,60/


«Дін» ұғымын Мәшһүр Жүсіп халықтың рухани болмысымен, білік – танымымен сабақтас алып қарайды. Халықтың белгісі – сол елдің рухани – танымдық санасының ең жоғарғы мәдени тіректеріне саналатын тіл, дін, ділден алыстауы. Ал ер- жұрттың сол уақытта айрықша рухани күйзеліс кезеңін бастап кешіргені еш талассыз шындық.

Патшалық Ресей үкіметімен жергілікті әкімшіліктің зұлымды саясатын өз көзімен көріп, терең сезініп, Мәшһүр Жүсіп өз еңбегінде әлгіндей өзекті мәселелерді көтеру заңды құбылыс. Және ақынның оны ешбір ауыспалы мағынасыз, айтар ойын ашық мәнінде жеткізе білген. Өлеңдерінде былай жырлайды:

Көз жасы жылаулының қабыл болып,

Мұсылман баласына тиді тізгін.

Ойға алсаң жақсылықты кеңеске кір,

Жүре бер, жақсылықтан күдер үзген. /2,56/

Даярлап күнде алдыңнан қақпан-торын,

Шыңырау ғып сексен құлаш қазған орын.

Құранды қор, моланы бардай қылып,

Тырысты сөндіруге ислам нұрын. /2,61/


Жұмысы партияның қуаттанды,

Қалың жұрттың жаман ырым жорасынан.

Ақша үшін аузы ашылған жүзқараңыз,

Сөзі жоқ айтар түзу турасынан.


Қор болған біздің қазақ қолы жетпей,

Баруға басқа ұлыққа құны жетпей.

Жібермей тұншықтырып басушы бар,

Жүрген жоқ болмаса ат пен тоны жетпей. /2,57/


Бүкіл өлең бойынан біз ойшыл Копеевтің елі үшін елжіреген жүрек үлпілін сезінеміз. Халқымен бірге күңіренген, елін бостандық күнге жеткізуді аңсаған. Бұны Мәшһүрдің азаматтығы деп білеміз.

Мәшһүр ақынның көптеген өлеңдері терең фәлсәпалық толғынысқа толы.

Аузымнан қайтармаймын келген сөзді,

Сөйлесін, деп қойыпты тәңірім бізді. /1,134/


Дүниемен болып жүрмін мен екі ұдай,

Әурелік балалығым бұрынғыдай.

Қараумен өз бойыма күнімді өткіз,

Басқаға көз салдырма патша-құдай.


Бұл ақынның діни- философиясындағы, жұмбақ тіршілікті жаратушыға бірінде жалбарыну, бірінде өзіне деген сенімділік басым болғанымен адамның танымдық мүмкіндіктерінің шектеулілігін мойындау, алла еркіне мойынсұну тұжырымы тамыр тартып жатыр.

Ақын Ұлы Жаратушыға сиынып келесі үзіндіде шын ықыласыменен ризашылығын білдіреді:

Ей Алла, айналайын бергеніңе,

Ғибратпен, шын ықыласпен көргеніңе!


Ақын өлеңдеріндегі басты мақсат

«Қуаттап алып жүрсе әркім дінін,

Өткізсе ғаділдікпен ай мен күнін»

-деген арман тілекті көздейді.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының, аңыз дастаны «Ібіліс шайтан хиқаясы» діни-ойшылдың сопылық ілімін терең біліп сезінетінін аңғартады. Осы арада: Сопылық ілімі (жолы) дегеніміз не? – деген сауал тумақ.

Сауалға жауап берер алдында бір ойды ортаға салмақпын: Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы діни – мистик, әрі әулиелікке тірі кезінде ие болғандарының бірі. Және де өмірбаянына көз жүгіртсек, таңқалдыратын, сұрақ тудыратын кезеңдер де аз емес еді. Жоғарыда айтылған ойымды нақтылайтын мысалдар келтірейін.

Өзінің қай жылы қайтыс болатынын туралы болжам беруі. Емшілік ерекше қасиеті. Елімізде болар оқиғаларды аян ретінде жеткізуі. Өзі айтқанындай: денесі 21 жыл бұзылмай жатқаны ойландырады. Ал сопылыққа көшсек, ислам ілімінің негізгі шариғаттың ішкі жағы, жетілген мұсылман болудың жолы.

Сопылықтың бастау алар-бұлағы-құран мен хадис. Сопылықтың жалпы фәлсафалық мағынасының түп тамыры – Алламен рухани, имани тұрғыдан «қосылу», жақындасу, дидарласу. Сопылық жолында «ихсан» деген ұғым кездеседі. Намық Кемал Зейбек өзінің «Йасауи жолы» еңбегіңде «ихсан» ұғымына мынадай түсінік береді: « . . . Ихсан Алланы көріп тұрғындай құлшылық ету деген сөз. Сен оны көре алмасаң да, ол сені көріп тұр. Міне, сопылық мақсаты осы. . . Басқаша айтқанда, ихсан сопылықты білдіреді. Яғни, Алланы көріп тұрғандай құлшылық ету». /8,23/

Солай болса, сопылықтың мақсаты – ихсан, яғни адамды толық адам – «инсани камил» (толық адам-Алланың затының, сипаттары мен есімдерінің айнасы)дәрежесіне жеткізу, нәпсінің қамалынан босату, тазалау.

Мәшһүр Жүсіп, «Ібіліс шайтан қиқайсы» дастанында Ібілістің (әзәзілдің) дүниеге келуі, періштелер ханы болып сайлануы, адам баласына басын имегендіктен шайтан атанып, адамды дұрыс жолдан азғыратын, нәпсісін өзіне қаратушы шайтан жолына түскен. Ібілістің өмірі туралы баяндалады. Дастанда шайтан іс-әрекетімен адамды жаман жолға итермілейді.

Жараттың жақсы-жаман екі айыр жол,

Адамның бір жағы-оң, бір жағы –сол!

