Мұнай және газ химиялық өнеркәсіптің дамуы



Дата02.04.2018
өлшемі94,49 Kb.
Мұнай және газ химиялық өнеркәсіптің дамуы
Даривхан А.

Химия пәні мұғалімі, Абай атындағы жалпы орта білім беретін мектебі.

Павлодар қаласы Ертіс ауданы Голубовка ауылы.

Табиғи газды өнеркәсіпте және күнделікті өмірде отын ретінде қолдануға болады. Сонымен қатар, оның бірқатар артықшылықтары бар. Бұл газдың пайдасы келесідей: түтін мен түтінсіз толық жану; жанудан кейін күл жоқ; жеңіл жалын және жалынды реттеу; тұтынушыға тасымалдау жеңілдігі; зиянды жану өнімдерінің жоқтығы. Газ өндірудің салыстырмалы түрде арзан екендігі маңызды рөл атқарады. Егер газ көмірмен салыстырылса, әдеттегі отын түрінде 1 тонна газ құны көмірдің 10% ғана құрайды. Газ ұлттық экономиканың металлургиялық, цемент, жеңіл, тамақ өнеркәсібінде отын ретінде пайдаланылады. Газ химия өнеркәсібі үшін де шикізат ретінде пайдаланылады. Жиі газ көмір, мазут немесе шымтез сияқты дәстүрлі отындардың орнын ауыстырады. Газдың жоғары сапасының арқасында оны қолдану өндірістің тиімділігін арттырады. Мысалы, металлургия өнеркәсібінде газды пайдалану қымбат коксты үнемдейді, пештердің тиімділігін арттырады және өндірілген металлдың сапасын жақсартады. Жылу электр станцияларында газды пайдалану отын тасымалдауды айтарлықтай үнемдеуге, қазандықтың мерзімін ұзартуға, электр станцияларын басқаруды автоматтандыруға және қажетті кадрлар санын азайтуға мүмкіндік береді. Жақында газды пайдаланудың маңызды бағыты оны автокөліктерге отын ретінде пайдалану болып табылады. Бұл тәсіл автомобиль қозғалтқышы жұмыс жасайтын зиянды заттардың шығарылуын 40-60% -ға азайтады. Өнеркәсіпте газдың 45% пайдаланылады; 35% жылу электр станцияларында пайдаланылады; Газдың 10% тұрғын үй-коммуналдық сектордың қажеттіліктеріне жұмсалады.

Химия өнеркәсібі – ауыр өнеркәсіптің жетекші салаларының бірі. Еңбек заттарын өңдеуде негізінен әдістерді баса қолданатын өндіріс салаларының комплексі. Іштей химия және мұнай-химия, кен-химия (фосфорит, апатит, ас тұзын өндіру және байыту т.б. алу), негізгі химия, жасанды талшық, талшықтар, синтетикалық шайыр және пластикалық массалар, сыр-бояу өнеркәсібі (әк, сыр, эмаль т.б. өндіру), химия және синтетикалық бояғыштар, кен-химия, тұрмыстық химия. Мұндай химия өнеркәсібі синтетикалық каучук негізгі органикалық синтетика өнімдерін өндіру, резина-асбет өнеркәсібі жатады. Химия өнеркәсібінің кәзіргі салаларын (синтетикалық амиак және оны азотты тыңайтқыштарға қайта өңдеу, органикалық шала өнімдер, күрделі анимин бояғыштар, синтетикалық каучук, пластмассалар, жасанды талшық, шина өнеркәсібін) дамытуда [1, 24 б.].