Адаспай жақсы жолдан жүрер түзу,

Кімде-кім болып жүрсе өзіңе құл! /7,11/


Қылып ең мені басшы жаман жолға,

Дүниеде себеп бол деп азған құлға,

Бермесең бұл ісіңе өзің жәрдем,

Оны мен түсіремін қалай торға? /7,12/


Джавад Нұрбахш «великий демон Иблис» атты шығармасында «Иблис как низшая душа (нафс)» мақаласында Ібіліс туралы сипаттама берілген. Аталған ғалымның еңбегінен осы мәселеге байланысты ойларына назар аударайық:

«Некоторые суфийские мастера полагали, что Иблис – это низшая душа и ее склонности. Они усматривали сущность Иблиса в том, что он обретается в человеке и не имеет отдельного бытия.

Ежедневно страсти облекаются в триста шестьдесят различных Божественных одеяний, приглашая странника сойти с пути; однако пока страсть ко греху не проявится в человеке, Сатана не может проникнуть в сердце его и внутреннее бытие.

Когда предрасположенность к страстям возрастает, Сатана использует это и лелеет ее, проецируя на сердце. Это и есть «покушение».

Таким образом, оно начинается со страсти, и это одно из наиболее подлых нападении. Поэтому на слова Иблиса, Клянусь Твоим величием, я соблазню их всех (цит.из.кор.38:82). Господь ответил: «Поистине, рабы Мои, - нет для тебя над ними власти, кроме тех из заблудившихся, кто последовал за тобой» (цит.из.кор.15:42). /9,229/

Джавад Нұрбахштың айтуынша, үш Ібіліс- жанның төмен деңгейі,-(нәпсі құмарлығы). Нәпсіқұмарлық күн сайын үш жүз алпыс, қабат киім киініп Адам өзіне билетіп, жаман жолға салады.

Нәпсі адамның ішіндегі шайтаны, яғни, оны жолдан аздыратын төменгі (қара) күш.

Бұзайын дал-дал қылып, қылып талқан,

Ерікті қыл қолымды , ашып дарқан.

Адамды тұзағыма түсіруге

Маған бер бұзылмайтын (үзілмейтін) бір мықты арқан. /7,12/
Болады кімге залал, кімге пайда,

Әр істің ықтияры бір құдайда.

Адамды тура жолдан аздыруға

Құдайдан сұрап еді күшті айла (хайла)! /7,13/


Ібіліс (шайтан) Алла тағаладан адамды торға түсірер, құшағына орап алар бір амал, айла сұрайды. Адам баласы нәпсі құмарына салынған, өз құштарлықтарының мөлшерін білмеген, нәпсісін тыя алмаған, өз еркі мен сезіміне ие бола алмаған, Алла жолынан безіп, шайтан жолына бір-ақ түскен. Құдай жолына, немесе нәпсі, шайтан жолына түсуін Адам баласы өзі таңдайды. Жақсылық пен жамандық, мейрімділік пен қатыгездік, қайырымдылық пен зұлымдық тәрізді қарама-қарсылықтардың бірін таңдауына байланысты адамның дүниедегі өміріннің рухани тазалығы мен байлығын анықтамақ.

Нәпсіні тәрбиелеу мәселесі діндар Мәшһүр Жүсіптің негізгі шығармашылығындағы тақырыптарының бірі.

Дегенмен Мәшһүр Жүсіп дін фәлсафасындағы ең маңызды мақсаттарының бірі - «толық Адам» дәрежесіне жету (көтерілу), нәпсінің шаңдарынан арылту, болмыстың сырына жету, Аллаға қауышу.

Бір іске өкінбейсін деп ойласаң,

Нәпсіннің достық айтқан алма тілін.
Жаяу қыл, нәпсінді атқа мінгізбей бақ,

Міне қалса жортқызып, желгізбей бақ.

Өзін-өзі бағуға көп әл керек,

Көз соңынан көңілді жүргізбей бақ. /2,93/


-деп нәпсіні тыюға, құмарлық ноқтасында кетпеуге шақырады. Нәпсіні тыю үшін ерік, ақыл, ар, таза жүрек, сенім, ерлік керек.

Ислам дініндегі мистикалық, тақуалық және этикалық ұғымдар адамзатқа ортақ адамгершілік (кісілік) ұғымдармен біте қабаттаса көрінеді. Мәшһүр Жүсіп діни фәлсафасында: Сарандық, екіжүзділік, өзімшілдік, мақтаншақтық, еріншектік, дүние қоңыздық, жалпы айтқанда нәпсіқұмарлық деген түсініктер таразының бір жағына қойылса, екінші жағында ішкі рухани тазалық, төзімділік, тәубашылдық, адалдық, білімділік, кісілік, әдептілік, сыпайылық, кішіпейілділік.

Мәшһүрдің түсінігі бойынша Жаратушының адамзаттық алдына қойған талабы,арнайы емтиханы, яғни таразының қай жағына Адам көңіл бөледі екен. Осы мәселе біздің заманымызда да өте күрделі. Барлық өміріміздің мақсаты, жетер шыңы, құпиясы осы емес пе ?! Егер осы мәселені ортаға салып, сіздерге осындай сұрақ қойылса, қандай жауаптар болар еді? Бұл мәңгілік сұрақтардың бірі: оны Х1Х ғ аяғы-ХХғ басында тек қана фәлсафа ақыны Мәшһүр Жүсіп қойған еді дегенінен аулақпыз. Адамзаттың ұлы ойшылдарын осындай сұрақтар өмір-бақи әрқайсысында, мазалаған еді.

Айтылған пікірлеріне жасаған түйінім: әлем соғыстарымен салыстыруға келмейтін соғыстардың ең үлкені, керек болса, ұлысы – ол адамның ішкі дүниесіндегі (өз-өзімен) соғысы.

Мәшһүр Жүсіптің пайымдауынша, адамның осы өмірдегі шеткі мұраты- толық Адам (имани ками) болуға міндеттілігі. Бүкіл Жан дүниесімен, таза жүрегімен, ізгілікті іс-әрекетімен, тән мен Жан тазалығын ұштастыра отырып, Аллаға мың ықыласпен сеніп, құлшылық еткен адам- жолына түскендердің бірі деп саналады. Мәшһүр Жүсіптің ой- толғамдарында:

Түгел Адам болуға талап қылсақ,

Шала-жарты жандардан сырың жасыр. /2,94/
Менің ойымша, Мәшһүр Жүсіптің «толық адам» - Аллаға шынайы сенім келтіріп, Алланың нұрына ие болған, оған шынайы беріліп құлшылық еткен, нәпсісін тыйған, құдайлық (махаббатқа) ғашықтыққа ұласқан, Құдай мен халыққа алдында борышын орындаған, жақсылықты мұрат тұтқан, өз-өзін тани білген жан.

Жалпы алғанда Мәшһүр дүниетанымы мен шығармашылығында діни фәлсафалық көзқарастары белгілі деңгейде көрініс тапты. Ойшыл Мәшһүр Жүсіптің рухани мұрасындағы исламдық негізі бар еңбектерінің көптігі және ислам ішіндегі мистикалық- фәлсафалық сопылық ағымының ерекше орын алуы-белгілерінің бірі. Бұны дұрыс түсінуіміз керек. Мәшһүр әлемін зерттеу, тану, іздену-болашақ парызымыз.

Фәлсафашы Мәшһүр Жүсіп шығармалары тұнып тұрған діни – фәлсафалық, тәлім-тәрбиелік, атадан балаға жеткен рухани мұра. Мақаламды өз заманының ғұламасы әулие Мәшһүр Жүсіп сөзімен аяқтағым келеді:
Ғалымға қылсаң керек жанды құрбан,

Бұл дүние соларменен түзу тұрған.

Жаратқан құдай артық ғұламаны,

Теп-теніс іші-тыныс қылып нұрдан.



Категории Добра и Зла в интерпретации М.-Ж. Копеева
Н.Е. Кунумжанов

ПГУ им. С. Торайгырова


Содержание, смысл, происхождение добра и зла – одна из вечных проблем человечества. Что такое добро? Что такое зло? Почему во все времена эти вопросы интересуют людей? В данной статье автором делается попытка раскрытия проблемы добра и зла в понимании философа Машхур-Жусупа. Обратившись к словарю по этике, я выделяю следующее понятия, которые очень в сжатой форме поясняются таким образом: добро – одно из наиболее общих императивно – оценочных понятий морали и категория этики; выражает положительное нравственное значение явлений общественной жизни и их соотнесенности с идеалом. Противоположность добру – зло. Зло – одно из основных понятий морального сознания и этическая категория; обозначает негативные стороны действительности, деятельности людей и отношение между ними. Зло противоположно добру, благу и в самом общем своем определении есть то, что препятствует удовлетворению интересов человека и человечества. Добавим только то, что в каждую эпоху данные понятия имели свою особенность. То есть духовно – ценностные ориентиры в разные эпохи развития человечества, отличались своей наполненностью. Но в целом моральное добро, заключается в поступках, направленных на благо другого человека. В идее добра отражается стремление человека к совершенству. То есть добро – это нравственное выражение того, что способствует счастью людей. Проявление зла связанно с деятельностью человека, его волей и, возможно, и волей, диктуемой обществом. Мыслители разных эпох делали свои попытки истолкования существующих этических концепций.

Известный мыслитель Баласагуни в «Благодатном знании» высказывает интересные вещи:

И добрый не тот – кто избрал тихий нрав,-

А тот, кто с людьми и помочь им готов. (1:23)

Все доброе – то, что полезно народу,

А польза всегда человеку в угоду. (1:295)

Из вышеприведенного отрывка следует: чаще всего трактуется как поступок (благодеяние), и качество человека (благодетель), и характер отношение между людьми, общественный уклад (справедливость). Творение добра предполагает способность распознавания зла и готовность последовательной борьбы с ним. Интересно высказывание Фейрбаха по этому поводу: «Добро - то, что соответствует человеческому стремлению, к счастью; зло – то, что ему заведомо противоречит». (2:623)

Среди оценочных категорий и понятий этики, в которые Машхур-Жусуп Копеев вкладывал соответствующее социально – нравственное содержание, одними из важнейших были категории добра и зла. Добро и зло в этики философии выражено двумя понятиями «жақсылық» пен «жамандық». Имея оценочный характер, эти категории соответствующим образом отражают принципы и нормы морали, характеризуют положительность и отрицательность поступков человека. Общее между добром и злом то, что они оба являются понятиями нравственного сознания.

Таким образом, добро в понимании Копеева как свершение полезных дел, избавление народа от нужд, страданий, то есть, все то, что приносит людям счастье, все то, что противоречит этому и есть зло. Добро для акына заключается в справедливых и правильных законах государственного устройства, в любви к людям, в правдивости их взаимоотношений, в вечном стремлении к духовному совершенствованию. Зло мыслитель видит в несправедливом положении народа (бедных), в его эксплуатации, насилие над народом осуждалось им как самое величайшее зло. Возможность совершения зла не при каких обстоятельствах не оправдывается: на зло надо отвечать только добром.

Хочется отметить, что отношение Машхур-Жусупа к добру и злу является отражением реальной нравственной жизни, характерной для казахского общества конца XIX - начала XX века. В понятии добра Копеев вкладывал не только определенные стороны характера человека или отдельные поступки, а все его деяния, весь его нравственный облик в целом, в совершении добра он видел смысл жизни и назначение человека.

Нравственно – этические взгляды философа Машхур-Жусупа имеют свои корни и глубокое содержание. Человек, смысл его существования, его духовно – нравственный микрокосм, вот тот предмет изучения, над которым всю свою жизнь занимался Машхур-Жусуп. Он своим творчеством оказывал влияние на сознание человека, на его нравственный облик.