Химия өнеркәсібі республика ауыр индустриясының халық шаруашылығында жалпы ғылыми техникалық прогресті қамтамасыз ететін барынша серпінді салалардың бірі. Бұл салада ешқандай қалдық болмайды. Химия өнеркәсібінің саласы белгілі бір өндірістің қалдықтарын пайдаланып өнеркәсіп үшін тиімді жаңа материалдармен халық тұтынатын тауарлар шығарады. Жоғарғы сатыда дамыған химия өнеркәсібі болмайынша ауыл шаруашылығы тиісті деңгейде өркендеуі мүмкін емес. Ауыл шаруашылығы химия өнеркәсібінен минералды тыңайтқыштар мен улы химикаттарды алып отырады. Қазақстанның химия өнеркәсібі 3 саладан тұрады.

1. Негізгі химия.


  1. Кен химия.

3. Органикалық синтез химиясы.

Республикада химия өнеркәсібін дамытуға қажетті шикізат базасы фосфорит, барит, бром, ас тұзы және калий тұзы, натрий сульфаты өңделген мұнай мен кокс химиясының қалдықтары түсті металлургия кәсіпорындарының күкіртті газы бар. Қаратаудың Батыс беткейінде өсетін дермене Батыс Қазақстанда кездесетін қыша секілді жабайы өсімдіктердің химия өнеркәсібі үшін зор құндылығы бар. Қазіргі уақытта Қазақстанда жақсы дамыған кен химия химия өнеркәсібі мен негізгі химия қазба химиялық шикізаттарды өндіру мен бейорганикалық қышқылдар фосфор, күкірт және минералды тыңайтқыштар өндіру мен шұғылданады. Органикалық синтез химиясының салалары жақсы дамыған. Бұл салада синтетикалық каучук, синтетикалық талшықтар, пластмассалар өнеркәсібі бар. Қазақстанның химия өнеркәсібі Оңтүстік және Батыс Қазақстанда өте мол фосфорит қорларына мұнай, газ өнеркәсібінің дамуына металлургия өнеркәсібінің күкірт газын пайдаға асыруда Солтүстік және Оңтүстік Қазақстандағы әртүрлі тұздарды т.б. химиялық шикізаттарды пайдалануға негізделген. Қазақстанның жер қойнауында Менделеев таблицасының 110 элементтерінің 99-ы аталған 78-і табылған, ал 60-н астамы пайдаланады. Қазақстан фосфариттерінің 64,7%-н, азбестінің 20,1%-і, бариттердің 81,7%-і, калций корбидінің 40%-н өндіреді. Қазақстанда химия өнеркәсібінің дамуына және қалыптасуына Бөген және Шаян өзендерінің жағасында өсетін дермене жусалы негізінде Шымкент Сантанин заводын тұрғызудан қарапайым тұз кәсіпорындарын шағын және желім қайнату кәсіпорындарының пайда болуына мүмкіндік туғызды. Химия өнеркәсібінің дамуы  бірнеше бағытта жүріп келеді.

1. Орасан мол фосфарит қорларын игеру және фосфорлық тыңайтқыштарды өндіру.

2. Түсті және қара металлургияның күкірт қышқылының пайдаға асру.

3. Мұнай, химия синтез өнімдерін өндіру.

4. Шаруашылық айналымға әр түрлі тұз қорларын енгізу және т.б.

Мұнайдың түсі қызғылт, қоңыр қошқыл, кейде ол ашық сарғыш түсті, ақшыл болып та келеді. Мысалы, Әзірбайжанның Сурахана алақында ақшыл түсті мұнай өндіріледі. Мұнай судан жеңіл, оның меншікті салмағы 0,65-0,95 г/см3. Мұнай өз бойынан электр тоғын өткізбейді. Сондықтан ол электроникада изолятор (айырушы) ретінде қолданылады. Осы кезеңде мұнай құрамынан екі мыңнан астам халық шаруашылығына керекті заттар алынып отыр: бензин, керосин, лигроин, парафин, көптеген иіссу түрлері, кремдер, парфюмериялық жұмсақ майлар, дәрі-дәрмектер, пластмасса, машина дөңгелектері тағы басқа. Ол қуатты әрі арзан отын — бір тонна мұнай үш тонна көмірдің, 1,3 тонна антрациттың, 3,3 тонна шымтезектің қызуына тең.