Адам деуге лайықты болдың сонда,

бір өзінен басқаға пайдаң тисе. (3:28)

Әрқашан үмітім бар жақсылықтан,

Жас едім, қариялардан кеңес ұққан. (3:126)

Қазақта жаман да бар, Жақсы да бар,

Ішінде жүйрік, жорға, шабан да бар.

Жақсылық, жамандылық пен екі болып,

Бұрыннан келе жатқан заманда бар. (3:172)

В разработке проблем нравственной философии Машхур-Жусуп достиг определенных результатов. Как поэт он мастерски разоблачил все пороки человека – алчности и лень, зло и зависть, ненависть и корыстолюбие и т.д. Все это зло дано человеку, не стремящемуся к совершенству.


Балалар, жалқау болмай оқы сабақ. (4:84)

Жақсылық, қайыр, ихсан ісі,

Адамның қамбат баһа сол жұмысы. (4:84)

Шын жақсының ойында болмас кегі,

Тіпті ойында болмайды зат пен тегі. (4:85)

Жамандық қайдан туар, тілден туар,

Әркім де ақыл болса, тілін буар. (4:167)

Отсюда следует, что для духовно – нравственного совершенствования необходимо сохранить человеческие достоинства, которые даже во время великих испытаний облагораживают человека. Следует избавить себя от таких пороков, как самовосхваление, злонамеренность, хвастовство, порождающее зависть. Отсутствие этих пороков порождает умиротворение. Копеев выделяет вещи, способные унизить человека: невежество, леность и злодеяние. Как средство лечения от таких пороков он предлагает человеколюбие, желание помочь ближнему, знания наук для постижения мира.

Машхур-Жусуп высоко оценивает такие благородные цели и благие намерения, считая их предшествующими доброму делу и добрым поступкам человека. Он полагает, человек, имеющий определенные цели и намерения, всегда живет, стремясь осуществить их. Акын, будучи уверенным, в человеке, в его силе, способности реализовать свои благородные цели и намерения, вселял в него оптимизм и целеустремленность.

Свою миссию как акына Копеев видел в способствовании торжеству добра над злом в общественной жизни и в нравственных взаимоотношениях людей. Считая добро духовным наследием народа, имеющее глубокие корни, Машхур-Жусуп звал людей к добродетели:


Жақсылар, өнер болса, енді аянба. (5:55)

Қосыл кісі санына, қос басынды. (5:60)

Үйде өлген мың шіріктің бірі болмай,

Жұрт үшін арманың не кетсе басың. (5:67)

Жұрт үшін жорықта өлсе арманы не ... (5:69)

Ойлаған халықтың қамын білімді сол,

Қамы үшін ел – жұртының отқа кірген. (5:70)

Білімді зерек адам болам десең,

Қара өзіңді басқаның айнасынан. (5:73)

Отсюда следует, что понятие добра и зла в творчестве Машхур-Жусупа неразрывно связано с нравственными качествами, моральными достоинствами человека. Лейтмотивом всего его творчества является воспевание человека, творящего добро, совершающего добрые дела, поступки, и взамен ничего не требующего, выступающего против всякого зла и насилия.

Поэтому, мыслитель считал доброту, справедливость чудотворной силой, делающий человека прекрасным. Говоря о жизни, о его современников, свою основную задачу он видел в проповеди человеколюбия, честности, справедливости. Истоки добра акын искал в реальной жизни – в людях, в их душе и благородных поступках. По мнению Машхур-Жусупа, если для добра создать условия, как законность и справедливость, то общество переменилось. Добро, совершаемое человеком, составляет главную ценность его жизни, а нравственность человека заключается в его добрых делах.

Проблемы добра и зла в творчестве Машхур-Жусупа имеют значительное место. И главное в том, что эти категории отражают нравственные принципы и нормы морали, характеризующие позитивные и негативные стороны человека. Отсюда вытекает, что представление добра и зла Машхур-Жусупом является отражением реальной нравственной жизни, характерной для казахского общества конца XIX начало XX века.

Машхур-Жусуп Копеев в сложных социально–экономических и политических условиях сумел поставить и в своеобразной форме раскрыть социальные проблемы и осветить наиболее характерные черты морали. Этические идеи мыслителя пользовались популярностью у степняков.

И в заключении, отметим, что в основе морально – этического учения М.-Ж. Копеева лежат такие понятия как добро и зло, счастья, справедливости и.т.д., которые помогают правильно понять моральные устои той эпохи, где жили соплеменники Копеева. Машхур-Жусуп внес заметный вклад в разработку проблем добра и зла, которые и поныне не утеряли своей актуальности.


Духовное наследие Машхура-Жусупа Көпеева
Н.Е. Кунумжанов

ПГУ им С.Торайгырова


Творчество Машхур-Жусуп Копеева многогранно. Значительная часть его рукописного наследия посвящена проблемам этики, педагогики, психологии, а также естественнонаучной и религиозной тематике.

Хорошо зная казахскую поэзию, этнографию и историю родного края, Машхур-Жусуп всецело посвятил себя собиранию литературного и фольклорного материала, духовного наследия казахского народа.

Нельзя утверждать, что лишь такие великие философы как Платон, Аристотель повлияли на становление философского мировоззрения Машхур-Жусупа. В его становлении как философа стали духовными наставниками, наряду с вышеперечисленными, такие выдающиеся представители восточной философии как Хафиз и Аллаяр, Жами и Руми, Саади и Науаи, Яссауи и Сулейман Бакыргани.

Своеобразием восточной философии является то, что она выражается, главным образом, не в строгих философских системах, а в поэтическом творчестве, фольклоре, народных сказаниях.

Подлинной сокровищницей для философии является также героический эпос, народные предания, пословицы и поговорки, выражающие народную мудрость и представляющие достоверные страницы народной истории и философии.

Важнейшей составной частью духовного наследия является наследие философское. Всякая истинная философия есть духовная квинтэссенция своего времени, представляющая живую душу культуры.

Философское наследие предполагает постановку вечного вопроса – проблемы смысла жизни, который требует всестороннего углубленного изучения.

Просветитель своего времени Машхур-Жусуп в своих трудах размышлял над проблемой человека. В чем смысл его существования? Откуда произошла Вселенная? Что ищет человек, куда он идет? Вот те вечные вопросы, на которые пытался дать свои ответы Машхур-Жусуп.

Қазағым, өнер іздеп, ұрлық-зорлық,

Қыласың бір-біріңе озбырлдық,

Болғаннан алты ауызды ынтымақсыз,

Басына келген жоқ па талай қорлық


М-Ж. Копеев в отличие от сверстников рано начинает постигать благотворное действие наук, что находит свое отражение в его поэзии:
Япырам-ай, кессем бе екен мен тілімді,

Үйрендім қайдан өнер, көп білімді.

Өткіздім қасірет пен қапалықта,

Қызықұты ойнап-күлер мезгілімді [1, с. 244]


Акын призывает молодежь к стремлению к знанию, остро ощущая ответственность за их будущее. Тяжелый быт родного народа терзает его сердце. Поэт понимает, как изменился бы мир, если бы его соотечественники научились читать и писать.

Каждый человек – кузнец своего счастья, и только благодаря своему труду постигает соленую азбуку жизни. Но есть еще и такие, которые припеваючи живут за счет других;

Тастаңыз жамандықты толып жатқан,

Қасқырша ауыз салып жұлып жатқан.

Құрметті ел билеген кәкімдер де,

Жыландай зар илетіп сорып жатқан.

Бес салып мұңлы – зарлы, кем-кетікті

Бүркіттей тырнағымен бүріп жатқан.

Әркімді ер бауына түсірем деп,

Түлкіше құйрықтырын бұландатқан

Эти строки посвящены обличению социальных пороков, которые – увы, - еще имеют место среди степняков- соплеменников поэта и философа.

Любовь к познанию и сострадание к ближнему – вот то самое главное, что стремился посеять в душах своих учеников поэт.

Большую часть своей жизни Машхур-Жусуп посвятил учительству. Он преподает не только, как это принято тем временем, уроки основ религии, но и знания устного народного творчества, музыку. Также преподает уроки ручного ремесла. Об этом мы можем узнать в его произведении «Ғылым-білім»:

Ақымақтың тізгіні – құлағы,

Бақылдының тізгіні – көңілі [2, с. 12]

Знания, наука для Машхур-Жусупа представляется путем постижения истины, совершенствование каждым человеком своего внутреннего мира «я»:

«Әркім өз жанын тірілтуді керек қылса, ғұмырын ғылым-біліміне сарып қылсын. Ғылым-біліміне ғұмырын сарп қылған пенденің жаны тіліліп сыйлы болады. Ғылым-білімге ғұмырың сарп қылмаған адам пенденің жаны өлік жан есепті. Өзі өліп жатқан өлікті кім керек қылады» [3, 2165]

Одна из работ Машхур-Жусупа посвящена теме познания. Для избежания обвинения в голословности, приведем отрывки из его «Разных сочинений» : « Первая форма познания – это орган зрения, который находится в контакте со слуховым аппаратом. Зрение человека связано не только с внешним миром, но и с мозгом, в который передаются образы предметов. Зрение выступает в роли « переводчика», информирующего мозг о тех явлениях, которые ему доступны. Вторая форма познания – эта способность человека воспроизводить образ однажды увиденного предмета (это «секретарь» «переводчика», записывающий все, что предается последним). Третья форма познания – это деятельность мозга, которая контролирует, что записано «переводчиком», и определяет правильность или ошибочность. Четвертая форма познания по-своему содержанию совпадает с интуитивным познанием (фантазией), с помощью которого человек познает то, что видел и чего не видел. В этом познании большое значение имеет изображение» [4, с.188].

Машхур-Жусуп считает, что «человеческое напоминает многоводную реку, образующуюся из больших пяти притоков. Один из них – все видимое, другой - все слышимое, третий – осязаемое, четвертый – обоняемое, пятый – вкус. По каналам чувственных органов в мозг поступает не только чистое, но и наносное [4, с. 189].

Интерес представляют также философские размышления Машхур-Жусупа о том, к чему приводит светлая мечта. Вот, что он пишет по поводу светлой мечты «… мечта не просто слово, это соль; сливки слов. Фантазия – цвет жизни, возбудитель прекрасного. Без фантазии человек – это укрощенный осел. Фантазия, думы, мечты развивают разум, расширяют кругозор, возбуждают , волнуют мысли. Такая фантазия толкает людей к человечности, делает их мудрыми, не портит их нравы… Мышление производит сортировку материалов, из которых пригодное принимается, а ненужное выбрасывается… Язык есть жемчужина мысли, вне мысли нет языка [4, с. 190]


Адалдық айырмасын адалдығын,

Көрмесін бір жаманнның арамдығын.

Мақтаулы, жұрт аузында болам десең,

Біреудің ауызға алма жамандығын

Көзінің бір қарап қой ұшымменен,

Сыртқы түгіл үйірілсін ішіменен.

Кісілігі жоқ жанмен үйір болма,

Жолдас болсаң, жолдас бол кісіменен

Үлкенді – үлкен, кішіні кіші біліп,

Жүргейсің мүсәпірді көзіне іліп.

Өзіңмен дәрежесі артық жанмен

Орынсыз тайталаспа сөзге келіп [5, с. 14 ].


Все вышеприведенное находит воплощение в поэзии Машхур-Жусупа и сводится к лейтмотиву « Спеши творить добро»: Эта мысль проходит красной нитью через все произведения поэта и мыслителя.

Но, наряду с этой мыслью, поэт обращает внимание на деятельностное участие молодежи в изменении жизни к лучшему. Обличая пороки, которые унижают все человеческое в человеке, Машхур-Жусуп призывает молодежь занять активную жизненную позицию. Он говорит, что не надо предаваться лени, сну и безделью, не подаваться обреченности, тщетности своих усилий, полагаясь на предопределенность судьбы богом («құдай салды, мен көндім»). «Все в ваших руках» – говорит поэт:


Боқ ұстасаң қолына жұғып қалмас,

Сыйлы қылар басынды іске тырмыс.