Газ өнеркәсібі – табиғи газ кен орындарына барлау жүргізуді, мұнай, көмір мен тақтатастан жасанды газ өндіруді, өңдеуді, газды тасымалдау және оны өнеркәсіп пен коммуналдық-тұрмыстық шаруашылықта пайдалануды қамтитын отын өнеркәсібінің бір саласы. Газ өнеркәсібі әсіресе, АҚШ -та, Канадада,  Мексикада ерте кезден дамыған.  Англия,  Франция, Бельгия, т.б. елдер 18 ғасырдың соңында тас көмірден жасанды газ өндіру ісін жолға қойды. Ресей мен Қазақстанда 20 ғасырдың алғашқы жартысына дейін табиғи газ өндірілген жоқ, тек мұнай кәсіпшіліктерінен аздаған газ алынып тұрды. Химия өнеркәсібі саласы дүние жүзінде тұңғыш рет Германияда 19 ғасырдың аяғында дүниеге келді. 20 ғасырдың 50 - 70-жылдардың басы химия өнеркәсібінің дәуірлеген “алтын ғасыры” болды. Бұл кезеңде мұнай-газ шикізатын пайдаланушы өндірістің өркендеуімен байланысты осы сала әлемде неғұрлым жоғары қарқынмен дамыды.



Әлемнің өңдеуші өнеркәсібінде химияның үлесі 20 ғасырдың 2-жартысында 8 - 9%-дан 12 - 15%-ға дейін өсті. Қазіргі кезде химия өнеркәсібі әлемді негізгі 4 аймаққа бөліп тұр. Олар —  АҚШ,  Батыс Еуропа, ТМД елдері, Жапония. Мұнда кенішті химия, минералдық тыңайтқыштар, негізгі химия өнімдерін, әсіресе, органикалық синтез өндіру, полимерлік материалдар шығару ерекше орын алады. 20 ғасырдың 90-жылдарының ортасында химия өнеркәсібінің әлемде өндірілген химия өнімдерінің 20%-ы АҚШ-тың үлесіне тиіп, экспорттық өнімнің 24%-ын құрады. Батыс Еуропаның барлық елдері химия өнімінің 24%-ын, Жапония 15%-ын берді. Бірақ 90-жылдардың аяғында АҚШ пен Жапонияда химия өнімін өндіру төмендеп, біріншілік Батыс Еуропа елдеріне ауысты (Химия өнеркәсібінің 40%-ы Қазіргі кезде Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдері синтетикалық және жартылай синтетикалық бұйымдар өндіруге мамандануда. 21 ғасырдың бас кезінде химиялық шикізат және негізгі химияның аса маңызды өнімдерін күкірт қышқылын, минералдық тыңайтқыштар өндіру іс жүзінде тұрақталды, ал синтетикалық каучук өндіру қарқыны баяулады. Мұның себебі, өнім бірлігіне жұмсалатын көптеген химикаттар шығынының азаюына байланысты технологиялық үдерістердің жетілдірілуінде) [2, 56 б.].