Жігіттікке іс қылсаң жаннан кешіп,

Төр алдында отырып жерсің жамбас.


Поэт-философ говорит о том, что семена хорошего обязательно принесут хорошие плоды. Твори добро, - говорит Машхур Жусуп, - и тебе воздастся сторицей, плод содеянного не заставит себя ждать.

С самым зловредным сорняком, мешающим молодежи расти, Машхур-Жусуп обозначает лень. Именно ее сравнивает он с самым главным врагом в стихотворении « Жалқаулар туралы айтқаны» (Слово о ленивых):

Балалар, жалқау болмай оқы сабақ,

Ашылмас оқымасаң көз бен қабақ.

Айырылса оқу оқып, білгенінен,

Біз оқы деп айтамыз: « арамтамақ!»

Балалар, жалқау болма шабан тартып,

Ілгері ұмтыла бас, күн-күн артып.

Арқаны кедейліктің –еріншектік,

Желкеңнен жібермейді мықты тартып

Қайрат қыл, жалқаулықтың жібін үзіп,

Көрген жан түнілмесін күдер үзіп.

Бойына жалқаулықты үйір қылсаң,

Жүрерсің көрінгенге көзін сүзіп. [5, с. 14]

Только устремленность к познанию Вселенного, познанию самого себя, считает поэт, приведут к пониманию самого себя, к пониманию своего назначения. Но если человек не желает учиться, не хочет прислушаться к голосу Разума, то этим он обрекает себя на рабскую жизнь, жизнь, которая беспросветна, в которой нет божественного света, излучающего тайны смыслопознания. Вот таковы, на первый взгляд, простые истины Машхура-Жусупа, в чем-то созвучные с библейскими заповедями.

Но победить лень, разъедащую своими метастазами внутренний, духовный мир человека, в результате чего он обречен на духовную нищету, способен не каждый. Поэтому поэт и мыслитель Жусуп колоколом своего языка хочет разбудить сознание каждого казаха, провозглашая устремленность к познанию и труд высшими истинами и основными добродетелями на пути самосовершенствования человека.

Как видим, многие произведения Машхур-Жусупа посвящены проблемам нравственности. Именно ее он считает стержневым свойством человека. Отсюда понятно, почему поэт считал нужным приобщить каждого человека к своему духовно богатому миру посредством своего пера.

Машхур-Жусуп, воспитанный в духе казахского, номадного мировосприятия и в то же время знакомый с трудами философов древней Греции, определяет путь познания истины через гармонизацию рационального и чувственного начал в человеке, равноценного слияния веры и знания, разума и сердца, синтеза науки и религии. И в этом контексте интересным представляется рассмотрение изречений акына и философа Жусупа в момент истины – « Кеудеме өлең толды сызған хатша», когда:

Алдыма өлең жаз деп қағаз келген,

Сөзімді сөйлеп бақтым мен де білген.

Кеудеме құдай кеңес берген шақта,

Қағазға он саусағым атша желеген

Дабы не быть голословными, давайте рассмотрим это на примерах:


  1. Жақсыдан жақсының да парқы бөлек,

Даналар біледі ойлап, ақылы зерек.

  1. Кетесің жақсы әңгіме тіл мен жақта,

Алтын сырға боп жүрсің әр құлақта…

  1. Ұғып ал құлағығын бар, замандастар,

Талап қыл, біздей болма, өңшен жастар.

Бұзылған замананың уақытысында,

Шын сөзің өтірікке болмайды астар.

4. Білімді, зерек адам болам десең,

Қара өзіңді басқаның айнасынан.


  1. Өнерге өзіңді-өзің ерте баулы,

Жастықтық бір күн көшіп кетер ауылы

  1. Білімді өліп көрде мың жыл жатса,

Шықпайды сонда-дағы кісі саннан.

  1. Кісі тауып жолдас бол аз өмірге,

Ойлама кісі екен деп өнерсізді.

  1. Махаббат – сәулесі зор құдай нұры,

Көрген жоқ жан сол сәулені қалмас құры.

Таким образом, духовное наследие Машхур-Жусуп Копеева провозглашает вечные ценности Добра, Красоты и Истины, нацеливая человека на нравственное самосовершенствование.

Жизнь и творчество степного поэта и мыслителя представляют собой образец высшей человечности, духовности и устремленности к истине.

Завершить статью хочется его словами, вычеканенными на «священном» камне, привезенном из его родных мест и установленного у главного входа в центральную мечеть, носящую имя степного поэта и мыслителя Машхур-Жусуп Копеева:

Жаяу қыл, нәпсінді атқа міңгізбей бақ,

Міне қалса жортқызып, желгізбей бақ.

Өзін-өзі бағуға көп әл керек,

Көз соңынан көңілді жүргізбей бақ.



Философия совести Машхур - Жусупа Копеева
Н.Е. Кунумжанов

Павлодарский государственный университет им.

С. Торайгырова
Как помочь «заблудившимся душам» людей и указать им путь к истине, добродетели и счастью, и что такое совесть – вот те вечные вопросы, которые ставит перед собой Машхур-Жусуп Копеев.

Что такое совесть? Какова ее природа? Может быть это соприкосновение с Высшим миром? Вопросы, волнующие мыслителей всех времен и на которые есть свое объяснение и понимание. Мы же попытаемся раскрыть некоторые…

Проблема совести – одна из коронных проблем человечества. И сегодня знаменитый гамлетовский вопрос: «Быть или не быть» ставится уже не перед отдельным человеком, а перед человеческим родом. Он перерастает в глобальную проблему.