Сонымен бірге қалған полимерлік материалдарды, ең алдымен синтетикалық шайырлар, пластмассалар, химиялық талшықтар өндіру жедел қарқынмен дамып отыр. Кеңес өкіметі химия өнеркәсібін жедел дамытуға айрықша мән берді. 1 бесжылдық кезеңінде (1929 – 32) химия өнеркәсібінің қазіргі салаларын (синтетикалық аммиак және оны азотты тыңайтқыштарға қайта өңдеу, органикалық шала өнімдер, күрделі анилин бояғыштар, синтетикалық каучук, пластмассалар, жасанды талшық, шина өнеркәсібін) дамытуға материалдық-техникалық негіз жасалды. 30 — 40 жылдары қазіргі заманғы қуатты химия өнеркәсібі пайда болды. Органикалық синтез заттарын өндіруде мұнай-химиялық шикізатының үлес салмағы басым болды. КСРО минералды тыңайтқыштар өндіру жөнінен әлемде 1 орынға, аммиак пен күкірт қышқылын өндіру жөнінен 2-орынға (АҚШ-тан кейін) шықты. Қазақстанда химия өнеркәсібі жеке сала ретінде алғашқы бесжылдықтар кезінде қалыптасты. Олар химия өнімінің алуан түрлерін алу үшін шикізат көзі болып табылады. Сала үшін 1992 — 94, 1998 жылдар неғұрлым дағдарысты кезең болды. 1999 жылдан 2004 жылға дейін химия өнеркәсібі өндірісінің көлемі айтарлықтай өсті. 2005 жылы химия өнеркәсібі орындары 54,3 млрд. теңгенің өнімін өндірді.

Қазіргі кезде “Қазфосфат” ЖШС-нің бөлімшесі республикада химия өнімін өндіруші аса ірі кәсіпорын болып табылады, ол 2005 ж. 83,4 мың т өнім шығарды, мұның өзі 1995 жылғыдан 1,7 есе, ал 2000 жылғымен салыстырғанда 5,4 есе көп. 1995 — 2005 жылы республиканың 5 мұнай-химия кәсіпорны қызметін қалпына келтірді. Бұл кәсіпорындар таяу шет елдердің өнімдеріне ұқсас полистирол, полипропилен, резина-техникалық бұйымдар, шина өнімдерін шығарады. 2003 жылы Ақтау пластмасса зауытында өндіріс жолға қойылды. 2005 жылы пластмассадан құбырлар мен шлангалар өндіру 2000 жылғымен салыстырғанда 12,9 есе көбейді. 2005 жылы “Интеркомшина” АҚ камералар, резина бұйымдарын, шиналар шығару өндірісін іске қосты. Резина-техникалық бұйымдар шығаратын “Сараньрезинотехника” ААҚ мен “Қарағандырезинотехника” ЖШС кәсіпорындары тапсырыскерлермен тікелей шарттар бойынша тұрақты жұмыс істеп келеді. Қазақстан химиясының құрылымында полимерлік химияға қарағанда негізгі химияның үлесі басым. Еліміздің негізгі химиясы қышқыл, химиялық қосылыстар, фосфор мен минералдық тыңайтқыштар өндіреді. Химия-фармацевтика өнеркәсібі, негізінен алғанда жаңадан құрылып, басқа салаларға қарағанда жылдам дамуда. Ең үлкен “Химфарм” зауыты Шымкентте орналасқан. Ол Қазақстандағы дәрі-дәрмектің 3/5 бөлігін шығарады. «Минералды тыңайтқыштар өндірісі» тақырыбында жер бетіндегі алты миллиард адамды асырау үшін минералды тыңайтқышты пайдалану экономикалық жағынан өзін-өзі ақтайды, дегенменде... Минералды тыңайтқыштардан өсімдіктер 40-50% азотты, 20-25% фосфорды, 70-80% калийді ғана пайдаланады. Ал, қалған бөлігі топырақта қалып, топырақ (эрозиясына) ластануына жол беріледі. Азотты тыңайтқыштардан көп берілген жағдайда 300-400ц/га артық берілу адамдарды уландыру қаупін туғызады. Әсіресе нитраттардың артық мөлшері көкөніс және бақшалық өсімдіктер үшін өте қауіпті келеді.1991-1992 жылдары Төрекелді Шорманов бастаған Алматының кардиология ғылыми зерттеу институтының қызметкері Ж.Сисеналиев Қазалы қаласының екі мың тұрғынының қанын Түрікмен республикасына барып, тексеруден өткізгенде, олардың барлығынан да нитраттар шыққан.