Совесть – одна из наиболее сложных этических категорий, затрагивающая широкую сферу человеческих отношений. Вопрос о природе совести занимал важное место в различных этических учениях. Мыслители прошлого давали разнообразные, подчас противоположные ответы на этот вопрос.

Для определения общего понятия категория «совесть» обратимся к нескольким источникам.

Итак, в словаре русского языка С.И. Ожегова мы находим следующее определение совести: «Чувство нравственной ответственности за свое поведение перед окружающими людьми, обществом» [1:739].

В философском словаре дается нижеследующее определение: «Совесть – комплекс эмоциональных переживаний, основанных на понимании человеком моральной ответственности за свое поведение в обществе, оценка своих действий и поступков самой личностью…» [2:409].

В словаре по этике по исследуемой проблеме читаем следующее: «Совесть – категория этики, выражающая нерасторжимую связь морали и человеческой личности, характеризующая способность личности осуществлять моральный самоконтроль, самостоятельно формулировать для себя нравственные обязанности, требовать от себя их выполнения и производить самооценку совершаемых поступков. Совесть – это субъективное осознание личностью своего долга и ответственности перед обществом» [3:321].

Из вышесказанного следует вывод, что совесть, как этико-философская категория, имеет свою нравственную природу, находящуюся в постоянной диалектике с вечными этическими понятиями как добро, зло, справедливость, честь, достоинство, долг, зависть, эгоизм, честность и т.д.

Важно отметить, что совесть в системе этических категорий, представлена как проявление высшей нравственности.

Отсюда следует: совесть это преданность ценности, невозможность изменить тому, что нам дорого, что мы любим. Возможно в этом ее главная суть. То есть, человек познает совесть в той мере, в какой сам живет совестливой жизнью.

Что же является критерием оценивания совести? Как совершать над собой суд, воздавать себе хвалу, оценивать свои поступки?

Попытаемся ответить на данные вопросы, но начнем с того, как в истории философии рассматривалась проблема совести.

Философы рассматривали совесть как продукт вечных идей, абсолютной идеи или вечного нравственного закона, как нечто врожденное или данное богом.

В истории этических учений часто указывалось на то, что у греков якобы не было слова для обозначения совести. Но у древних греков были слова – термины, заменявшие понятие совести. В ранний период оно было выражено словами «айдось» и «айсхюне», а в более поздний период – словом «синейдезись» стоического происхождения.

«Айдось» обозначает стыд перед другими, боязнь нанести им ущерб, не оказать им достаточного почтения. «Айсхюне» обозначает стыдливость или застенчивость, т.е. боязнь оказаться в ложном положении перед другими.

В своих диалогах о нравственности Платон часто употребляет данное понятие. Выступая против себялюбия, он требует, чтобы люди были воспитаны в чувстве стыдливости. «Чтобы сберечь в юношах стыдливость… перед ними следует остерегаться говорить или делать что-либо постыдное, где бесстыдны старики, там юноши делаются бесстыдными» - размышляет Платон [4:7].

Платон обосновывает нравственность и совесть как врожденные понятия, имеющие корни за пределами нашего познания, наших чувств, в потустороннем мире идей. Впоследствии теологи воспользовались этим идеалистическим объяснением понятия совести для обоснования божественного происхождения совести.

Известный оратор и государственный деятель Римской республики Марк Туллий Цицерон писал: «Моя совесть для меня представляет большую ценность, чем людские толки… Свой собственный приговор ты должен приводить в исполнение: если ты доволен собой, потому что признаешь справедливость, ты станешь победителем не только над самим собой, но и над всем и над всеми…»

Цицерон высоко ценил чувство стыда, считая, что «стыдливость надо хранить – тем более, что в этом нас наставляет и нами руководит сама природа». Он глубоко верил в божественное происхождение совести.

Луций Анней Сенека, основатель римского стоицизма, называл совесть святым духом, который контролировал человека и творил суд и наказание. Нравственность, говорил Сенека, внутри нас и не зависит от внешнего мира. И отсюда он делает вывод: в природе господствует судьба, рок.

Таким образом, философы пытались дать объяснение природы совести с религиозно-идеалистических позиций.

Философ Иммануил Кант в «Критике практического разума» отмечает, что совесть – то великое, что возвышает человека над самим собой. По его мнению «совесть не есть нечто приобретенное, и не существует обязанности приобрести ее: но каждый человек, как нравственное существо, имеет в себе совесть от рождения».

Кант определял совесть как практический разум, уполномоченный судить и ставящий перед человеком в каждом случае закон его долга для оправдания или осуждения себя.

Подводя итоги сказанного, мы полагаем, что совесть – это моральное поведение человека, его ответственность, прежде всего, социально нравственная, перед людьми, обществом. Совестливый человек всегда стремится к справедливости, честности, обуздывает свои страсти, неумеренные желания. И следует отметить, что такой человек удерживает себя от многих грязных поступков, безнравственных действий и нечестных помыслов.

Рассмотрим категорию совести в понимании мыслителя конца XIX-нач. XXвв. Машхур-Жусупа Копеева.

Суть природы совести и ее ценность для человека четко определил И. Кант сказав: «Меня волнуют две вещи: звездное небо над головой и нравственный закон внутри меня». Данные слова великого немецкого философа, ставшие крылатыми, четко передают суть житейской философии акына М.-Ж. Копеева.

Машхур-Жусуп считает, что совесть тесно связана с ответственностью. По своей социальной сущности ответственность как этическая категория есть способность предвидеть результаты своих поступков, деятельности. Ответственность есть моральная сторона практического применения разума. Отсюда следует, ответственность есть моральное следствие разумности. Сознание нравственной ответственности предусматривает моральную самооценку человеком своих действий и мыслей. В данном случае совесть выступает как оценочная категория. Совесть выполняет и еще одну нравственную функцию – быть внутренней побудительной силой к совершению нравственных поступков.