Сол институттың ғылыми қызметкері Хайрулла Бисеновтың зерттеуі ол нитраттардың адам тәнінен қайтып шықпай, қайта еселей көбейе беретіндігін көрсеткен.Оның үстіне бүгінге дейін нитраттарды жойып жіберетін дәрі жасалған жоқ. Экологиялық катастрофалар, күкірт қышқылы ауаға, топыраққа,суға түскенде болатын зиянды зардаптар. «ҚазАзот» зауыты Қазақстанда азотты минералдық тыңайтқыштар аммиак селитрасын және аммиак тұздарын өндіретін жалғыз өнеркәсіп. Қазіргі таңда зауыт жылына 50 мың т аммиак өнімдерін, 240 мың т аммиак тұзын өндіреді. Ақтөбе облысы мұнай, газ, хром, никель, титан сияқты пайдалы қазбаларға бай, осының негізінде Ақтөбе хром қосылыстарын өндіретін зауыт жұмыс істейді. Осы зауытта натрий қосылыстары: сода, сульфаты, гидросульфаты, бисульфаты, сульфиді, сол сияқты табиғи таза бояулар, кадмий және хром негізіндегі бояулар шығарылады. Ақтөбе қаласы Қазақстан бойынша атмосферасы ластанған жеті қаланың қатарына кіреді. Мысалы, Ақтөбе хром зауытынан 8,9 млн т хром қалдықтары мен натрий сульфаты топыраққатүсіп, жерасты суларын ластап, одан өзенге түсуде [3, 114 б.].

Қорытындылай келе айтатын болсақ облыстағы хром өндірісінен ең ластанғаны Ілек өзені. Бұл өзеннің ластануы 1941 жылдан бастау алады, ал 2008 жылғы мәліметтер бойынша нормадан артық ластаушы заттар мөлшері 58%-ға артқан. Бұл өзендегі хром концентрациясының мөлшері 1 л суға 70 мг тең келеді. Осының нәтижесінде адам денсаулығына үлкен зиян келуде, осының салдарынан хром жарасы, астма, өкпе ауруларының қатары көбеюде.


ӘДЕБИЕТ:


  1. Петров А.А., Бальян Х.В., Трощенко А.Т. Органикалық химия. М. ВШ., 1981ж.

  2. Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы – геологтар

Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов, 2000. - 328 бет.

3. Бірімжанов Б. Жалпы химия. Алматы: ҚазҰУ, 2001ж.
Каталог: uploads -> 2018 -> post03
2018 -> Сабақтың мақсаты: Білімділік: Көміртек және оның қосылыстары туралымәлімет алады
2018 -> 5В011700- Қазақ тілі мен әдебиет мамандығы бойынша 3-курс студенттердің элективті пәндер каталогы 2017-2018 оқу жылы
2018 -> Сабақтың тақырыбы Салынған циклдер. Мақсаты Қайталау операторлары туралы білімнің кеңеюі
2018 -> Сабақ тақырыбы: Теңдеулер жүйесін қолданып есептер шығару Мерзімі
2018 -> Даулетиярова Зауре Ермаханқызы А. Пушкин атындағы №41 көпсалалы гимназияның қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Тараз қаласы
post03 -> Сабақ мақсаты: Оқушылардың шындық туралы ұғымдарын кеңейте отырып, «ақиқат» құндылығының мәнін ашу; Міндеттері
post03 -> Сабақ тақырыбы: Адамның дене мүшелері Қатысқандар саны: 25 Қатыспағаны: 0 Оқу мақсаттары
post03 -> Сабақ. Мен не үйрендім? Мұғалімнің аты-жөні: Молдамсеитова Г. О
post03 -> Сабақ №31 Мерзімі: Пән мұғалімі: Байжанова Бибісара Жолдасбекқызы Сабақтың тақырыбы
post03 -> Пәні: Ағылшын тілі Сыныбы: 9


Достарыңызбен бөлісу:


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

енгізу | тіркеу
    Басты бет


материалдарды жүктеу