Совесть – это сознание (понимание, чувство) ответственности человека за свои действия (поступки, поведение) перед обществом, перед отдельными людьми, сознание ответственности за судьбы других людей, народа, человечества. Совесть как нравственная сила, предупреждающая человека выбирать ту или иную линию поведения или совершать те поступки, которые совпадают с его моральными убеждениями. Это нравственная самооценка личностью своих поступков или мыслей с точки зрения определенных норм нравственности, ставших внутренним убеждением человека, результатом этой оценки является чувство морального удовлетворения или стыда, недовольства собой. И, поэтому философ Машхур-Жусуп призывает людей к тому, чтобы еще и еще раз подумать, взвесить все (за и против), перед тем, как что-то сделать, предпринять.

Бостан бос бір іс қылмай бекер тұрма,


Біліп қыл, не қылсаң: теріс пе оң ба? [5:91]


Не теряй ты время зря, а решившись, что-то сделать -

Ты подумай и реши: Прав ли ты? А может нет? (подстрочный перевод авт.

Совесть – духовное явление. Голос совести – голос духовности. Это есть голос истины в той мере, в какой она оказалась доступна данному человеку, голос, сочувствуя в той мере, в какой она присуща данной личности. Совесть человека может молчать, его голос может звучать еле слышно, услужливое сознание представит субъекту убедительные доводы, оправдывающие его поступок, но от этого природа совести не изменится.

Совесть – это то, на чем зиждется человеческое общежитие. С ним очень тесно связаны такие понятия, как разум, милосердие, взаимопомощь, взаимопонимание, которые во все времена были непреходящей ценностью для людей.

Совесть – это регулирование своего поведения в соответствии с нормами нравственности определенного общества. Он обуславливает появление духовной ответственности каждого человека за свои поступки и поведение перед обществом, окружающими людьми.

Абыройым төгілмесін деп ойласаң,


Ұяттан қол шатыр қып ал басыңа. [5:92]


Коль совершенным человеком хочешь стать,

Прими ты совесть как мерило высшей нравственности.

(подстрочный перевод авт.)

«Человек видит истину не глазами головы, а глазами разума… После смерти есть иная жизнь. И в двух жизнях необходима совесть. Совесть – это справедливость, милосердие» [6:6] писал знаменитый поэт – философ, ученик великого Абая, Шакарим Кудайбердиев.

Человеческая душа, будучи изначальна свободна, одинаково открыта добру и злу. В вечной борьбе добра и зла совесть признана быть главным советником человека в его содействии добру. «Однако мы знаем или можем знать, если захотим, а именно, что сердце и совесть человека божественны, что в отрицании зла и признании добра человек сам является воплощенным божеством, что его радость в любви, его страдание в гневе, его негодование при виде несправедливости, его слова в самопожертвовании является вечным, неоспоримыми доказательствами его единства с верховным властелином; что в этом, а не в телесных преимуществах и не в большом разнообразии инстинктов он сам является властелином над более низким одушевленным миром. Поскольку он отрицает или нарушает веления сердца и совести, постольку он бесчестит имя небесного Отца, и не святит имени его на земле; поскольку же он следует им, он святит иго имя и получает от полноты его власти» [7:15] Так Джон Рескин подчеркивает, что именно совесть является тем, что возвышает человека над животным миром и приближает к Богу. Отсутствие совести приравнивает человека к животным.

П. Гольбах писал: «Совесть – это наш внутренний судья, безошибочно свидетельствующий о том, насколько наши поступки заслуживают уважения или порицания наших близких» [8:364]

Как говорил русский писатель Н.В. Гоголь: «Даже у отпетого негодяя имеется крупинка совести» [9:347]

Совесть в религии и в понимании М.Ж. Копеева (он был религиозным философом) вбирает в себя все грани человеческой жизни. Требуя от человека справедливости, честности, добронравия, порядочности, терпимости, учит людей быть искренними, не обманывать, не наживаться за чужой счет, не угнетать слабых, не обкрадывать и без того нищих и обездоленных, не злословить, не наносить обид родным и близким, и всей Живой Природе. Совесть позволяет человеку обуздывать страсти, проявлять умеренность и воздержанность.

Жаяу қыл, нәпсіңді атқа мінгізбей бақ,

Міне қалса жорткызып, желгізбей бақ.

Озін-озі бағуға көп әл керек,

Көз сонынан көңілді жүргізбей бақ. [5:93]

Не ходи на поводу страстей, желаний (низших),

Всегда на страже будь своей души.

Будь силен, чтоб задушить ту похоть, (низменный свой мир),

Для того, чтоб чище стать. (подстрочный перевод авт.)

Машхур-Жусуп Копеев считает, что человек обладающий совестью оберегает себя от мучений в аду. Он не ставит себя выше других, не кичится своим высоким положением, благополучием, богатством, не унижает других. Он предпочитает жить спокойно, довольствуясь лишь необходимым, чем жить богатым в страхе.

Таким образом, каждый, кто хочет показаться с высоты нравственности, приводящей к почету, уважению, чести и достоинству, прежде всего, должен следовать зову совести. Совесть – эта та духовная сила, которая ведет человека к доброте, честности, умеренности, человечности и другим высоким добродетелям.

Айна кыл озинди-озин тузетуге,

Бу журген жаксы, жаман коп адамды. [5:93]

Смотри на деяния их: плохи они, иль хороши


Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Казахстан республикасының Ғылым және білім министрлігі
transactions -> Азамат Тілеуберді
transactions -> Қырықбай Аллаберген тарих және баспасөЗ Қазақ мерзімді баспасөзінде тарихтың «ақтаңдақ» мәселелерінің жазылуыбаспасөзінде тарихтың
transactions -> Екінші кітап
transactions -> МӘШҺҮР – ЖҮсіптің лингвистикалық КӨЗҚарастары оқу құралы Павлодар Кереку
transactions -> Е. Жұматаева жоғары мектепте оқытудың біртұтас дидактикалық ЖҮйесінің теориясы монография Павлодар 2012 Кереку
transactions -> Қазақ – шығыс және орыс (еуропа) Әдебиеті байланысы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5




©engime.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет