Бағдарламасы «ертеңІҢ Үшін аянба! »



Дата25.12.2016
өлшемі4,23 Mb.
түріБағдарламасы
«Ертеңің үшін аянба, ерім ... »

(Елбасының сөзіне жазылған «Нұр Отан» ХДП

«Елім менің» әнұранынан үзінді)



«Нұр Отан»ХДП бағдарламасы
«ЕРТЕҢІҢ ҮШІН АЯНБА!...»

«Өмірлік 100 жағдай»

III том

Астана, 2011
«Нұр Отан» ХДП Хатшысы Қайрат Сатыбалдыұлының жалпы редакциялық басшылығымен.

Редакциялық алқаның құрамы:
Исекешев Әсет Өрентайұлы – Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары, Қазақстан Республикасының Индустрия және жаңа технологиялар министрі.

Әбдіқалықова Гүлшара Наушақызы – Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі.


Асанов Жақып Қажманұлы – Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісіндегі «Нұр Отан» ХДП Фракциясының мүшесі.

Тілеухан Бекболат Қанайұлы – Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісіндегі «Нұр Отан» ХДП Фракциясының мүшесі.

Құрметті оқырман! Ақпараттық-анықтамалық материалдардың мазмұны бойынша ұсыныстар мен ескертпелер болып жатса, оларды мына мекен-жайға жолдаларыңызды сұраймыз: 010000, Астана қ., Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Үйі, 2-ғимарат, каб. 306 немесе мына электронды пошта бойынша – torekozha@yandex.ru

Мазмұны




Кіріспе...................................................................................................





9

I ТАРАУ. ДЕНСАУЛЫҚ

1. Денім сау болсын десең немесе өмір жасын қалай ұзартуға болады?.................................................................................................







10


2. Медициналық тексеруден өту не үшін қажет және одан қалай өтуге болады?.......................................................................................




12


3. Тегін медициналық көмекті қалай алуға болады?........................





15

4. Республикалық медициналық орталықтарда ем алу жолдары қандай?..................................................................................................




18


5. Жүрек-қан тамырлары ауруларының қалай алдын алуға болады?.................................................................................................




20


6. Балаларды маскүнемдіктен қалай қорғауға болады?...................





22

7. Баланы есірткіден қалай қорғауға болады?..................................





24

8. Балаларды шылым шегуден қалай қорғауға болады?.................





27

9. Бедеулік – үкім емес........................................................................





29

10. Аборт жасаудың денсаулыққа әсері қандай?..............................





31

11. Маскүнемдіктен зардап шегіп жүрген адамға қалай көмектесуге болады?...........................................................................




33


12. ВИЧ/СПИД. Қалай алдын алу керек?..........................................





35

13. Онкологиялық ауруларды алдын-алу үшін не істеу керек?......





38

14. Мүгедек баланы сауықтыру орталығына қалай орналастыруға болады?......................................................................




41


II ТАРАУ. БІЛІМ.

15. Бала асырап алғыңыз келсе..........................................................






43


16. Баланы патронаттық тәрбиеге қалай алуға болады?..................





46

17. Баланы қалай тәрбиелеу керек? Ата-аналарға кеңестер............





49


18. Балаға жақсы күтушіні қалай табуға болады?............................





52

19. Балабақшаны қалай таңдау керек?...............................................





55

20. Алғашқы қоңырау. Баланы мектепке қалай даярлау керек?.....





57

21. Мектепті қалай таңдау керек?......................................................





59

22. Шет тілін білу не үшін қажет? Оларды үйрену жолдары..........





61

23. Жасөспірім жастар жайында ата-аналар не білу керек?............





64

24. Мамандықты қалай таңдау керек?...............................................





67

25. Жоғары білімді қалай алуға болады?..........................................





69

26. «Болашақ» стипендиясына ие болу үшін не істеу керек?.........





71

III ТАРАУ. ТҰРҒЫН ҮЙ

27. Тұрғын үй алу жолдары................................................................






74


28. Мемлекеттік коммуналдық тұрғын үй қорынан қалай үй алуға болады?.......................................................................................




76


29. Мемлекеттік бағдарлама бойынша қалай тұрғын үй алуға болады?.................................................................................................




78


30. «Самұрық-Қазына» жылжымайтын мүлік қоры арқылы қалай тұрғын үйді алуға болады?.................................................................




81


31. Тұрғын үй саламын десеңіз..........................................................





84

32. Тұрғын үйдің техникалық жағдайын қалай тексеруге болады?.................................................................................................




86


33. Пәтерді қайта жобалау үшін не істеу керек?..............................





88

34. Үйдегі жылуды қалай сақтап тұруға болады?............................





90

35. Коммуналдық қызметтерге кеткен шығындарды қалай үнемдеуге болады?..............................................................................




94


36. Пәтер иелері кооперативі (ПИК) және оның жұмысындағы тұрғындар рөлі.....................................................................................




96


IV ТАРАУ. ХАЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ

37. Қазақстан Республикасында мемлекеттік жәрдемақының қандай түрлері бар?.............................................................................







98


38. Мүгедек адамға протезді-ортопедтік көмекті, сурдотехникалық құралдарды, тифлотехникалық құралдарды, орындық-арбаны, шипажайлық-қурорттық емдеуді, жеке көмекші қызметін және қимыл тілінің маманын қалай алуға болады?.................................................................................................





101

39. Асыраушысынан айрылған жағдайда жәрдемақыны қалай алуға болады?.......................................................................................




105


40. Жұмыссыздық мәртебесін қалай алуға болады?........................





108

41. Еңбек шартын қалай жасасу керек?............................................





110

42. Мүгедектікті қалай анықтауға болады?......................................





114

43. Медициналық-әлеуметтік сараптама бөлiмшесінде куәландырудан (қайта куәландырудан) қалай өтуге болады және қандай кұжаттарды беру қажет?........................................................





116


44. Үйінде мүгедек бала тәрбиелеп, оқытып отырған отбасыларға қандай көмек қарастырылған?.....................................




118


45. Мүгедектерге қандай әлеуметтік төлемдер тиесілі?..................





120

46. Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек алуға кімнің құқығы бар?........................................................................................................




123


47. Тұрғын үй көмегіне кімнің құқығы бар?.....................................





125

48. 18 жасқа дейінгі балаларға мемлекеттік жәрдемақы алуға кімнің құқығы бар?..............................................................................




127


49. Көпбалалы аналардың қандай әлеуметтік төлемақы алуға құқығы бар?..........................................................................................




129


50. Жұмыс іздеушілерге кеңес...........................................................





131

51. Арнайы әлеуметтік қызметтер дегеніміз не және оны кімдер ала алады?.............................................................................................




134


52. Дүниеге бала келді. Мемлекет Сізге қандай көмек береді?......





136

53. Егер Сізге тағайындалған зейнетақы көлемімен келіспесеңіз, не істеу керек?......................................................................................




139


54. Жерлеуге жәрдемақы алу жолдары қандай?...............................





141

V ТАРАУ. АДАМ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТ

55. Мекен жай бойынша тіркелу не үшін қажет және оны қалай алуға болады?.......................................................................................







142


56. Салық төлеудің қажеттілігі және оны төлемеудің салдары қандай болмақ?....................................................................................




145


57. Жылжымайтын мүлікке құқық белгілеуші құжаттар негізінде меншік құқығын қалай тіркеу керек?................................................




149


58. Электрондық цифрлық қолтаңба. Мемлекеттік қызмет түрлерін үйде отырып қалай алуға болады?.....................................




153


59. «Электрондық үкімет» деген не?.................................................





156

60. Мемлекеттік қызметке қалай орналасуға болады?....................





158

61. Әскери келісім-шарт қызметіне қалай орналасуға болады?.....





160

62. «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасы.......................................





162

63. Қоғамдық бірлестікті қалай құруға болады?..............................





164

64. Жеке кәсіпкер (ЖК) ретінде қалай тіркелуге болады?..............





166

65. Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті (ЖШС) қалай тіркеуге болады?..................................................................................




169


66. Сізге тексеру келді. Не істеу керек?............................................





172

67. Шаруа қожалығын қалай тіркеу керек?......................................





175

68. Объектіге авторлық құқықты қалай тіркеу керек?.....................





176

69. Тауар белгісін қалай тіркеуге болады?........................................





177

70. Шағын бизнесті дамытуға қалай жеңілдетілген несие алуға болады? Мемлекеттік несиелендірудің мүмкіндіктері....................




180


71. Аңшы куәлігін және аңшы қаруын қалай алуға болады?..........





183

72. Мемлекеттік сатып алуларға қалай қатысуға болады?..............





186

73. Ауыл шаруашылығын қолдауға қандай субсидиялар қарастырылған және оларды алу тәртібі қандай?............................




188


VI ТАРАУ. АДАМ ҚҰҚЫҒЫ

74. Сотқа жүгіну. Талап-арызды қалай дұрыс рәсімдеу керек?......






196


75. Адам саудасының құрбаны болудан қалай сақтануға болады?.





199

76. Мүлік иесі қайтыс болғаннан кейін мұраға алу құқығын қалай рәсімдеуге болады?...................................................................




201


77. Конституциялық құқығынды талап ете отырып, соттың қорғауын қалай пайдалануға болады?...............................................




203


78. Қылмыс жасауда күдікті және айыпты деп танылған азаматтардың қандай құқықтары бар?..............................................




205


79. Менің үйім - менің қорғаным. Тұрғын үйді қалай ұрылардан қорғауға болады?.................................................................................




208


80. Егер сіз сот шешімімен, үкімімен, анықтамасымен, қаулысымен келіспесеңіз, не істеу керек?........................................




211


81. Егер сізді біреулер телефон арқылы қорқытып, бопсалағысы келсе не істеу керек?...........................................................................




213


82. Cізді жұмыстан заңсыз шығарып жіберсе не істеу керек?.......





215

83. Сізді тонап кетпеу үшін не істеу керек?......................................





218

84. Сапасы төмен тауар сатып алғанда не істеу керек?...................





220

85. Егер Сіз ұлтқа, жынысқа, дінге бөлушіліктің құрбаны болсаңыз не істеу керек?.....................................................................





222

86. Егер Сіз тұрмыстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болсаңыз, не істеу керек?....................................................................




224


87. Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тарапынан жапа шеккендер не істеуі тиіс?....................................................................




227


88. Мемлекеттік органдардағы жемқорлық әрекеттерінің куәсі болғанда не істеу керек?.....................................................................




229


89. Егер полиция сіздің құқық бұзушылық туралы өтінішіңізді қабылдаудан бас тартса не істеу керек?............................................




231


90. Жол-көлік оқиғасына ұшырап қалған жағдайда не істеу керек?....................................................................................................




232


91. Кәмелеттік жасқа толмаған бала жоғалып кетсе не істеу керек?....................................................................................................




234


92. Көршілеріңіз шулап, түнде тыныштық бермесе не істеу керек?.....................................................................................................




236


93. Ұялы телефоныңыз ұрланса не істеу керек?...............................





238

VII ТАРАУ. ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙЛАР

94. Сел мен су тасқыны кезінде не істеу керек?...............................






240


95. Аптап ыстықта өзіңізді қалай ұстау керек?.................................





243

96. Алғашқы медициналық көмек қалай көрсетіледі?......................





245

97. Қар көшкіні кезінде өзін-өзі құтқару жолдары...........................





247

98. Улы газбен уланғанда не істеу керек?.........................................





249

99. Пәтеріңізде өрт басталса не істеу керек?.....................................





251

VIII ТАРАУ. АДАМ ЖӘНЕ ОНЫҢ ӘЛ-АУҚАТЫ

100. Отбасы бюджетін қалай сақтауға және арттыруға болады?....







254-255



Кіріспе
Күнделікті өмірімізде кездесетін 100 түрлі жағдайды баяндай отырып, соның шешімін де ұсынып отырмыз. Іздегеніңізді жеңіл табу үшін жағдайларды денсаулық, әлеуметтік қорғау, білім және т.б. салаларға бөліп топтастырдық.

Біздің әрбіріміз де күнделікті тіршілікте түрлі өмірлік жағдайлармен бет пе бет келіп жатамыз. Мұндай мәселелерді біз тез шешетін болып алдық. Өйткені оның шешімін табуды бізге өмірдің өзі үйретеді.

Алайда, бұдан басқа да басымызға жиі түспесе де эмоционалдық қиындықтарын арқалай келетін, оның шешіміне көп жағдайда арнайы құқықтық білім керек болатын тіршіліктің түйткілдері де кездеседі. Мұндай қайталанып тұратын жағдайлар қалайда мемлекеттік органдар жұмысының ережесімен, мемлекеттік қызметті ұсыну рәсімдері, былайша айтқанда азаматтарға мемлекеттік қызмет көрсету регламентіне байланысты болады. Осы және басқа да қарапайым деп айтуға да, қиындық деуге де келмейтін жағдайлар жөнінде қолыңыздағы кітапшадан оқи аласыз.

Мемлекеттік органдар соңғы кездері өздерінің ақпараттық ресурстарында түрлі Жаднамалар әзірлеп, орнатып қоятын болды. Әрине, мұндай жақсы бастамалары үшін оларға үлкен алғыс айтқан орынды. Алайда бұл жаднамалар тек сол мемлекеттік органның «биігінен» ғана қарайды, дәлірек айтсақ, жалпыға бірдей түсінікті бола бермейді, кеңсе тілімен, қиын терминдермен және заңнамаларға жасалған сілтемелермен әспеттеледі.

Заманауи заңнамалардың күрделілігі кез келген адамға мәселені түп тамырына дейін дұрыс шешіп, тиянақтау үшін оңай соқпасы анық. Қазақстанның барлық тұрғындары ғаламторға кіру мүмкіндігіне ие емес, олардың әрбірінде жеке компьютер бола бермейді, өкінішке орай, барлық азаматтарымыз тиісті білім мен дағдыларға ие деп айта алмаймыз. Нормативтік құқықтық актілерді және сол жаднаманың өзін ғаламтор ресурстары мен мемлекеттік органдар сайтынан тауып ала қою өзін «көштен қалмаған» деп санайтын талайымызға оңай соқпасы анық.

Осындай қолайсыздықтарды ескере отырып, бұл жинаққа ең керекті деп санаған жүз түрлі жағдайдың сауатты шешімі болар ұсыныстарды жинақтадық. Бұл жағдайлар әлеуметтік қызметтер мен төлемдер, медициналық қызметтер, білім беру мәселелері, дәлірек айтқанда балабақша таңдау, мектепке баланы даярлау және жоғарғы білім алу мәселелерін қамтыды. Тұрғын үй алу және оның бағдарламалары. Өз құқыңды қалай сауатты қорғай білу керек, төтенше жағдайларда не істеу керек сынды бірқатар маңызды сұрақтарға жауап іздедік. Сонымен қатар, өз бизнесіңді заңнама шеңберінде қалай дұрыс тіркету және жүргізу керектігі де айтылды.



Осылайша, азаматтарды ақпараттандыру деңгейін жоғарылату арқылы ең басты міндет – еліміздің әр азаматының өмір сүру сапасын жақсартуға деген игі қадам жасалды деп ойлаймыз.
Редакциялық алқа

I ТАРАУ. ДЕНСАУЛЫҚ
1. Денім сау болсын десең немесе өмір жасын қалай ұзартуға болады?
Ұзақ өмір сүрудің көптеген жолдары, әркім өз бетінше түсіндіретін әдіс-тәсілдері бар, көп жағдайда ол – дұрыс тамақтану, қозғалыс, әрбір күнді дұрыс режимде өткізу және ерекше назар аударуды қажет ететін басқа да жағдайлармен толығып жатады. Әрине, қандай жағдайда да бұлардың бәрін тұрақты түрде қолдану ғана тамаша нәтиже беретінін ұмытпаңыз.

  1. Зиянды әдеттерден – темекі шегуден, спиртті ішімдіктер ішуден, тым қатты тойып тамақ ішуден бас тартыңыз.

  2. Күн сайын отыз минут таза ауада серуендеу адамның денсаулығын жақсартуға сеп болады.

  3. Денені шынықтыру ағзаны сергітеді, бұлшық еттерді, сүйектерді, жүрек тамырларын, жүйке, иммунитетті және ағзаның барлық жүйелерін нығайтады. Дене шынықтыру жаттығулары кезінде ойлау, есте сақтау қабілеттері артады. Сонымен қатар, көңіл-күй көтеріледі. Сондай-ақ, суға түсу, моншаға бару артық салмақты бір сәтте-ақ жояды.

  4. Әр күн сайын шоколадтың кішкентай ғана бөлігін жеу жақсы эмоцияларды арттырады.

Шоколадтың бірнеше үлесі бір күнде жақсы эмоцияларды арттырып, адам өмірін 1,3 жылға ұзартады.

  1. Жаңа піскен қызанақ (соус түрінде де) ер адамдарға да, әйел адамдарға да жас көріну мүмкіндігін береді. Жаңа піскен қызанақ (соус түрінде де) ер адамдарға 1,9 жыл, әйел адамдарға 0,8 жылға жас көріну мүмкіндігін береді.

  2. Өсімдік, зәйтүн, зығыр майлары тамырлардың икемді жұмыс істеуін қолдап қана қоймай, бауырдың өтті дұрыс өңдеуіне және ағзадан зат алмасу өнімдерін бөлуге көмек береді.

  3. Күн сайын мүмкіндігінше көбірек түрлі жеміс жеңіздер. Жемістер ағзаға дәрумендер беріп, қуатыңызды арттырады. Күн сайын 5 түрлі жеміс жеңіздер. Жемістер ағзаға дәрумендер беріп, энергетиканы арттырады.

  4. Пісірілген, бұқтырылған немесе буға пісірілген балық, мүмкіндігінше экологиялық таза теңіз балығын аптасына 2-3 рет жеуге тырысыңыз. Пісірілген, бұқтырылған немесе буға пісірілген балық, мүмкіндігінше экологиялық таза теңіз балығын аптасына 2-3 рет жеу адам өмірін 3 жылға ұзартады.

  5. Бірдей көлемде араластырылған дәрумендердің құрамындағы немесе жеке түрдегі фолий қышқылы сіздің саулығыңызға өте пайдалы. Бірдей көлемде араластырылған дәрумендер өмір жасын ұзартады. Дәрумендердің құрамындағы немесе жеке түрдегі фолий қышқылы сіздің жасыңызға тағы да 1,2 жыл қосады екен.

  6. Дұрыс, мағыналы күлкі, көңілге тимейтін әзілді де ұмытпаңыз. Күлкі, жағымды, сәнді әзілдің адам өсіміне тағы да 8 жыл қосатынын ұмытпаңыз.

  7. Құрамында кальцийі басым болатын тамақтар (ірімшік, йогурт, сыр, сүт) – сүйегіңізді бекітеді. Кальций және құрамында ол басым болатын тамақтар (ірімшік, йогурт, сыр, сүт) – шамамен бір жыл қосады.

  8. Ауыз қуысын тәртіпте ұстап, әр жарты жыл сайын тіс дәрігеріне бару – денсаулық кепілі.

Ауыз қуысын тәртіпте ұстап, әр жарты жыл сайын тіс дәрігеріне бару сіздің өміріңізге тағы да 6,4 жыл қосады.

  1. Дұрыс ұйқы – салауаттты өмірдің бір салты. Салауатты түс – әйелдердің өміріне 7 сағат, ал ерлердің өміріне 8 сағат қосып, сіздердің өмірлеріңіз тағы да 3-12 жылға ұзарады.

  2. Орташа салмақты ұстаңыз. Қозғалыс жасаңыз. Күніне бірнеше минут дене шынықтырумен айналысыңыз. Жаттығу барысында 30 жастан кейін өндірілуі күрт азайып кететін бойдың өсу гармоны еркін қозғалысқа түседі. Орташа салмақты ұстау Сізге тағы да 6 жылға дейін өмір қосады. Қозғалыс жасаңыз. Күніне бірнеше минут қана дене шынықтырумен айналыссаңыз да өміріңіз ұзарады. Жаттығу барысында 30 жастан кейін өндірілуі күрт азайып кететін бойдың өсу гармоны еркін қозғалысқа түседі.

  3. Жақсы адамдармен жақын болыңыз. Табиғат аясына көбірек шығыңыз. Бұл сіздің жан сарайыңызды ашады.

Жақсы адамдармен, табиғатпен, жануарлармен араласып, олармен сырласа біліңіз. Бұл сіздің жан сарайыңызды ашады.

  1. Қандай жағдай болса да түңілмеңіз. Оптимистер пессимистерге қарағанда айтарлықтай ұзақ өмір сүреді, бұл ғылыми тұрғыда расталған. Қиын сәттерде өз өміріңіздің қуанышты сәттерін, бақытты кездерін, есіңізге түсіріңіз, шүкірлік етіңіз. Бұл өмір сүруге деген құштарлығыңызды арттырып, ренжіткен адамдарды кешіруге көмектеседі.

  2. Миды жұмыс істетіңіз. Кроссвордтар шешіңіз, көп оқыңыз, шет тілдерін оқыңыз. Миды белсенді жұмыс істеуге мәжбүрлесеңіз, тек қана ақыл емес, сонымен бірге жүрек қызметін, қан айналымы жүйесін, зат алмасу барысын жақсартасыз.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.zdravclub.ru/

2) www.doctor.kz/

3) www.medportal.kz/



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «денсаулық», «мықты денсаулық» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


2. Медициналық тексеруден өту не үшін қажет және одан қалай өтуге болады?
Адам барлық қиындықтардан сақтана алмайды, сондықтан да медициналық бақылау мен қызмет көрсету басымдықтардың ішінде алдыңғы орындарға ие. Көбінесе дер кезінде қойылған диагноз бен уақытында емделу өміріңді қорғап қалуы мүмкін, сондықтан да профилактикалық медициналық тексеруден өтуді жыл сайын ережеге айналдыру қажет. Медициналық тексеруден өту үшін Сізге тұрғылықты мекен жайыңыз бойынша немесе өз таңдауыңыз бойынша тіркелген емханаға баруыңыз қажет.

Сіз емханадан скринингті медициналық тексеру туралы естуіңіз мүмкін. Бұл әрбір ауру түрі бойынша қиын (тәуекел) топтарға кіретін тұрғындардың жеке жыныстық-жастық топтарының жаппай тексеруден өтуі дегенді білдіреді.

Мысалы, 18, 25, 30 жас шамасындағы ерлер мен әйелдерге - терапевтің, электрокардиограмма, биохимиялық зерттеу, холестерин мен триглицеридтің деңгейін анықтау сияқты тексеруден өту міндетті. 35, 40, 45, 50, 55, 60, 65 жас шамасында да терапевтің, электрокардиограмма, биохимиялық зерттеу, холестерин мен триглицеридтің деңгейін, қандағы қанттың құрамын анықтау сияқты тексерулер міндетті түрде жүргізіледі. Барлық көрсетілген зерттеулер қан айналым процесіндегі ауруларды табу (жүректің ишемикалық ауруы, артериялық гипертония) мақсатында жүргізіледі. Себебі, дәрігерлердің айтуынша біздің еліміздегі өлім көрсеткіші артериялық гипертензия (қан қысымының көтерілуі) бойынша ең жоғарғы болып отыр.

Ересектердің мақсатты топтарын профилактикалық тексеріп-қарау: тексеріп-қарау, анамнез деректерін жинау, антропометриялық өлшеу (бойы, дене салмағы, белдің шеңбері), жылына 1 рет артериялық қан қысымын өлшеу; қырық жастан бастап жылына 1 рет көру жітілігін анықтау, қырық жастан бастап жылына 1 рет есту жітілігін анықтау, екі жылда бір рет қалқанша безді тексеріп-қарау және пальпациялау (эндокринолог), қырық жастан бастап жылына бір рет көзіші қан қысымын тексеру, отыз жастан бастап жылына бір рет тік ішекті саусақпен зерттеу (хирург), қырық жастан бастап жылына бір рет қуық асты безін саусақпен зерттеу (хирург), он сегіз жастан бастап тазалық дәрежесін анықтау үшін жағынды алумен әйелдерді гинекологиялық тексеріп-қарау (акушер-гинеколог), акушер-гинеколог болмаған жағдайда 35, 40, 45, 50, 55, 60 жастағы әйелдердің цитологиялық зерттеуге жатыр мойынынан жағынды ала отырып (Рар-тест – Папаниколау бойынша бояу) гинекологиялық тексеруді қамтиды.

Профилактикалық тексеріп-қарау кезінде зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізіледі: қанның жалпы талдауы: жылына 1 рет эритроциттердің, гемоглобиннің, лейкоциттердің тұну жылдамдығын анықтау, жылына бір рет зәрді нәруызға тексеру, жылына бір рет нәжісті глист жұмыртқасына тексеру, жылына бір рет кеуде жасушасы органдарын флюорографиялық тексеру, қырық жастан бастап жылына бір рет қандағы глюкозаны тексеру, қырық жастан бастап жылына бір рет электрокардиографияға түсіру, қырық жастан бастап жылына бір рет фиброгастродуоденоскопияға түсіру кіреді.

35, 40, 45, 50, 55, 60, 65 жас шамасындағы әйелдерге келесі зерттеу түрлерін өту қажет: онкоцитологияға жағынды (бұл зерттеуді өткенде жатыр мойны ісігінің даму тәуекелі жоғары әйелдер білінеді). 50, 52, 54, 56, 58, 60 жаста сүт безінің ісік алды процесін білу мақсатында маммография, яғни сүт безінің рентгені, кеңейтілген кольпоскопия (жатыр мойнын зерттеу) және гинеколог дәрігерге көріну жүргізіледі. Қазіргі таңда әйелдер арасында бұл аурулар жас шамасына қарамастан, өлім қаупі бойынша бірінші орынды алып отыр.

Сондай-ақ, 18 жасқа дейінгі балалар үшін келесі мамандардың профилактикалық тексеруі қарастырылған. Сәбилерді өмірінің бірінші жылында: хирург-ортопед, ЛОР, невролог, офтальмолог;

2 жасында: стоматолог, офтальмолог;

3 жасында: хирург-ортопед, офтальмолог, стоматолог;

4-5 жасында: стоматолог;

6 жасында: хирург-ортопед, ЛОР, стоматолог, офтальмолог, невролог;

7 жасында: стоматолог;

8 жасында: эндокринолог, стоматолог;

9 жасында: хирург-ортопед, ЛОР, стоматолог, офтальмолог;

10 жасында: эндокринолог, стоматолог;

11 жасында: хирург-ортопед, ЛОР, офтальмолог, невролог, стоматолог;

12 жасында: стоматолог;

13 жасында: стоматолог;

14 жасында: хирург-ортопед, ЛОР, офтальмолог, невролог, стоматолог

15-17 жасында: қыздар -  стоматолог, гинеколог, жігіттер - хирург-ортопед, ЛОР, невролог, стоматолог, офтальмолог маманның алдынан өткені жөн.

Тұрғындарға бекітілген барлық қаралулар, зерттеулер тегін! 18 жасқа дейінгі балаларға жыл сайын скрининг бойынша медициналық тексерулер тегін жүргізіледі.

Скринингтік медициналық тексерулерді өту міндетті, өйткені бұл іс-шаралардың мемлекеттік маңызы бар әрі мемлекет есебінен қаржыландырылады.

Онымен қоса, медициналық тексерулер еңбекті қорғау талаптарының бірі болып табылады. Бәрінен бұрын, медициналық тексерулер жұмысшының өз кәсіби функцияларын денсаулығына залал келтірмей орындауын бағалауға мүмкіндік береді. Медициналық тексерулер кәсіби аурулардың бастапқы белгілерін дер кезінде тауып, емдеуге және оның дамуының алдын алуға мүмкіндік береді. Жұмыс беруші медициналық тексерулердің көмегімен зиянды өндірістік факторлардың әсер етуі жағдайында жұмысшысының денсаулығын бақылауға мүмкіндік алады. Бұл жұмыс берушінің кінәсінен алдағы уақытта кәсіби аурулардың пайда болуының алдын алады.

Медициналық тексерулер алдын ала (жұмысқа тұрғанда), мерзімдік (мысалы, жыл сайынғы) және кезектен тыс деп үшке бөлінеді. Алдын ала медициналық тексерулер жұмысқа тұрғанда жүргізіледі. Мерзімдік медициналық тексерулерден жұмыс ағымында, кем дегенде екі жылда бір рет өту керек, ал 21 жасқа дейінгі қызметкерлер жыл сайын өтуі тиіс. Кезектен тыс тексерулер, көбінесе медициналық ұсыныстар болған жағдайда жұмысшының өтініші бойынша болады.

Тексеру тізімі жұмысшының атқаратын жұмысына және қандай зиянды фактордың әсеріне душар болуына байланысты болады.

Медициналық тексерудің өтуге міндетті түрлері де бар. Мысалы,



  • Баланы медициналық тексеру. Медициналық тексеру бала мектепке немесе балабақшаға барғанда міндетті түрде жүргізілетін іс-шара болып табылады. Сондай-ақ бұл бала денсаулығын қалыптасыру мен нығайтудың нақты мүмкіндігі. Дәрігерлер 17 жасқа толғанға дейін балаларды жылына бір рет медициналық тексеруден өткізуді ұсынады;

  • Әскер қатарына шақырылғандардың медициналық тексерулері. Әскерге шақыру жасындағылар, шақырту қағазын алғаннан кейін әскери қызметті өтеуге жарамдылығын анықтау үшін медициналық тексеруден өтуі қажет;

  • Шетелге шығар алдында және т.б. сақтандыруларды алу үшін қажетті медициналық тексерулер.

Сіз қай медициналық тексеруден өтуіңізге байланысты, оны өту сіздің медициналық кітапшаңызға әр дәрігердің белгілеуі арқылы немесе арнайы форманың толтырылуы арқылы жүзеге асады.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі.



Пайдалы сілтемелер:

www.mz.gov.kz – ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «дәрігерлік байқау», «дәрігерлік байқаудан өту» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


3. Тегін медициналық көмекті қалай алуға болады?
Емханаға және ауруханаға келген көптеген адамдар ҚР Үкіметі бекіткен тегін медициналық көмектің кепілді көлемі туралы қаулыны біле бермейді. Мұндай көмек түрлерінің және тегін берілетін немесе жеңілдікпен сатылатын дәрі-дәрмек түрлерінің тізімі емдеу мекемелерінде ілініп тұрады.

Егер сіз мемлекеттік медициналық ұйымға немесе мемлекеттік тапсырысты орындайтын жеке ұйымға барған болсаңыз, төмендегідей қызметтер сізге тегін көрсетілуі тиіс:



  • Жедел медициналық жәрдем. Егер сіз немесе сіздің жақыныңыз шұғыл медициналық көмекке мұқтаж болса (әртүрлі жарақаттар, уланулар, тырысулар, жоғарғы температура, құсу, қатты қан кету, тұншығу, іштің өтуі, естен тану, қимылсыз қалу, жүрек дүрсілінің қатты соғуы, өмірге қауіпті жағдайлар туған кезде және жүктілік кезінде, сонымен қатар босану қаупі), жедел медициналық жәрдем көрсететін бригаданы телефон арқылы (103) шақырыңыз. Үйіңізге келген медициналық қызметкер науқасты қарайды, қажетті медициналық көмекті көрсетеді, емдік препараттарды салады. Мұның барлығы тегін жүргізіледі. Егер жағдай шұғыл түрде ауруханаға жатқызуды талап етіп тұрса, сізді аумақтық емханаға немесе дәрігерлік амбулаторияға жеткізеді.

Жедел шұғыл жәрдем қажет болмаған жағдайда, науқастарды ауруханаға тасымалдамайды.

  • Амбулаториялық көмек. Сіз өзіңіз қарайтын емханаға қаралуға немесе дәрігерді үйге шақыруыңызға болады. Егер қандай емханаға қарайтыныңызды білмесеңіз, өзіңіздің облысыңыздағы (қалаңыздағы) денсаулық сақтау басқармасына қоңырау шалып біле аласыз. Олардың телефон нөмірлерін анықтамалық қызметтен, сонымен қатар интернет жүйесінің ақпараттық порталынан білуге болады. Егер Сіз ауылдық жерде тұрсаңыз, сіздің елді-мекеніңіздегі медициналық, фельдшерлік-акушерлік пунктке, дәрігерлік амбулаторияға қаралуыңызға болады. Жоғарыда көрсетілген мекеменің медицина қызметкерлері сізді не мазалайтынын анықтап, медициналық қызмет көрсетуі тиіс. Егер бұл жеткіліксіз болса, онда Сізді аудандық емханаға немесе облыстық диагностикалық-кеңес беру орталығына жібереді.

Егер сіз медицина мекемесіне бірінші рет барып, сырқатыңыз бойынша дәрігердің есебінде тұрмаған болсаңыз, емханада сізге келесі көмектер көрсетіледі:

- Сізді учаскелік дәрігер қарайды;

- тексеруге жібереді (лабораториялық және аспаптық диагностика, жеке профиль бойынша маман-дәрігерлердің кеңесі). Тексеруден өту үшін міндетті түрде дәрігердің жолдамасын алыңыз.

Есіңізде болсын! Сіздің дәрігеріңіз диагнозды қоюға керекті деп жазған барлық зерттеулер тегін көрсетіледі! Тек полимеразды тізбекті реакция, иммунофенотипирлеу, компьютерлік және магниттік резонанстық томография, ангиография, медициналық-генетикалық зерттеулер ғана тегін тексеруге жатпайды (бұл зерттеулер әлеуметтік-қорғалмаған азаматтарға, атап айтсақ, 18 жасқа дейінгі балаларға, жүкті әйелдерге, ҰОС ардагерлеріне, мүгедектерге, «Алтын алқа» және «Күміс алқамен» марапатталған көп балалы аналарға атаулы әлеуметтік көмек алушыларға, жас мөлшері бойынша зейнетке шыққан зейнеткерлерге, жұқпалы ауруларға, әлеуметтік қауіпті науқастарға, қоғамға қауіпті ауруларға ғана тегін көрсетіледі).

Егер сізге ауруханада қажетті медициналық көмек керек болса, онда дәрігерлер ем егуді, дәкелік таңғышты орауды, немесе гипсті тегін жүргізуі қажет. Сонымен қатар, хирургиялық, гинекологиялық, урологиялық, офтальмологиялық, оториноларингологиялық және т.б. амбулаториялық процедуралар медициналық ұйымның материалдық шығындары есебінен тегін жүргізілуі қажет. 18 жасқа дейінгі балаларға медициналық көрсеткіштері болған жағдайда физиоемдеу тегін.

Егер дәрілік терапия керек болса, сізге қажетті рецепті жазып береді. Дәрігерден жеңілдікпен немесе тегін дәріні алу мүмкіндігін сұрап біліңіз (аурулар мен препараттар тізімін сіз кез-келген емханадан сұрап біле аласыз). Егер дәрі-дәрмек тегін болса, дәрігер сізге рецепт жазып, тегін немесе жеңілдікпен берілетін дәрі-дәрмектерді алуға дәріханаға жібереді. Егер Сіз ауылдық жерде тұрсаңыз, дәрі-дәрмекті фельдшерлік-акушерлік пункттен, дәрігерлік амбулаториядан немесе медициналық пункт арқылы аласыз.

Тегін стоматологиялық көмекті әлеуметтік қорғалмаған контингентке (шұғыл медициналық көрсеткіштері болған кезде) көрсетеді. Ал жоспарланған тегін тіс жұлу, препарирлеу, және пломба салу сияқты стоматологиялық көмекті (протездеуден басқа) 18 жасқа дейінгі балаларға, жүкті әйелдерге көрсетеді.

Егер Сіз есепте тұрған сырқатыңыз бойынша емханаға барған болсаңыз, онда сізді маман қарап, керек болған жағдайда лабораториялық және аспаптық зерттеуге жібереді. Әлеуметтік мәні бар және қоршаған ортаға қауіп төндіретін ауруларда (мұндай ауру түрлерін Үкімет бекітеді, ол әрбір емдеу орындарында бар) полимеразды тізбекті реакция (ПТР), иммунофенотипирлеу, компьютерлік және магниттік-резонанстық томография, ангиография, медициналық-генетикалық зерттеулер тегін жүргізіледі.

Егер Сізге стационарлық көмек керек болса, емханадағы дәрігер Сізді ауруханаға жатқызуға жолдама жазып береді.



Маңызды! Шұғыл жағдайда стационарлық көмек жолдамасыз көрсетіле береді. Ауруханаларда тұрғындарды жоспарлы түрде емдеу портал арқылы госпитализациялау бюросы арқылы жүргізіледі.

Диагностика мен емдеу қиындық туғызған кезде дәрігер Сізді медициналық көмек көрсетуге республикалық ұйымдарға жіберуі тиіс. Бұл амбулаторияларға да, стационарларға да қатысты. Республикалық ұйымдардағы диагностика мен емделуге жолдаманы (тиісті үлес) облыстық (қалалық) денсаулық сақтау басқармасында арнайы құрылған жоғары маманданған медициналық көмек Комиссиясы береді. Мұндай жағдайда, Сізді бақылап отырған емхана дәрігері стационарлық немесе амбулаториялық карта көшірмесінен, бекітілген тексеру тізімдерінен және жолдамадан тұратын құжаттарды рәсімдеуі қажет.



Назар аударыңыз! Барлық квоталар (форма 020/у, 021/у) тегін беріледі.

Егер жоғарыда тегін деп көрсетілген медициналық қызметтер бойынша сізден төлем сұраса, онда бұл туралы ұйымның әкімшілігіне немесе Сіздің аймақтағы медициналық және фармацевтикалық бақылау департаментіне хабарласыңыз (телефон нөмірін телефондағы анықтамалық қызметтен білуге болады).



Мұны білген жөн (Оқып шығыңыз!):

1) «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі;

2) «Тегін медициналық көмектің кепілдендірілген көлемінің тізімін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 15 желтоқсандағы № 2136 қаулысы.

Пайдалы сілтемелер:

www.e.gov.kz – «Электронды үкімет» порталы («Ақпараттық каталог», «Денсаулық» бөлімі).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «тегін медициналық көмек», «тегін медициналық көмек түрлері» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

4. Республикалық медициналық орталықтарда ем алу жолдары қандай?
Тиімді емделу біршама қаражат пен үлкен шыдамдылықты талап етеді. Бұл – бәрімізге таныс дүние. Өкінішке қарай, адамдардың бәрінің қаржылық мүмкіндігі бірдей емес. Осындайда, біздің көпшілігіміз үшін ірі мемлекеттік мекемелерден тегін ем алу жолы қандай немесе емделу үшін қомақты қаржыны қайдан алуға болады деген сұрақ төңірегінде толғанамыз. Бұл мәселе бойынша сізге Республикалық медициналық орталықтарда жоғары мамандандырылған медициналық көмек (ЖММК) көрсету бойынша мемлекет дер кезінде көмекке келеді.

ЖММК – диагностиканың, емдеу мен медициналық оңалтудың ең жаңа технологияларын пайдалануды талап ететін аурулар кезінде медициналық ұйымдарда бейінді мамандар көрсететін медициналық көмек.

Республикалық клиникаларға жолдама алу үшін тұрғылықты жердегі медициналық мекемеге (емханаға) бару керек. Медициналық көрсеткіштер болған жағдайда емдеуші дәрігер ЖММК комиссияның қарауына мынадай құжаттар ұсынады:



1) науқастың жеке басты куәландыратын құжатының көшірмесі;

2) науқастың клиникалық диагнозын көрсете отырып медициналық ұйым маманының жолдамасы;

3) науқасты зерттеп-қараудың қажетті ең аз көлемінің нәтижелері (қанның, несептің жалпы талдауы, нәжістің ішекқұрт жұмыртқаларына талдауы, кеуде ағзаларының флюорографиясы, электрокардиограмма және HbsAg болуы);

4) өңірлік деңгейде мүмкін болатын клиникалық диагнозды, зерттеу нәтижелерін көрсете отырып, амбулаториялық картадан/сырқатнамадан көшірме;

5) науқастың клиникалық диагнозын растайтын зертханалық және аспаптық зерттеулердің нәтижелері.

ЖММК комиссиясы науқастардың құжаттарын сырттай немесе қажет болған жағдайда науқасты бейінді мамандардың комиссиялық қарауына шақыра отырып, қарауға құқылы. ЖММК комиссиясы ұсынылған құжаттарды қарайды және тасымалдау түрі мен көлеміне қарай науқасты медициналық көмек көрсетуге мамандандырылған және жоғары мамандандырылған республикалық медициналық ұйымдарға жіберудің негізділігін анықтайды. Науқастың құжаттары келіп түскен сәттен бастап, екі жұмыс күні ішінде ЖММК комиссиясы хаттамалық шешім қабылдайды. Республикалық медициналық ұйымдарда науқасқа мамандандырылған және жоғары мамандандырылған медициналық көмекті көрсету туралы оң шешім қабылдау кезінде ЖММК комиссиясы жолдаманы Емдеуге жатқызу бюросының порталына тіркейді және жіберген медициналық ұйымда басып шығарылған жолдамамен құжаттардың пакетін береді. Медициналық ұйым емдеуге жатқызуға жолдама алғаннан кейін науқасты емдеуге жатқызу туралы хабарлайды.

Егер республикалық медициналық клиникаларда емделу туралы толық мәлімет алғыңыз келсе, жергілікті денсаулық сақтау басқармасы немесе тұрғылықты жердегі медициналық мекеменің мамандарына хабарласуыңыз қажет.



Мұны білген пайдалы (оқып шығыңыз):

1) «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі;

2) «Мамандандырылған және жоғары мамандандырылған медициналық көмек көрсету ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2010 жылғы 20 желтоқсандағы № 986 бұйрығы.

Пайдалы сілтемелер:

www.mz.gov.kz – Денсаулық сақтау министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «республикалық клиникаларда ем алу», «жоғары білікті дәрігерлік көмек алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

5. Жүрек-қан тамырлары ауруларының қалай алдын алуға болады?
Жүрек-қан тамырлары аурулары – тіпті экономикалық даму жоғары елдердің өзінде азаматтардың мүгедектікке ұшырау және өмірден ерте озуына басты себеп болатын аурулардың бірі.

Жүрек-қан тамырлары жүйесі ауруларының алдын алу осы аурулардың көпшілігіне ортақ шаралар кешенінен тұрады, бірақ кейбір аурулар, әрине жекелеген іс-шараларды қажет етеді. Бірнеше қауіптің негізгі факторларына және жалпы нұсқаулықтарға тоқталсақ.



Өзіңе және қоршаған ортаға ізгі ниет. Жүрек-қан тамыр жүйесінің аурулары ең алдымен жүйкелік-психикалық ширығудың негізінде пайда болады. Осыған орай, олардың саны мен белсенділігін төмендету барлық жүрек-қантамыр ауруларына қарсы ең тиімді алдын алу болып табылады.

Бір таңқаларлығы, көптеген адамдардың пікірі бойынша, жүйкелік-психикалық тұрғыдан қарағанда ең «қауіпті» мекен – үй. Егер жұмыста бөтен адамдардың алдында біз өзімізді байсалды ұстап, жағымсыз әсерлерімізді жасырып қалуға тырыссақ, ал туыстарымызбен қарым-қатынаста «өз адамдарыңмен салтанат құрудың қажеті не?» деген қағида бойынша әрекет етеміз және күні бойы жинаған барлық ашу-ызамызды солардан аламыз. Көбіне олар да бізге дәл солай жауап қатады. Осының салдарынан екі жақты өкпе-реніш туындап, жүйкеміз ширығады... жүрек-қан тамырлары ауруларына шалдығамыз. Егер біз өз туыстарымыздың, отбасымыздың үйлесімділікті бұзбауға барлық жағдайды жасамайтын болсақ, бізге оны ешкім жасап бере алмайды. Сондықтан да кардиологтар кеңесіне жүгініп, өзіне және өзіңді қоршаған барлық адамдарға ізгі ниетпен қарап, өкпе-ренішті ұмытып, бүкіл жан-дүниеңмен кешіре білуге шақырады.

Көбінесе адам өзіне өзі разылық білдірмей жатады. Бұрыннан белгілі бір ақиқатты қайталап айтқан жөн болар: бүкіл әлемді сүюді өзіңнен бастау алады. Әрбір адамға жақсы әсер ауадай қажет. Сондықтан да жақсы кітап, достармен қарым-қатынас, жақсы көретін және сені жақсы көретін адамдармен белсенді және қуанышты өмір сүру барлық аурудың алдын алатын қуатты құрал болып табылады.

Белсенді өмір салты. Бұл - спортпен айналысу, таза ауада ұзақ уақыт серуендеу, суға жүзу, туристік сапарлар, яғни адамға рахат сезімін сыйлайтын кез-келген дене еңбегі. Дене шынықтырумен айналысуды әдетке айналдырғанымыз жөн: бұл - ыстық су мен салқын суды алма-кезек қабылдау, суық су құйыну, қарда жалаңаяқ жүру, моншаға немесе саунаға бару. Таңдау көп және әркім өзінің жанына жайлысын таңдап алуына болады. Сонымен бірге осы шаралардың барлығы да қан тамырларының қабырғаларын нығайтады, осылайша көптеген аурулардың алдын алады. Демалыс та толыққанды болуы қажет. Ұйқының қалыпты ұзақтығы тәулігіне 8-9 сағатты құрайды, сонымен қатар мүмкіндік болса күндізгі уақытта, әсіресе түс ауа, бір мезгіл дем алып алған жөн.

Тамақтану. Біздің дастарханымыздағы майлы, ащы, тұзды тағамдардың молдығы шектен тыс семіруге соқтырып қоймай, тамырларымыздың серпінді қызметіне де кері әсерін тигізеді, сондықтан қан айналымы бұзылады. Әсіресе, гипертензия кезінде ас тұзының мәселесі өте күрделі, мұндай жағдайда ас тұзын дастарханымыздан алып тастау ең бірінші қажеттілік болып табылады. Бірақ басқа сау адамдар да жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу үшін осы қағиданы ұмытпағандары абзал, ал тұзды тағамдарды тек мерекелік дастарханға қойсақ жеткілікті. Адам ағзасындағы тұздың көп болуы бүйрек жұмысына кері әсерін тигізіп, ағзадағы сұйықтықтың сыртқа шығуына кедергі келтіреді, осылайша тамырларымыз бен жүрегімізге артық салмақ салады. Сонымен бірге, жүрек-қан тамырлары жүйесіне тікелей әсер ететін тағамдар да кездеседі. Оларға қою шай, кофе, алкогольдік ішімдіктерді жатқызуға болады.

Темекінің әсері. Жүрек-қан тамырлары жүйесіне кері әсерін тигізетін әдеттердің бірі темекі тарту екендігі баршамызға аян. Шылым шеккіштердің арасында жүрек-қан тамырлары аурулары кең тараған. Темекі тартудың зиянынан бөлек ештеңе алып келмейтіні белгілі. Сондықтан да бұл әдеттен толық бас тартуды ұсынамыз. Ал «жүйкені тыныштандыру үшін» темекіден басқа да пайдалы әрі жағымды әдістер көптеп табылады.

Сонымен, жоғарыда айтылғандардың барлығын қорыта келе дене белсенділігі, өзіңе және өзіңді қоршаған ортаға ізгі ниет, дұрыс тамақтану, зиянды әдеттерден арылу және кардиологтың тексеруінен өту – жүрек-қан тамырлары ауруы сізге жақын жүрмейтініне сенімді болуыңыздың кепілі болады.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.vidal.kz – «Видаль дәрілік препараттар анықтамалығы» сайты;

2) www.cardioportal.ru – «Жүрек-қан тамырлары аурулары» сайты;

3) www.hls.kz/ - Салауатты өмір салтын қалыптастыру проблемалары ұлттық орталығының сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «жүрек-қан ауруларын алдын алу», «жоғары қан қысымы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

6. Балаларды маскүнемдіктен қалай қорғауға болады?
Өкінішке қарай, соңғы уақытта маскүнемдікке салынатын жасөспірімдер саны артып келеді. Ал біз өз басымыздың мәселелерін күйттеп жүргенде, балаларымыздың барын есімізден шығарып аламыз. Ал қараусыз қалған бала зиянды нәрселерге әуес болып кетеді.

Жасөспірім ішімдік зиянсыз екен деп ойлағанда, оны ерте бастан тата бастайды. Сондықтан осы кеселді алдын-алу үшін алдымен балаларға түсіндіру шараларын өткізу керек. Әңгімелесу барысында мынадай сөздерді қолданбау керек: «сен оған әлі кішкентайсың», «үлкен болғанда, ішесің». Осындай сөздерден кейін балада мәселенің күрделі еместігі туралы түсінік пайда болады. Ал кейін ата-аналарға осы кеселмен күресуге тура келеді. Алайда жалғыз адам ол мәселені шеше алайды.

Жасөспірімдер арасындағы маскүнемдікке қарсы ескерту отбасында көрініс табады. Балалар мен жасөспірімдерге ішімдіктің зияны туралы айтқанда, өзіңіз де оның зиянын білуіңіз шарт. Ішімдік қанға араласқанда, адамның мінез-құлқы жүріс-тұрысы өзгеріп, оның салдарынан агрессияға бой алдырып, қылмыс жасауы мүмкін. Сол уақытта эмоционалдық аума – жылау, ызалану, мұңаю мен өз мүмкіндігін асыра көтермелейтін көтеріңкі көңіл-күй пайда болады. Мас адамның бұлшық етінің қимылы мен реакция жылдамдығы төмендейді.

Уақыт өте келе ішімдік ағзадағы күрделі дене және психологиялық ауытқушылықтарға себепкер болады. Ішімдікті қолданған баланың көңілі ауып, нәтижесінде оқуы нашарлайды. Ішімдік бауырға зиянын тигізіп, оның қызметі әлсірейді. Ең жаманы – жасөспірім өзінің психологиялық мәселелерін - қорқынышты, өз-өзіне деген сенімсіздікті ішімдік арқылы шешуге тырысады, соның салдарынан ішімдікке тәуелді болады. Ішімдік адамның тұлға ретіндегі қалыптасуын тоқтатады. Кейбір жасөспірімдер ішімдік ішіп, біраз уақыттан кейін осы әдеттен арылады. Алайда көпшілігі оны тоқтата алмайды.

Ішімдікке салынудың себептері әрқилы. Мысалы: қызба және ашуланшақ балалардың ата-аналарымен сенімді қарым-қатынас орната алмауы. Ата-аналар мен мұғалімдерге ескертетін жайт: отбасында ішімдік қолданатын, депрессияға түскен, қорқақ, ұялшақ, өз-өзіне деген сенімсіз, өз құрбыларымен тіл табыса алмайтын немесе керісінше қызба мінезді балаларға аса ықыласпен қарау керек. Осындай балалар ішімдік, темекі, нашаға әуес болады.

Ата-аналар жасөспірімнің мінез-құлқына аса мән беруі керек. Егер мінезі мен көңіл-күйі өзгерсе, үлгерімі нашарласа, онымен сөйлесуіңіз керек. Ішімдікті қолдана ма – осыны анықтап алу шарт. Сұрақтарыңызға мардымды жауап ала алмағаныңызбен, тоқтамаңыз.

Балаға деген сенімсіздік оның ашуын келтіреді: «Сен маған сенбейсің», «Сен мені аңдисың» деп айтуы да мүмкін. Осындай жағдайда отбасылық дәрігеріңізге барып көрінуіңіз керек. Дәрігер баланы қарап шығады (көп жағдайда бала қаны құрамында ферменттер болады). Егер баланың ішімдік ішетіні анықталса, онда нарколог және психолог көмегіне жүгіну керек.

Емдеу арнайы стационарларда жүргізіледі. Алдымен бала ағзасынан зиянды заттар шығарылып, одан соң медициналық ем көрсетіледі. Наркологтар психологтармен тығыз қарым-қатынаста жұмыс жасау керек. Балаларға қоса, ата-аналарға да психологтың көмегі қажет болатын жағдайлар кездеседі.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.zhas.kz – «Репродуктивтік денсаулық және
салауатты өмір сүру» сайты;

2) www.doctor.kz - «Doctor.kz» медициналық порталы;



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «маскүнемдік зардаптары», «алкоголизм және балалар» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

7. Баланы есірткіден қалай қорғауға болады?
Үйінде жайқалып өсіп келе жатқан жасөспірім баласы бар әрбір ата-ананың көкейінде осы сұрақ туындайтыны даусыз. Кейбіреулер бұл мәселе төңірегінде шынайы бас қатырса, енді біреулері «менің отбасымда мұндай бәле ешуақытта орын алмайды» деп өздерін қорқа жұбатып, тыныш жүреді.

Баланың алкоголь мен есірткі құралдарын пайдалануға бір табан жақын болуы тікелей оның өзіндік бағалауы мен өзіне деген сый-құрметіне байланысты болады екен. Психологтардың зерттеуінше, маскүнемдікке салынған немесе есірткі пайдаланатын жандардың өзіне деген құрметі өте төменгі деңгейді көрсеткен. Өздерін сыйлау бағамы өте жоғары болатын балаларға алкоголь мен есірткі ұсынған кезде, олар бірден «жоқ» деп айта алатын көрінеді. Балада өзін сыйлау білу ұстанымын қалыптастырудың принциптерімен таныс болыңыз:

1 ұстаным: Кішкентай болса да, жетістіктері мен табыстары үшін баланы әр кез көтермелеп отырыңыз. Тіпті болмашы жетістігінің өзін мақтап, атаңыз әрі мұны жиі қайталаңыз. Оның табандылығы мен бірнәрсе істеуге деген құлшынысы алынған нәтижеден де маңызды екенін естен шығармаңыз.

2 ұстаным: Балаңыздың өз алдына шынайы мақсаттар қоюына және оны таңдай білуіне көмектесіңіз.

3 ұстаным: Баланың өзін емес, оның әрекетін не дұрыс жасамаған қадамын түзетуге тырысыңыз. Мысалы, «Сен қоршауға шықпауға тиіссің, бұл ақымақтық және жындылар ғана осылай істейді» деп айтқаннан гөрі «Қоршауға шығу қауіпті, сен аяғыңды сындырып аласың ғой» деп ескерткен абзал.

4 ұстаным: Балаңызға үй жұмыстарының бірі үшін шынайы жауапкершілік артып қойыңыз. Үй жұмыстары бойынша тұрақты түрде тапсырма алып отырған бала өзін отбасылық топтың бір бөлігі ретінде сезінеді және өз міндеттерін орындаудың нәтижесіне қол жеткізе отырып, қанағаттану сезіміне бөленеді.

5 ұстаным: Балаңызға оны қалай жақсы көретініңізді көрсетіңіз, оған деген махаббатыңызды жария етіңіз. Ыстық ықылас, жылы құшақ және еркелету Сіздің оған деген жақсы қарым-қатынасыңызды сезінуге мүмкіндік береді. Онымен көбірек уақыт өткізуге, барлық нәрсені сонымен бірге жасауға тырысыңыз: сурет салыңыз, театрға барыңыз, үй тапсырмасын бірге орындаңыз, спортпен шұғылданыңыз, оқыған кітаптарды бірге талқылаңыз. Оның мектептегі өмірінен хабардар болыңыз, достарын үйге шақырыңыз. Оны бақылауда ұстамай, онымен бір өмір сүріңіз. Бұл баламен рухани және эмоционалдық жақындыққа жетуге мүмкіндік береді, оның сенімі мен сый құрметіне ие болуға көмектеседі. Үйінде өзін өте жайлы сезінетін және оң істермен айналысатын бала, араққұмарлық пен есірткі сынды жаман әдеттерге бой алдырмасы анық.

Есірткінің дәмін татуға жасалған ұсыныстарға баланы шешімді түрде бас тартуды үйрету аса маңызды. Жасөспірім үшін өз ортасында қабылданған талаптар мен ережелерге сай болу аса маңызды. Егер топтағылар есірткімен елітуге үйренген болса, бозбала үшін таңдау тұрады: барлықтары секілді әрeкет істеу немесе ортасынан қуылуып бар абырой биігінен айрылу. Соңғысы жасөспірім үшін ең қорқынышты нәрсе болып көрінуі де мүмкін.



Есіңізде болсын, Сізде кейбір қатып қалған қағида сынды қамалдарды бұзып, балаңыздың теріс пайымдарын өзгертуге мүмкіндігіңіз бар:

  • есірткі сананы топастандырады, қимыл үйлестігін бұзады, олар шын мәнінде мәселені шешуге көмектеспейді;

  • есірткі баланы немесе жасөспірімді ересек адамға айналдыра алмайды;

  • есірткіні пайдалану заң бұзушылық болып есептеледі. Балаңыз осыны білу керек;

  • есірткіге тәуелді болмаған адамның болашақта достары көп, қоғамда алар орны да сыйлы болады.

Есірткіге тәуелді бола бастау 12–19 жастан басталады.

Сіздің балаңыз есірткі қолданып жүргенін қандай белгілерге қарап біле аласыз?

Сыртқы белгілері:

  • бетінің боздығы;

  • кеңейген не тарылып кеткен көздің қарашығы;

  • қызарып кеткен немесе бұлдыр көз, баяу сөз;

  • жиі суық тию;

  • қимыл үйлестігінің жоқтығы.

Негізгі белгілер:

  • укол іздері, кесік, көгерген жер;

  • оралған қағаздар, фольга;

  • кішкентай қасықтар, капсулалар, бөтелкелер, көпіршіктер, белгісіз дәрілер, ұнтақ;

  • ақ ұнтақ пен немесе қоңыр түсті ізі бар батпақ ұстараның жүздері;

  • шприцтар мен инелер.

Мінез-құлқындағы өзгерістер:

  • ол үйден жиі кетіп қалатын болды. Балаңыздан бос уақытында қайда, кіммен жүргенін сұрай қалсаңыз, оның ашу-ызасына тап боласыз;

  • ол үйде не мектепте болмағаны, мектептегі істері, достарыммен қарым-қатынасы, ақша жұмсау жайлы жиі өтірік айтатын болды;

  • қысқа мерзімде сіздің ұл-қызыңыздың басқа достары пайда болды. Жаңа достар қонаққа келмейді, олар бір-ақ минутқа ғана келіп, дауыстарын қатты шығармай бір нәрсе туралы сөйлесіп кетеді;

  • құпия телефон хабарландырулары немесе телефон арқылы оғаш әңгімелер орын алды, балаңыз кімнің хабарласқанын жасырады, ал әңгімелерінде түсініксіз жаргон сөздер көптеп кездеседі;

  • ұлыңызды (қызыңызды) үй мәселелері қызықтырмайтын болды. Оның сізге деген қарым-қатынасы өзгеріп, немқұрайлы, парықсыз, сенімсіздікпен қарайтын, тұйық, бөгде болып кетті;

  • ауа-райы мен жағдаймен санаспай, ұзын жеңі бар киім киетін болды;

  • оның мінезі өзгерді – ашу, ыза, айғай, ұстамсыз, көңіл-күйінде өзгерістер пайда болды;

  • ол бұрынғы қызығушылықтарын ұмытты – кітап оқымайды, теледидар қарамайды, уайымшылдыққа салынып, қысқа ғана жауап береді («иә», «жоқ», «бірқалыпты») және ашулы;

  • оның ұйқы тәртібі өзгеріп кетті – күні бойы ұйықтап, ал түні бойы бөлмесіне әр нәрсеге ұрынып ұйықтамай жүре алады;

  • ол жеңіл мас күйінде, қимыл үйлесімділігі жоқ, cізге көрінгісі келмейді, жата қалғысы келеді – осындай қалыпта үйге жиі келетін болды;

  • үйіңізде ақша мен киімдер жоғала бастады. Бастапқыда ол жиі қайталанбағанмен, сосын жиі-жиі қайталанып кетеді.

Осы аталған мәселелер баланың психологиялық ауруға душар екендігінің белгісі болса керек. Ол жасөспірімдік жасқа байланысты болып келеді.

Жоғарыда аталған мінез-құлық белгілерінің оннан сегізі байқалса, онда бұл сіздің балаңыздың есірткі қолданатындығы туралы дабыл болуы мүмкін. Бірінші әңгімеге дайындалыңыз. Ол жинақы алайда қатал болу керек. Осы әңгімеге Сіз дайын болуыңыз керек. Сізді ойландыруға себеп болған күндерді жазып түртіп алуыңыз мүмкін. Ең негізгі талаптарыңызды қойыңыз. Осындай нақтылық баланың жауапсыздығына шек қояды. Оны қорқытып, жазаламаңыз. Ол сізден қорқып, ішіндегі сырын жасырып қалуы мүмкін.

Бірінші әңгіме барысында ол еш нәрсені мойындамаса, онда Сіз оған: «Мен саған сенемін, бірақ менің сенімімді ақтау үшін сен тестен өтуің керек. Егер мен қателессем, онда сенен қуана кешірім сұраймын», - деп айтуыңыз керек.

Сараптаманы наркологиялық диспансерлерде жасауға болады.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.zhas.kz «Репродуктивтік денсаулық және


салауатты өмір сүру» сайты;

2) www.narcom.ru - «Русский Народный Сервер Против Наркотиков» сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «есірткінің зияны», «есірткі және балалар» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

8. Балаларды шылым шегуден қалай қорғауға болады?
Көп жағдайда балалар шылым шегуді 18 жасқа толмай тұрып бастайды. Олар неге бұлай істейді? Мүмкін, зерігуден, алаңдаушылықтан, қатарластары тарапынан қысым көргеннен, мазасыздықтан немесе біреуге еліктегендіктен шығар. Сіз, бәлкім, жасөспірімдер арасында қазіргі ұялы телефон әлемінде, әлеуметтік желілерде және микроблогтарда шылым шегу туралы әртүрлі деректер, ойдан шығарылған мәліметтер қалай таралатынын білсеңіз, таң қалатын шығарсыз. Кейбір жас қыздар шылым шегу арықтауға немесе артық салмақ қоспауға көмектеседі деп шеге бастайды. Олар шылым шегудің ағзаға кері әсерін біле тұрса да, темекі шегуге дайын. Ал ер балалар ересектерге еліктеп шеге бастайды, мысалы, әкесіне, ағасына, жоғарғы сынып оқушыларына деген сияқты.

Балаңызды осындай жаман қылықтан құтқару үшін Сіз не істей аласыз?



1. Балаңыз үшін үлгі болыңыз. Егер сіз өзіңіз темекгі тартатын болсаңыз, балаңызды жаман қылықтан құтқару үшін тез арада өзіңіз шылым шегуді тастаңыз. Балаларыңыз сізге қарайды. Олар сіздің қылықтарыңызды қайталайтын болады.

2. Балаларыңызға шылым шегудің қауіптері туралы айтыңыз. Шылым шегетін адамның төңірегінде қалыптасқан аңызды әдепті түрде жоюға тырысыңыз. Шылым оны шегушіні соншалықты жолы болғыш, еңселі, интеллегентті немесе тартымды қылып көрсетпейді. Мұның барлығын қалай ғана адамды жасық құлға айналдыратын әдетпен салыстыруға болады? Балалар шылым шегуге үйір болу арқылы өз денсаулығына қаншалықты зиян келтіретінін білуі керек.

3. Таза, дұрыс ойлауға шақырыңыз. Айналаңдағыларды темекі түтінімен улау дұрыс па? Және де өз денсаулығымызды құртып, басқалардың да денсаулығының түбіне жететін темекі өнеркәсібін көтермелей отырып, қоғамның проблемасын өзіміз тудырып отырсақ, оны шешу мүмкін бе? Әрбір адам өзі мен өзін қоршаған адамдардың аман саулығына жауапты.

4. Балаларды не мазалайтыны туралы айтыңыздар. Жасөспірімге 40 жасқа келгенде өкпе ісігінен өлесің деу – бұл ештеңе айтпағанмен бірдей. Жас адамдарды ең бірінші бүгінгі күні ғана ойландырады. Төменде бүгінгі күні жастар шылым шекпеуге қызығушылық тудыратын артықшылықтар берілген:

Сыртқы келбет. Саусақтары мен тістерінде шылымнан қалатын сары дақ жоқ. Ондай адамнан шылымның иісі де шықпайды, ол тартымды.

Қаражат. Егер темекі шекпесе, қанша ақша үнемдеуге болар еді?!

Сезімтал. Шылым шекпейтін адам ғана тағамның дәмдік сапасын лайықты бағалай алады.

Өз өмірін бақылау. Шылым шекпейтін адамның бос уақыты да, күші де көп, өзін-өзі сенімдірек ұстайды. Оған өзін-өзі кінәлі сезініп, жаман қылықтан арылу үшін күресудің қажеті жоқ. Тағдыры өз қолында.

5. Ең басты проблеманы табуға және оны шешуге ұмтылыңыз. Көп жағдайда шылым шегу – терең бір проблеманың бір белгісі ғана. Баланың көз алдында өзі тұрғызған кумирі құлап бара жатқандай болады. Ең алдымен, бала ата-анасының бауыр еті, сүйікті ұл-қыз екеніне, оны барлығы жақсы көретініне сенім орнауы қажет. Бала осыны сезінген кезде дұрыс дамуға және өсуге деген сенімді іргетасқа ие болады.

Біздің балаларымыз шынайы еркіндіктің бар екеніне, соның ішінде жаман әдеттерден арылу еркіндігінің бар екеніне үміттеніп өмір сүруі қажет. Және осы үмітті балаларымызға біз ата-аналар беруіміз керек.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.narcom.ru - «Русский Народный Сервер Против Наркотиков» сайты.

2) www.poleznovam.ru – «Өмірдің түрлі салалары бойынша қызықты және танымдық ақпарат» сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «шылымның зияны», «темекі және балалар» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

9. Бедеулік – үкім емес
Қазіргі таңда бедеулік проблемасы әлемдегі ең өзекті мәселе болып отыр. Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметтері бойынша, әрбір бесінші отбасында бала туу бойынша қиындықтар туындайды. Әрине, бұл тек жүктілікті армандап, яғни проблеманың бар екенін түсініп, көмек сұрағандар ғана...

«Бедеулік» термині бірден жүкті болуға мүмкіндігі жоқ жұптарға қолданылады. Оның себебі, әйел ағзасының бұзылуынан да, еркек ағзасының бұзылуынан да болуы мүмкін. Бедеуліктің себептерін анықтау үшін диагностикалық тестер жиі қолданылуда. Алайда, бұл саладағы таң қаларлық жетістіктерге қарамастан, кейбір жұптардың бедеу болу себептері әлі де анықталмай отыр. Жұбайлар бір жылдағы тұрақты жыныстық өмірден кейін жүктілік болмаса – мұның көмек сұрауға себеп екенін жақсы білу керек. Алайда, олардың көбі неден бастау керек екенін, қайда бару керек екенін білмейді.

Ондаған жылдар бойы жүктілікті күтіп, медицина мекемелеріне қаралмай және де оның қажеттілігін сезінбей отырғандар да көп. Мұндай жағдайда мәселенің бәрі -оларды шешу жолдарына емес, ақпараттың жоқтығына келіп тіреледі. Осыған байланысты шешуші фактор болып табылатын баға жетпес уақыт бекер өтіп кетеді. Шындығында, бала сүйгісі келетіндер бұл мезгілде артық ештеңе жасамайды және маңызды ештеңе жоғалтпайды.

Тіпті «бедеу» деген қорытынды естісеңіз де, қайғырудың еш қажеті жоқ екенін есте сақтаңыз. Қазіргі таңда бедеулік емделеді! Қазіргі заманғы медицина таңғажайыптар жасауға қабілетті.

Медициналық ғылымның төңкерістік жетістігінің бірі экстракорпоралдық ұрықтандыру әдісі (бұдан әрі-ЭКҰ) болып табылады.

Ескеріңіз: суррогат ананың қызметіне жүгінбей, басқа бір еркек пен әйелдің ұрығын пайдаланбай, ұрықтандыруды тек ерлі-зайыптылардан алынған ұрық пен жұмыртқаны қосып, сырттай не бірден жатырға орнату арқылы жасау тәсілі ғана ислам қағидаларына қайшы емес. ЭКҰ-ның бірнеше әдістерінің ішінде тек осы тәсілде ғана баланың шын әке-шешесін анықтау, бала денсаулығы тәрізді көптеген психологиялық, моральдық проблемалар орын алмайды.

ЭКҰ-дың нәтижелілігі көптеген әйелдер мен ерлерді қуантқан, дені сау балалардың дүниеге келумен дәлелденді. Зерттеу «шыны түтіктегі балалар» мен табиғи жолмен өмірге келген балалардың еш айырмашылығы жоқ екенін көрсетті.

2010 жылдан бастап біздің елімізде ЭКҰ рәсімі квота бойынша тегін көрсетіле бастады.

Бағдарлама республикадағы екі орталықта жүзеге асады. Олар Астана қаласындағы Ұлттық ғылыми ана мен бала орталығы және Алматы қаласындағы ғылыми акушерлік, гинекологиялық және перинатологиялық орталық.

Тиесілі квота алу үшін жоғарыда көрсетілген Астана немесе Алматы қаласындағы орталықтарға барып, дәрігерлік тексеруден өтіп, оң қорытынды алу керек. Бұдан кейін емделуші тұрғылықты жері бойынша денсаулық сақтау басқармасына жіберіледі және ол сол жерден тиесілі квотаны алып орталыққа қайтадан келеді.

Тиесілі квотаны заңды некеде тұрған 19 бен 35 жас арасындағы әйел ғана ала алады. Олар белгілі бір медициналық критерийге сай болуы керек, ал олардың күйеулерінің де денсаулығы жақсы репродуктивті болуы қажет.

Тиесілі квота бір реттік ЭКҰ-ға беріледі және бір жыл ішінде қолданысқа ие болады. Дәрігерлердің айтуы бойынша емдеу нәтижелілігі 30-40 пайызды құрайды. Одан әрі қарай, жүкті болуға әрекет емделушінің есебінен жүзеге асады.

Жыл сайын ондай квотаны бедеуліктен зардап шегіп жүрген жүзге жуық отбасылық жұптар алады.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Қазақстан Республикасындағы халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекс (17-бөлім «Азаматтың репродуктивтік құқығын қорғау»)



Пайдалы сілтемелер:

1) www.ivf.kz – Репродуктивті медицина орталығының сайты;

2) www.ecomed.kz – «Экомед» клиникасының сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «бедеулік», «ЭКО» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


10. Аборт жасаудың денсаулыққа әсері қандай?
Медицина саласындағы қандай да бір жетістіктер, заманауи дәрі-дәрмектер мен аппараттар, өкінішке қарай, аборт жасатқаннан кейінгі әйел денсаулығына төнетін қауіпті, оның салдарынан болатын зиянды ең болмаса төмендете де алмайтынын көптеген әйелдер біле бермейді. Енді аборттың нақты қандай зиян алып келетіндігіне тоқталсақ.

Күшті инфекциялық асқыну. Инфекциялардың асқынбауына ешкім кепілдік бере алмайды. Мұндай жағдайда аборт жасаудың зияны зор. Аборттан кейін әйелдің иммунитеті төмендеп, оны көтеруге барлық дәрі-дәрмектің күші жетпей қалуы мүмкін. Егер инфекция асқынып кетсе, аборт жасау орны толмас өкінішке алып келеді. Ауруды жұқтыру оның асқынуына – эндометрияға, сонымен қатар, қанға сепсис ауруының жұғуына алып келеді, оны стационарда емдеу қиынға соғады. Кімде кім «астыртын» аборт жасауға бел буса, онда аса үлкен қауіпке тап болады.

Бедеулік және жатырдан тыс біткен жүктілік. Аборт жасаудың тағы да бір зияны – бедеулікке апарады. Аборт тіпті температураны және басқа да жұқпалы ауруларды ешқандай белгілерін байқатпай-ақ, кез келген уақытта асқындырып жібереді. Асқыну тек жатырды ғана емес, сонымен қатар, жатыр түгін де қамтиды, ондағы түкті эпителий – ұрықтанған ұрықтың түтік бойымен жатырға қарай жылжуына мүмкіндік беретін арнайы құрылымды жоюы мүмкін. Мұндай жағдайда жатыр түгінің өту жолдары оның соңына дейін бітеліп, бедеулікке алып келеді.

Толық жазылып бітпеген жағдайда қолдан аборт жасатудың тағы бір зияны әрі өте ауыр асқыну - жатырдан тыс жүктілік орын алады. Бұл кезде ұрық одан әрі жылжу мүмкін болмағандықтан түтікке жабысып қалады. Эмбриондардың өсуімен қатар жатыр түгі ісініп, жарылады, оның салдарынан қан ағады. Бұл жағдай жатыр түгін алып тастау қажет болатын жедел операцияны талап етеді, бұл өз бетінше екінші рет болатын жүктілікті қиындата түседі. Сонымен қатар, қан ағуды тоқтату мүмкіндігінің болмауы көбіне жатырды ампутациялауға алып келеді, жүктілік туралы енді мүлдем ойламауға алып келіп соғады.



Күрделі гормональды бұзылу. Әйел ағзасы жүктілікке бірнеше апта дайындалады. Сондықтан аборт жасау кезінде ол күрделі гормональды және жалпы күйзеліске тап болады. Аборттың зиянынан гормональды өзгерістер орын алады. Бұл тек жыныстық салада ғана болмайды, сонымен қатар, оған байланысты ішкі секрецияда – бүйрекасты, қалқанша безі (қылтанақ) органдарында да болуы мүмкін. Ұрықтар барлығынан көп зардап шегеді – олардың функциялары бұзылады, ол ұзақ және мұқият емделген соң да, жүктіліктің болмауына алып келеді.

Гормондық теңсіздік кезінде сүт бездері мен жатыр денесінің қатерсіз және қатерлі ісіктері секілді жаңа өспелер тәрізді ісіктердің пайда болу қаупі де ұлғаяды.

Тіпті тәжірибелі дәрігерлердің өзі жатырда ұрық тінінің бір бөлігін қалдырып кетуі мүмкін. Ірі және ақылы клиникаларда аборт қазіргі уақытта УДЗ-дің бақылауымен жасалуда, бірақ мұның өзі сәттілікке кепілдік бере алмайды. Жатырда қалып қалған тіндер көптеген бақытсыздыққа алып келеді және мұндай жағдайда аборттың зияны еселене түседі. Барлығы қанның ағуынан басталады, өйткені жатыр бос болған кезде ғана жиналады. Содан кейін мұның барлығы эндометрия деп аталатын жараның пайда болуына алып келіп соғады, ол қайта қыруды және күшті антибиотиктермен емдеуді талап ететін жайт. Шын мәнінде аборт салдарының ең ауыр түрі – хорионэпителиомның – эмбрионды тіннен өсетін қатерлі ісіктің туындауы. Мұндай жағдайда аборттың зардабы өлімге апарып соғады. Мұндай ісік сирек, бірақ агрессивті! Ол айналасындағы тіндерді жояды, ол ешнәрсеге қарамастан жан-жағына өсе береді – оны айқындау өте қиын және нашар емделеді.

Аборттың ең қауіпті асқынуы — жатыр қабырғасы бүтіндігінің бұзылуы және оның жыртылуы (тесілуі). Аборттың жатырды тесуі сынды таза техникалық асқынулар туралы да ұмытпауымыз қажет. Басқаша айтқанда, ол операция барысында жатырдың тесілу қаупі. Мұндай ауыртпашылық сирек кездеседі, бірақ міндетті түрде ескерілуі тиіс, өйткені мұндай жағдай тіпті тәжірибелі дәрігерде де болуы мүмкін. Жүктілік кезінде жатырдың шырышты қабаты бос, жұмсақ болады, егер «бұл жұмыс» көзбен көрмей тұрып жасалатынын ескерсек, жатырды жарақаттап алу өте оңай. Егер түсік астыртын жағдайда жасалса, барлық уақытта қатты қан кетуге, перитонитке алып келеді, бұдан әрі науқастың қайтыс болуына апаратын да жағдай тууы мүмкін, ал кейіннен қалаулы жүктілікке жету де қиындайды.



Дәрі-дәрмек тәсілімен жасалған аборт. Соңғы жылдары қолданылып жүрген «тіпті зияны жоқ» дәрі-дәрмек арқылы күшті әсер ететін бірнеше дәрі түйіршегінің көмегімен жасалатын аборт - техникалық операциялармен, қан кетумен немесе инфекциямен байланысты қауіптерден ғана «қорғайды», бірақ әйел ағзасында өте ауыр гормоналды бұзылу орын алады, оның салдарынан эндокринологиялық жүйе бұзылады. Дәрі-дәрмектік аборттың салдары ұрпақты болу жүйесінде гормональдық қалдық түрінде болуы мүмкін. 2-4% жағдайда ұрық безінің қалдығы болуы мүмкін, соған байланысты жатыр қуысын қыру қажеттігі туындайды.

Психологиялық аспект. Аборттың психологиялық зиянын да ескеру қажет. Әйелдің бұдан кейінгі өмірінде балалы болмайтындығын білгеннен кейінгі жай-күйін елестетудің өзі қаншалықты ауыр екенін әркім-ақ бағамдай жатар.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.aborti.ru/ - аборт және оның әсері тақырыбына арналған сайт;

2) www.noabort.net/ - аборт және оның әсері тақырыбына арналған сайт.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «аборттың зияны», «аборт салдары» және т.б. кілт сөздерді теру керек.
11. Маскүнемдіктен зардап шегіп жүрген адамға қалай көмектесуге болады?
Жақын адамымыз қайғыға душар болса, бізге одан екі есе ауыр тиетіні анық. Біріншіден, енді біз өтпес қамалдың екі жағында сияқтымыз, «мен ішпеймін, ал сен болсаң...». Ал екіншіден, біз оған қалай көмектесуді де білмейміз.  

Егер бұл проблема сіздің үйіңізде болса, онда ешқашан жақын адамыңыздың өз өмірін құртқанын күтіп, қол қусырып отыруға болмайды. Егер сіз өз туысыңыз маскүнемге жата ма, жоқ па дегенге күдіктенетін болсаңыз, ол үшін маскүнемді қалай тану керек екенін білу қажет. Медициналық орталыққа барғанға дейін, алдымен оны бақылап көріңіз. Және де мынадай сұрақтарға дұрыс жауап беріп көріңіз: «Ол ішуге бір себеп іздеп жүр ме?», «Қалыпты өмір сүру үшін оған міндетті түрде ішу керек пе?», «Ол отбасының басқа мүшелерінен тығылып іше ме?», «Оның сыртқы келбетінде және жақындарына деген көзқарасында өзгерістер бар ма?». Егер Сіз туысыңыздың спирттік сусындарға құмарлығын түсінсеңіз, оны ішуді өз бетінше тоқтата алмаса, ақырындап алкогольді көп мөлшерде ішуге үйренсе, оның кейін қалай өмірімен қоштасып бара жатқаны сынды қорқынышты көрмес үшін оған қалай көмектесу керектігі туралы ойланыңыз. Ол үшін Сізге мұндай жағдайлармен бірнеше мәрте түйісіп жүрген нарколог-дәрігердің кәсіби көмегі қажет.

Сіздің міндетіңіз – ауру адамды маскүнемдіктен міндетті түрде емделу керек екендігіне сендіру. Көптеген адамдар өзімнің қолымнан келеді, ішуді өзім-ақ қоямын деп емделуден бас тартады. Алайда, бұл тәжірибе жүзінде іске аспайды. Алкогольге тәуелділік – бұл ішкен адамға ғана емес, сонымен қатар күнделікті күйзелісте жүретін оның туыстарына да, ауыр әсер ететін сөзсіз қиын ауру. Бірақ алкогольге тәуелділікті жазылмайтын ауруға жатқызуға болмайды. Алкогольге тәуелділікті емдеуге мұқият ойланып кірісу қажет. Оны емдеудегі әрбір ойланбай жасалған қадам қайта айналып келмейтін зардаптарға, ауру ағзасының қайта орнына келместей өзгеруіне, тіпті өмірімен қош айтысуына да әкеліп соғуы мүмкін. Кәсіби көмек алу үшін сіз тұрғылықты жеріңіздегі емханаға, арнайы емдеу-сауықтыру орталықтарына, жеке медициналық мекемелерге, ғылыми-диагностикалық орталықтарға баруыңызға болады.

Әдетте емдеу курсы үш сатыдан тұрады:

1) спирттік сусындардан абсолютті бас тарту, алынған токсиндерден ағзаны тазарту және белсенді алкогольге қарсы емделуге психологиялық дайындық;

2) жиілікті емдеу үдерісі;

3) ұзақ көмекші терапия.

Ең бастысы ауру адамды өз қайғысымен жападан-жалғыз тастауға болмайды. Бұл үлкен шыдамдылық пен төзімділікті талап етеді. Мұндай құрбандықсыз сіз үшін қымбат адамды алкогольге тәуелділіктен айыру қиын болады, ал көп жағдайда тіпті мүмкін емес. Ішетін адамға қалай көңіл бөлу керек? Әрбір отбасының өзіндік бағыт-бағдары, құндылықтары, әдет-ғұрыптары бар. Сондықтан да туындаған әрбір проблеманы дербес шешуге тура келеді. Дұрыс шешімінің нәтижесі табыстың 90%-ы екенін естен шығармаңыз. Сенің керек екеніңді, сені бәрі жақсы көретінін түсіну – бұл күресуге деген үлкен ынта.

Жанжал – бұл жұбанышты басқа жақтан іздеуге түрткі болады, күмән туғызатын «достардың» өмір сүру мәні - тек «ішуді» іздеу ғана. Мұндай орталарда тұлғаны азғыру көз алдыңда өтеді.

Алкогольге тәуелді адам салынып ішкен кезінде немесе ішкісі келген кезінде оны ұзаққа жібермеуге тырысыңыз. Мұны жәй сөзбен қинамай айту керек.

Маскүнемдікпен ауыратын адамға отбасы қалай көмек бере алады:


  • Үйде алкогольді қабылдамайтындай жағдай туғызыңыз, үйдегі ешбір зат ауру адамға ішуді еске салмауы қажет немесе қайта бастап ішіп кетуге итермелемеу керек. Бірінші рөмкені алып қойған екен, барлығы да құрдымға кетеді. Сондықтан мүмкіндігінше, көз алдынан спирттік ішімдіктерді ғана емес, сонымен қатар, үйдегі сәйкес атрибуттарды да (рюмка, бос шөлмек, штопор және т.б.) алып тастаңыз.

  • Сіздің үйіңіздегі отбасылық отырыстар ішімдіксіз өтуі керек. Егер сіздің қонақтарыңыз немесе сіздерді қонаққа шақырған үйдің қожайыны мұны түсінгісі де келмесе – онымен бірге отырыста болудан қашу керек.

  • Сіздің туысыңыз көп уақытын сізбен өткізгісі келетіндей жағдай жасаңыз – сол кезде ол адамда «достармен жиналайық» деген қашып құтыла алмайтын, азғыруға еріп кетуден құтылу мүмкіндігі болады.

  • Ішуді қойған адамға науқас адам сияқты емес, үлкен күрес жүргізген және де сыйлауға лайық адам ретінде қараңыз.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Алкоголизмге, нашақорлық пен уытқұмарлық дертiне шалдыққан ауруларды ерiксiз емдеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

www.zdrav.kz – Алдын алу және тамақтану медицинасы академиясының ғалымдары әзірлеген веб-портал.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «алкоголизмді емдеу», «алкоголизмді емдеу орталықтары» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

12. ВИЧ/СПИД. Қалай алдын алу керек?
СПИД пен ВИЧ жайында біз жиі естиміз, оқимыз, айтамыз. Бірақ дәл осындай қасіретке шалдыққан жандар қалай өмір сүріп жатқанын тіпті ойлағымыз да келмейді.

СПИД – иммундық жүйенің зақымдануы нәтижесінде организмнің қорғану күші әлсіреуінен туған патологиялық күй. Бұл ауруды ВИЧ - адамның иммундық тапшылық қоздырғышы (АИТҚ) тудырады. АИТҚ аурудың қандай да бір белгілері білінгенге дейін, адам ағзасында жылдар бойы тіршілік ете жүріп, басқа адамдарға да жұғуы мүмкін. АИТҚ ең алдымен адам ағзасының қорғаныштық тетіктерін зақымдап, оларды аурулар мен инфекцияларға қарсы тұра алмастай дәрменсіз етеді. Бұндай аурулар мен инфекциялар АИТҚ жұқтырған аурулар үшін өлім есігін ашады.

АИТҚ иммунитеттің ең маңызды жасушаларын өлтіреді. Бұл өте ақырын жүреді, бара-бара кез келген аурумен иммундық жүйе күресе алмайтын дәрежеге жетеді. СПИД о бастан-ақ денсаулығы әлсіз адамдарда тез ұлғая бастайды. Бұған шылым шегу, алкоголь, есірткі, дұрыс тамақтанбау және беймазалық күй де кері әсер етеді.

Бұл өте маңызды! АИТҚ жұқтырған адамдар жылдар бойы өздерін дені сау адамдардай сезінеді және сыртқа да солай көрінеді, олар жылдар бойы осы ауруды жұқтырғанынан бейхабар жүруі де мүмкін. Бірақ жыл өткен сайын алғашқы белгілері біліне бастайды. Салмағы күрт төмендеп, үлкен дәрет созылмалы сұйық түрде кететін болып, әлсіздік белең алады, қоздырғыштар мен бактериялар тудыратын аурулар жиілей бастайды. Бірнеше жылдан, бәлкім айдан соң, СПИД өзінің бар екендігінен толықтай хабар береді: ауыр жұқпалы аурулар, ісіктер, орталық жүйке жүйесі қызметінің бұзылуы біліне бастайды.

АИТҚ мынадай жолдармен:

1. Қан арқылы:



  • АИТҚ жұқтырған донордың мүшесін я болмаса тіндерін салдыру кезінде немесе қан құю кезінде;

  • есірткіні тамырға салу үшін ине мен шприцтерді бірлесе пайдалану кезінде;

  • медициналық амалдарды стерильденбеген құрал-жабдықтармен атқарған кезде;

  • татуаж және пирсинг аспаптарын стерильденбеген күйде бірлесе пайдаланған кезде жұғады.

Біреудің қырыну заттары мен тіс шеткаларын да пайдалану арқылы жұғуы мүмкін.

2. Жыныс жолдары арқылы.

3. Екіқабат, туу және емшек сүтімен тамақтандыру кезінде жұғады. АИТҚ жұқтырған анадан екіқабат, туу кезінде және емшек сүті арқылы емізген кезде балаға жұғады.

АИТҚ-ны жұқтырып алмас үшін не істеу керек?


  • қандай да бір қаннан бойыңызды аулақ ұстаңыз;

  • есірткіге, оның ішінде, СПИД жұқтыру қаупі жоғары тамыр арқылы егетін түрлеріне жоламаңыз;

  • некесіз, бейәдеп, кездейсоқ кез-келген жыныстық қатынастан аулақ болыңыз.

Сізге АИТҚ-ны жұқтыру қаупі ғана емес, жыныстық жолмен жұғатын инфекцияларды (ЖЖЖИ) да жұқтыру қаупі бар, егер:

  • некесіз, бейәдеп, кездейсоқ кез келген жыныстық қатынастан бас тартыңыз. Серіліктен сақтаныңыз.

  • Сіз немесе Сіздің серігіңіз ЖЖЖИ (сифилис, соз, хламидиоз, АИТҚ) жұқтырған болса.

  • тамырға салатын екпе дәрілер үшін болса да, бөтен біреудің шприц немесе инелерін пайдаландыңыз ба? Бөтен адамның өңделмеген, тазартылмаған шприцінде АИТҚ және басқалары болуы мүмкін.

Сізде АИТҚ-ның бар-жоғын білудің бір ғана жолы бар, ол сараптама жасату. Арнайы жасалған сараптама нәтижесінде ғана тек дәрігер адамның АИТҚ жұқтырғанын анықтай алады. Елімізде 22 аймақтық және бір Республикалық СПИД-ке қарсы күрес және оның алдын алу орталығы жұмыс істейді (мекен жайы мен телефондарын анықтамадан сұрап білуге болады). Бұл орталықтардың бәріне АИТҚ инфекциясы бар-жоғын анықтау үшін сараптама жасатуға болады. Дәрігерлер сіздің күретамырыңыздан қан алып, онда АИТҚ-ның антителасы бар жоғын тексереді. Қанды алмас бұрын және нәтижелерін хабарламас бұрын олар сізге сараптама нәтижелерінің оң және кері нәтижесі жайлы мағлұмат беріп, сұрақтарыңызға жауап беруі тиіс. АИТҚ-ға сараптаманы өз тегіңізді айтып, немесе жасырын түрде тегін жасатуыңызға болады. Сараптама нәтижесі медициналық құпия болып есептеледі және оны жария еткені үшін медицина қызметкері заң алдында жауапкершілікте болады. Сіздің сараптамаңыздың қорытындысын тұрғылықты жеріңізге, жұмысыңызға немесе оқу орныңызға жария етуге олардың құқы жоқ.

АИТҚ да, СПИД те әзірге толықтай жазылып кетпейді, алайда күн сайын әлемде әлдеқайда тиімді, өмірді ұзартып, денсаулықты сақтауға көмек беретін дәрі-дәрмектер пайда болуда.



Ең бастысы, Сіздің қандай әлеуметтік топқа жататыныңыз я болмаса кімдермен араласатыныңыз емес, өзіңіз үшін қандай жолды таңдап алатыныңыз маңызды екенін естен шығармаңыз!

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Алкоголизмге, нашақорлық пен уытқұмарлық дертiне шалдыққан ауруларды ерiксiз емдеу туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 7 сәуiрдегі № 2184 Заңы



Пайдалы сілтемелер:

www.rcaids.kz/ - «СПИД алдын алу және күрес жөніндегі республикалық орталық» мемлекеттік мекемесінің сайты;

www.plwha.kz/ - «АИТҚ бар адамдардың қазақстандық одағы» қоғамдық қорының сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «ВИЧ/СПИД», «ВИЧ/СПИД ауруларына көмек» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

13. Онкологиялық ауруларды алдын-алу үшін не істеу керек?
Рак (обыр) – түрлі ағзаларда қатерлі ісіктердің пайда болуымен байланысты туындайтын аурулардың тұтас спектрінің жалпы атауы. Соның ішінде ауру түрлері мен оны емдеу әдістері әртүрлі болуы мүмкін. Көбінесе, ем аурудың қай сатыда диагностика жасалуына байланысты болып келеді. Басқа ауруларда кездесетіндей, ауруды асқындырып алған жағдайдайда емдеу қиынға соғады. Соңғы жылдары онкологиялық аурулардың жасару бағытын байқай отырып, әрбір адам үшін алдын-ала тексерілу мен үнемі медициналық қаралудан өтіп тұру қажеттілігі сөз етуге тұрарлық жағдай.

Обыр ауруының 80-90% жағдайлары қоршаған ортаның себептері деп саналады; «қоршаған орта» анықтамасы өзінің кең мағынасында әлі де аз зерттелген тамақ өнімдерінен, әлеуметтік және мәдени іс-әрекеттен құралады. Алдын алуға болатындай обыр ауруының себептері толық анықтала қойған жоқ, дегенмен ауыратындардың жартысына жуығында ондай себептердің барлығына болжам жасалған. Обыр ауруының үлесі: тамақтану сипатының 30-35 %-нан, темекі тартатындардың 30%-нан, жұқпалы (вирустық) агенттердің - 17%-нан, алкогольдің - 4%-нан, қоршаған ортаның ластануының - 2%-нан, ауыр тұқым қуалау салдарының - 2%-нан тұрады. Осы факторлардың әсерін тұтас қарастыру қажет. Күн сайын алдын-алу негіздерін, жалқаулық пен қол тимеудің салдарынан біз өзіміздің денсаулығымызды тәуекелге тігіп жүрміз.

Обырдың алдын-алуға болатын ауру екендігі жайлы бірсыпыра бұлжытпас дәлелдер бар.

Есте ұстаңыз, ауруды емдеуге қарағанда, алдын-алу оңай!

Қатерлі жаңа өскіндердің даму тәуекелін едәуір төмендету үшін «салауатты өмір салты» деп аталатын ұғымға енетін қарапайым бірнеше ережені ұстана біліңіз.



Темекі тартпаңыз, егер тартып жүрген болсаңыз – тоқтатыңыз. Егер Сіз темекіні тастай алмай жүрсеңіз, онда тартпайтындар арасында темекі тартпаңыз. Пассивті темекі тарту активті темекі тарту сияқты зиянды.

Рак ауруының салдарынан болатын өлім жағдайларының 25-30%-ы темекімен байланысты деп саналады. Тек қана темекі тарту және оған алкогольдің қосылуы салдарынан болатын ұлтабар, жұтқыншақ және ауыз қуысы обырының үлесі 43%-60% аралығында өзгеріп отырады. Қуықтың, асқазан асты безі және бүйрек, асқазан, жатыр мойны, мұрын қуысы мен миелоидты лейкоз обыры жағдайларының көпшілігі темекі тартумен байланысты болып келеді. Өлім жағдайларының жартысы орташа жаста кездеседі, оған қоса темекі тартатындар тартпайтындарға қарағанда өздеріне берілген ғұмырдың 20-25 жылын текке жоғалтады.

Қазіргі таңда обыр немесе басқа аурулардың басталуына дейін темекі тартуды тоқтату темекі салдарынан болатын өлім жағдайларынан, орта жастан бастап, тіпті егделеу жаста да қашуға мүмкіндік беретіндігі жайлы нақты дәлелдемелер бар.

Зиянды тамақтарды алып тастаңыз. Канцерогендер (қатерлі жаңа өскіндердің дамуына себеп болатын химиялық заттар) көптеген азық-түліктерде кездеседі, әсіресе, майға қуырылған тағамдарда, консервіленген және маринадталған тағамдарда, ұзақ сақталынған азық-түліктерде, ысталған тағамдарда.

Майлы тағамдарды, әсіресе, малдың майын тұтынуды азайтыңыз, қатты тоя тамақтанбаңыз – күнделікті тамақтану рационы 2500 калориядан аспауы тиіс. Үнемі жүктемесіз және ақуызсыз тамақтану күндерінің жүйесі мен диета сақтауды ұстаныңыз. Алкоголь тұтынуды қойыңыз. Суға қатысты айтарымыз: фильтрленген немесе бөтелкедегі суды пайдаланыңыз.



Қажетті азық-түліктер. Сізге күн сайын жасұнықтардан (клетчатка) тұратын жемістер, көкөністер, шырындар және басқа да өсімдік құрамдас тағамдардың 5 бөлшегін (порциясын) жеп отыру қажет. Жасыл, сары және қызғылт сары көкөністер мен жемістерді, цитрусты жемістерді, жидектерді, құрғатылған жемістерді, теңіз азық-түліктерін, пияз бен сарымсақты тұтыну ерекше пайдалы. Қызыл көкөністердің ішінде ең тамаша таңдау - қызанаққа тиесілі. Өзіңіздің күнделікті рационыңызға ірі ұнтақты ұннан жабылған нанды (бидайдан және қара бидайдан) және ботқаны қосқаныңыз абзал. Майлы балықта қатерлі жаңа өскіндердің дамуына кедергі жасайтын пайдалы заттар көп-ақ. Жаңғақтар да өте пайдалы.

Иммунитетті нығайтыңыз. Белсенді болыңыз, күн сайын дене шынықтырумен шұғылдануға тырысыңыз.

Дене белсенділігінің қорғану тиімділігі рак ауруының даму тәуекеліне қатысты белсенділік деңгейінің артуына байланысты күшейе түседі. Дегенмен жүрек ауруы бар адамдар сақтана білуі тиіс. Дененің қалыпты салмағын ұстау, әсіресе, үнемі отырып жұмыс істейтін адамдар үшін дене белсенділігі қажет. Дене жаттығуларын аптасына 3 реттен кем емес 30-40 минут бойы жасау керек. Егер сіз суық тиіп жиі ауыратын болсаңыз, иммунолог дәрігер маманына қаралыңыз.



Вирустарға тексеріліңіз. Барлық онкологиялық аурулардың 10%-ын вирустар шақыруы мүмкін. Жұқтырып алу мен рактың дамуы арасында көптеген жылдар өтуі мүмкін, бірақ сіз қоздырғыш вирустың тасымалдаушысы болсаңыз, өз денсаулық күйіңізді үнемі бақылауда ұстап, ауруға бірде-бір мүмкіндік бермеу үшін ол жайында білуіңіз қажет.

Артық күн сәулесін қабылдаудан қашуға тырысыңыз.

Тері аурулары рагының басты себебі күн сәулесі, әсіресе, оның ультракүлгін бөлігі болып табылады.

Өзіңізге көңіл бөліңіз. Егер Сіздің бойыңыздағы мең немесе қалыңыз киініп-шешінгеннен немесе мойныңыздағы алқаңыздың жанасуынан көлемі немесе түсі өзгеретін болса, жедел түрде дәрігерге хабарласыңыз. Ондай меңдерді өз уақытында алып тастау арқылы тері рагының тәуекеліне жол бермеуге болады. Өзіңізді бақылау барысында мазаңызды алып тұрған факторларға назар аударыңыз.

Обыр дамуының алдын алатын және осы аурудан жазылып шығу сенімділігін арттыратын денсаулық сақтау бағдарламалары бар. Скрининг бағдарламаларына қатысыңыз! Скрининг – симптомдары байқалғанға дейін ауруды анықтау мен емдеу. Адамдар арасында әлі симптомдары жоқ ауруларды анықтау мен емдеу рактан келетін өлім санын азайтуға мүмкіндік береді.



Әйелдер! Етеккір аяқталысымен өзіңіздің сүт бездеріңізді жан жағынан ортасына қарай сипалау арқылы тексеріп көріңіз. Егер Сізді оның сыртқы түрі мен тері түсіндегі және бездің формасындағы өзгерістер мазаласа, немесе Сіз сипалаған кезде тығыздық байқалса, онда міндетті түрде онкологқа қаралыңыз!

40 жастан асқан әйелдер! Сүт бездеріндегі өзгерістер мен осы ағзадағы ракты ертерек анықтау үшін маммографиялық тексеруден өтіп тұрыңыз. Егер Сіз 50, 52, 54, 56, 58 және 60 жаста болсаңыз, онда сүт бездері рагының скринингіне қатысыңыз – ол үшін сүт бездеріндегі өзгерістер мен осы ағзаның рагын ертерек анықтау мақсатында маммографиялық тексеруден өтуіңіз қажет.

25 жастан асқан әйелдер! Жатыр мойнының шырышты қабатындағы өзгерістерді анықтау мен осы ағзаның обырынан сақтандыру мақсатында шырышты қабаттан алынған жақпаларды тапсырыңыз. Егер Сіз 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60 жаста болсаңыз, жатыр мойнының скринингіне қатысыңыз - жатыр мойнының шырышты қабатындағы өзгерістерді анықтау мен шырышты қабаттан алынған жақпаларды тапсыру - осы ағзаның рагынан сақтану үшін қажет.

50 жастан асқан ерлер мен әйелдер, сіздер – колоректальді обыр скринингіне қатысыңыз, бұл үшін Сізге тоқ ішек (бүйен) мен тік ішек обырын анықтау мақсатында нәжіс және қан тапсыру қажет.



Ерлер! Егер Сіздің жасыңыз 55 жастан асса және қуық асты безіндегі өзгерістер мен осы ағзаның рагын ерте сатысында анықтау үшін ПАА-ға үнемі қан анализін жасатқаныңыз жөн.

Үнемі флюорографиядан өтіп тұрыңыз.



Пайдалы сілтемелер:

1) http://medinfa.ru/article/19/2131/ - «Медициналық энциклопедия» сайты;

2) www.pror.ru – «Ресейдің обырға қарсы қоғамы» сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «онкологиялық аурулар», «қатерлі ісікті емдеу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

14. Мүгедек баланы сауықтыру орталығына қалай орналастыруға болады?
Кез-келген бала, соның ішінде мүгедек бала да қоғам мен адамның көмегіне, қамқорлық пен махаббатқа құқығы бар. Ортадан жырақ қалған балаларда ондай қажеттілік одан да жоғары және де олардың кейбіреуі медициналық қызметкер мен педагогтың назарын үнемі қажет етеді. Медициналық сауықтыру ауру, жарақат, жарымжан болудың салдарын шешуге немесе жеңілдетуге бағытталған диагностикалық, емдік және сауықтыру іс-шараларының жиынтығын қарастырады.

Мүгедек балалардың уақытша немесе тұрақты мекендеуін арналған медициналық-әлеуметтік мекемелер бар. Ол жерге интеллектісі сақталған, сүйену-жылжу аппаратының қызметі бұзылған, тұрақты түрде басқа бір адамның көмегіне және медициналық қызметке зәру 4 пен 18 жас аралығындағы төмендегідей сырқатпен ауыратын мүгедек балалар орналасуы мүмкін:



  • әртүрлі этиологиядағы мидың сал ауруы;

  • полиомиелит салдарынан кейінгі қалыпқа келтіру және резидуальді кезең;

  • сүйену-жылжу аппаратының әртүрлі туа және кейін пайда болған деформациялары;

  • артрогриппозом;

  • хондродистрофией;

  • тұқым қуалайтын дегенеративті және жүйке-бұлшық ет аурулары.

Мүгедек баланы сауықтыру орталығына орналастыру үшін тұрғылықты жеріңіз бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына барып, келесі құжаттарды тапсырыңыз:

1. Баланың ата-анасының (заңды өкілдерінің) белгіленген үлгідегі өтініші.

2. Өкілетті органның (медициналық мекеменің) мемлекеттік медициналық-әлеуметтік мекемеге әлеуметтік қызмет көрсетуге қабылдау жолдамасы:


  1. туу туралы куәлік немесе жеке куәлік;

  2. СТН;

  3. ӘЖК;

  4. мүгедектігі туралы анықтама көшірмесі;

  5. медициналық карта;

  6. психологиялық-медициналық-педагогикалық кеңес қорытындысы;

  7. амбулаториялық картадан үзінді;

  8. жеке сауықтыру бағдарламасының көшірмесі.

Балаларды МӘМ-нен шығару:

  • баланың ата-анасының (заңды өкілдерінің) өтініші;

  • кәмелеттік жасқа толғанда;

Сондай-ақ ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің жүйесіне қарайтын, оңалту орталықтары бар, онда әр түрлі аурулармен; тірек-қимыл және эндокринологиялық жүйелер ауруларымен ауыратын балаларды 20-27 күн аралығында оңалту курстарын өтеді.

Орталыққа орналасуға қажетті құжаттардың тізімі, оңалту шараларын өткізуге қарсы көрсеткіштер барлық аймақтардың емдеу органдарында бар.

Оңалту орталықтары жұмыстарын жеңілдету үшін балалардың келу кестесі құрастырылған, орын бөлу кезінде аймақтардан алдын-ала келетін өтініштер есептелген.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі;

2) «Мүгедектерді оңалтудың кейбір мәселелері туралы» («Мүгедектерге және мүгедек балаларға санаторий-курорттық емделудi ұсыну ережесi»)» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 20 шілдедегі № 754 қаулысы.

Пайдалы сілтемелер:

www.mz.gov.kz – Денсаулық сақтау министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мүгедек балаларды сауықтыру», «мүгедек балаларды сауықтыру орталықтары» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

II ТАРАУ. БІЛІМ.
15. Бала асырап алғыңыз келсе...
Әрбір ересек адам үшін оның өміріндегі ең жақын әрі қадірлі нәрсе - бала. Оның жарық дүние есігін ашқанда іңгәлаған дауысы мен алғашқы жымиып, шалықтап күлген кездері, «апа», «әке» деген алғашқы сөздері өмірін мән-мағынаға толтырады. Бала үшін ата-ананың ыстық ықыласы мен мейірімінен артық не болмақ?  

Көптеген отбасылар бала сүйгісі келеді, алайда бала асырап алу жайында шешімге келу оңай емес. Сонда й-ақ, бүгінгі қоғамда отбасылық бақыттан айрылған қаншама сәби бар. Қымбатты болашақ ата-ана, қиындықтан ешуақытта қорықпаңыздар! Жер бетіндегі ең үлкен бақыт – әке атану мен ана болу бақыты! Сәл ойланып көрсеңіз, дүниеге ұрпақ әкелуден де маңыздысы, оны азамат етіп, тәрбиелеп өсіру екендігіне көз жеткізер едіңіз.

Егер Сіз бала асырап алғыңыз келсе, республикамыздың кез келген аймағынан не болмаса тұрғылықты жері бойынша қорғаншылық және қамқоршылық органына барып, өтініш беруіңізге болады.

Өтінішке төменде көрсетілген құжаттарды қоса тіркеу қажет:

1) жұмыс орныңыздан лауазымыңыз бен еңбекақыңыз көрсетілген анықтама қағаз;

2) тұрғылықты мекен-жайыңыздағы үй кітапшасының көшірмесі;

3) тұрғын-жайға иелік, меншіктік құқығыңызды растайтын құжат;

4) сотталмағандығыңызды растайтын құқық қорғау органдарының анықтамасы;

5) денсаулық жағдайыңыз туралы емдеу-профилактика мекемелерінің медициналық қорытындысы;

6) (егер некеде болсаңыз) неке куәлігінің көшірмесі;

7) тұрғылықты жері бойынша қорғаншылық және қамқоршылық органдарының мамандары жасаған тұрғын үй-тұрмыстық жағдайыңыздың зерттеу актісі .

Қажетті құжаттарды тапсырғаннан кейін сізге баланы таңдап алу және онымен қарым-қатынас орнату үшін ата-анасының қамқорлығынан айрылған және жетім балаларға арналған мекемелерге жолдама береді.

Барлық мағлұматты толық алу үшін, баланың жеке іс-парағымен мұқият танысыңыз. Ең алдымен асырауға берілетін әрбір баланың денсаулық жағдайына байланысты тұжырымдама беретін медициналық комиссияның тексеруінен (асырап алушылар баланың медициналық диагнозының қырларына мән бермей, нәтижесінде асырап алудан бас тартып, бұл жағдай асырап алушыға да, асырауға берілетін бала үшін де трагедияға айналған жағдайлар жиі кездесіп қалады) өтетінін білген дұрыс. Өз қаражатыңыз есебінен өз бетіңізше медициналық сараптама жүргізуге де құқыңыз бар екенін ұмытпаңыз.

Баланың ата-анасы туралы ақпаратты (оның жетім немесе ата-анасының қамқорлығынан айрылғандығын, яғни мәртебесін растайтын құжаттарды) сұратуды ұмытпаңыз. Мысалы, егер баланың анасы ата-аналық құқығынан айрылған болса, ал әкесі бас бостандығынан айрылған болса, онда мұндай баланы әкесі қамаудан босатылғанша асырап алуға болмайды (егер әкесі асырап алуға жазбаша түрде келісім берсе, әрине онда мүмкіндік бар).

Егер Сіз кәмелетке толмаған ата-аналардың (18-жасқа толмағандардың) баласын асырап алғыңыз келсе, онда олардың ата-аналарының немесе қамқоршыларының (қорғаншыларының), егер ондайлар болмаған жағдайда – қорғаншылық пен қамқоршылық органының келісімін алуыңыз керек. Баланы асырап алуға байланысты ата-аналардың келісімі өтінішпен бірге тіркелуі тиіс, ол нотариуспен расталуы немесе ата-анасының қарауынсыз қалған бала қарауына берілген мекеме жетекшісімен, әйтпесе баланы асырап алу ісі бойынша немесе ата-аналарының тұрғылықты жері бойынша қамқоршылық пен қорғаншылық органымен, сондай-ақ, баланы асырап алу өндірісі бойынша сот отырысында тікелей расталуы керек.

Назар аударыңыз! Ата-аналар баланы асырап алу туралы сот шешімі шыққанға дейін асырап алу туралы өз келісімдерін қайтарып алуға құқылы.

Баланың ата-анасының оны асырап алуға байланысты келісімі талап етілмейтін жағдайлар:



  • белгісіз немесе сотпен хабарсыз жоғалып кеткен деп танылса;

  • сотпен дәрменсіз деп танылса;

  • сотпен ата-аналық құқығынан айрылған болса;

  • сот негізсіз деп таныған себептер бойынша, алты айдан артық уақыт баламен бірге тұрмаса және оның тәрбиесі мен оны асыраудан жалтарып жүрген жағдайлар бойынша.

Есіңізде болсын! Егер сіз он жасқа толған баланы асырап алғыңыз келсе, оның өз келісімі қажет болады. Бала асырап алу туралы өтініш білдіргенге дейін сіздің отбасыңызда тұрған болса және сізді ата-анасы ретінде санаса, онда асырап алу баланың келісімінсіз қарала береді.

Мұны білген дұрыс (оқып шығыңыз):

1) Қазақстан Республикасының Азаматтық-іс жүргізу кодексі (36-1 тарау. Баланы (қыз баланы) асырап алу туралы өтініштің өндірісі);

2) «Неке және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (12 тарау. Бала (қыз) асырап алу).

Пайдалы сілтемелер:

1) www.minjust.kz – Әділет министрлігінің сайты (Сұрақ/Жауап бөлімі);

2) www.e.gov.kz – «Электронды үкімет» порталы;

3) www.edu.gov.kz – Білім және ғылым министрлігінің сайты;

4) http://www.bala-kkk.kz/ - Білім және ғылым министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «бала асырап алу», «Қазақстанда бала асырап алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.
16. Баланы патронаттық тәрбиеге қалай алуға болады?
Көптеген адамдарда «патронат деген не?» деген сұрақ туындайды.

Патронаттық – ата-ана қамқорлығынан айрылған балаларды тәрбиелеуге алуға ниет білдірген отбасыларға тәрбиелеуге беру.



Ата-ана қамқорлығынан айрылған балалардың басқа формаларынан патронаттың айрықша белгілері:

  • патронат келісім-шартқа негізделген;

  • патронаттық тәрбиешілердің еңбегі төленеді;

  • паторнаттарды қабылдаған отбасының тәрбиеленушілеріне тамақ, киім, аяқ киім және басқа да тұрмыстық заттар алуға ай сайын қаражат бөлініп тұрады.

Патронаттық тәрбиеге:

  • ата-анасы жоқ жетім;

  • ата-ана құқығынан айрылған;

  • ата-анасының құқығы шектелген;

  • ата-анасы бас бостандығынан айрылған;

  • ата-анасы сот шешімімен қабілетсіз деп танылған;

  • ата-анасы жоғалып кеткен;

  • ата-анасы денсаулығына байланысты оның тәрбиесімен, оны бағып-қағумен айналыса алмайтын;

  • ата-анасы ешқандай себепсіз оның тәрбиесінен, оны бағып-қағудан, және олардың мүддесі мен құқығын қорғаудан жалтаратын;

  • ата-анасының кім екені беймәлім немесе олардың тұратын жері белгісіз балалар беріледі.

Егер Сіз патронатты тәрбиеші болғыңыз келсе, онда Сіз қамқоршы және қорғаншы органдарға келесі құжаттарыңызды тапсыруыңыз керек:

1) патронатты тәрбиеші болғыңыз келетіні туралы өтініш;

2) жеке куәлік;

3) некеде тұрсаңыз, жұбайыңыздың келісімі;

4) сіздің және жұбайыңыздың денсаулығы туралы анықтама (психиатр, нарколог, дерматолог, венеролог, терапевт);

5) құқықтық статистика орталығынан сотталғандығы жоқ деген анықтама;

6) тұрғын үйіңіздің бар екендігін растайтын құжат;

7) тұрғын үй-тұрмыстық жағдайыңызды тексеру актісі.



Есте сақтаңыз! Құжаттардың өзін және көшірмесін беру қажет, салыстырып болған соң, құжаттарыңыз қайтарылып тек көшірмелерін ғана алады.

Патронатты тәрбиеші мен қамқоршы және қорғаншы органдары арасында күтім жағдайы, баланың тәрбиесі мен білімі, құқығын қорғау бойынша шаралар, патронатты тәрбиешіге берілетін құжаттар тізімі, екі жақтың құқықтары мен міндеттері, келісім-шартты бұзу жағдайы және тәртібі, келісім-шарт мерзімі, баланы бағып-қағуға төленетін қаражат көлемі, бақылаудың жүргізілу тәртібі, екі жақтың жауапкершілігі және басқа да жағдайлар қарастырылған келісім-шарт жасалады.

Ақшалай төлемдерді алу үшін мына құжаттарды дайындау қажет:

1) ақша қаражаттарын бекіту туралы өтініш;

2) баланың туу туралы куәлігінің көшірмесі;

3) баланың басқа қамқоршысы жоқ екенін растайтын құжат;

4) баланың білім беру ұйымдарында білім алғандығы туралы анықтамасы;

5) патронатты тәрбиеші мен қамқоршы және қорғаншы органдар арасындағы келісім-шарт;

6) 10 жастан асқан баладан алынған мектеп директорымен расталған жазбаша келісім.

Маңызды! Қызмет тегін көрсетіледі.

Патронатты тәрбиешінің міндеттері:


  • баланың өмірі мен денсаулығына жауап беру;

  • бала құқығын қорғау бойынша жоспарды орындау;

  • тәрбиеленушілерді бағып-қаққанда санитарлы-гигиеналық норманы сақтау;

  • баланың денесіне жаза қолданбау;

  • қамқоршы және қорғаншы органдардың рұқсатынсыз тәрбиеленушіні қала және облыстан тыс алып шықпау;

  • бала денсаулығы мен психикасының өзгеруі туралы, тәрбиеші үйінен ескертусіз кеткені немесе басқа да маңызды оқиғалар туралы, сондай-ақ балаларға мейірімсіз қарағандар немесе баланы жарақаттағандар туралы деректерді қамқоршы және қорғаншы органдарға хабарлап отыру;

  • қамқоршы және қорғаншы органдарға өзінің мекен-жайын ауыстырғаны жөнінде, жанұя құрамының өзгергені жөнінде, ауырғаны туралы және басқа да тәрбиеленушінің тәрбиеленуі мен дамуына әсер ететін басқа да жағдайлар туралы дер кезінде хабарлап отыру;

  • бала туралы ақпаратты жасырын ұстау.

Назар аударыңыз! Патронатты тәрбиелеуші міндетті түрде арнайы бағдарламамен оқытылып, тестілеуден өту керек. Психолог-мамандар арқылы балаларды отбасына орналастыруға дайындау қажет.

Білген (оқыған) жөн:

1) «Неке және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі;

2) «Қамқоршы және қорғаншы органдары туралы Ережені бекіту туралы, патронат және ата-ананың қамқорлығынсыз қалған балаларды орталықтандырылған есепке ұйымдастыру Ережелері туралы» ҚР Үкіметінің 1999 жылғы 9 қыркүйектегі № 1346 қаулысы;

3) «Патронатты тәрбилеушілерге берілген балаларды бағып-қағуға ақшалай қаражаттарды төлеу Ережелерін бекіту туралы» ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 11 наурыздағы № 306 қаулысы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.e.gov.kz – «Электроны үкімет» порталы («Жетімдерді, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды әлеуметтік қамсыздандыруға құжаттар ресімдеу» тақырыбы);

2) www.portal.edu.kz – Қазақстанның білім порталы.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «патронат», «патронаттық тәрбие» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

17. Баланы қалай тәрбиелеу керек? Ата-аналарға кеңестер
Бала – ол өте нәзік те сезімтал адам. Оның жанын жаралап алу өте оңай, алайда осы бір жара өмір бойы сыздап жүруі ғажап емес. Бала кезінде шешілмей қалған мәселелердің салдары ер жеткен кезде кейбір психикалық ауытқуларға негіз болатынын ұмытпаңыз

Көптеген ата-аналарды: бір мезгілде қатал да мейірімді бола білу, өз баласының алдындағы ата-аналық биігінен түспей тұрып, оған қалайда ең жақын дос бола білу жайы көп ойлантады. Төмендегі өте маңызды ақыл-кеңестер, бала тәрбиесі барысында сізге көп көмек берері сөзсіз:



  1. Көңіл күйіңіз болмай тұрған кезде ешқашан да бала тәрбиесімен айналыспаңыз. Өз балаңызбен тығыз қарым-қатынас орнатуға тек қана Сіздің көтеріңкі көңіл күйіңіз, оң көзқарасыңыз ғана  әсер етеді.

  2. Тәрбие сатылы деңгейде жүргізілгені дұрыс. Әр биікке өз уақытында, біртіндеп көтеріліп отырған дұрыс.

  3. Бала – біздің айнамыз. Олар ең алдымен ата-анасынан үлгі алатынын және көп жағдайда біз өмірде қандай қадамдар жасасақ, олар да сондай қадамға баратыны есте жүрсін.

  4. Балаңызбен әңгімелесу нәтижелі болуы үшін, ең алдымен ашық жарқын сенімге құрылған риясыз әдісті таңдаңыз. Сіздің сөздеріңіз қатал естілуі мүмкін, бірақ ешқашан да ауыр әрі өрескел болмауы керек. Ақырын әрі сенімді айтылған әңгіме ғана ата-ананың талаптары мен ойларын балаға жеткізе алады.

  5. Балаңыз үшін керек уақытта қажетті ақыл қосатын, оның қадамдарын айыптамайтын ең жақын досына айналыңыз.

  6. Өзін және оны қоршаған адамдарды жақсы көруге үйретіңіз. Бұл оны өзіне өте сенімді адам ретінде қалыптастырып, қоршаған ортамен байланысын жолға қоюға көмек береді.

  7. Бір мезетте қатал да мейірімді бола біліңіз. Егер сіз балаңызға деген ыстық ықыласыңызды үнемі білдіре отырып, тек керек уақытында ғана ұрсатын болсаңыз, онда бұл сіздің тәрбиеңіз барысында міндетті түрде жемісін береді.

  8. Оған өмірдегі өз ұстанымына тұрақты болуды үйретіңіз.

  9. Баланы әр кезде оның көзіне қарап тұрып, мұқият тыңдаңыз, өйткені тек сол сәтте ғана оның ішкі жан дүниесі мен алаңдатқан мәселеге сіздің бей-жай қарамайтыныңызға сенімі болады.

  10. Өзіңіздің бос уақытыңызды үнемі балаңызбен өткізуге тырысыңыз. Ондай сәттер баланың өзіндік орнын сезініп өсуге мүмкіндік береді.

  11. Жанжалдасқан күйі екі жаққа бөлініп жүре беруге болмайтынын ұмытпаңыз, ең алдымен балаңызбен татуласып алыңыз, содан кейін ғана өз жұмыстарыңызбен жүре берсеңіз болады.

  12. Әр уақытта оған қажет болғанда үйде болғаны қандай жақсы екенін жадына салып, мақтап отырыңыз, себебі ол өзінің қажеттігін түсініп, үнемі үйге асығатын болады.

  13. Өзінің жақсы адам екенін ескертіп отыру керек, алайда, басқалардан артық емес екенін естен шығармай, айтып отырған жөн, себебі оның тым тәкәппар және екіжүзді болып өспегені жақсы.

  14. Оның таңдауы мен пікіріне құлақ түріңіз. Тіпті сіз онымен келіспейтін болсаңыз да, оны ешуақытта сынамаңыз.

  15. Оны өз қадамдары үшін жауап беруге үйретіңіз. Оның өзін емес, әруақытта жақсы қадамын бағалап, егер ол дұрыс емес жасаған болса, қателігін көрсетіңіз, оның орнында өзіңіз болғанда былай істер едім деп, таңдау және шешім қабылдау құқығын оның өзіне қалдырыңыз.

  16. Ешуақытта оның осыған дейін жасаған қателіктерін еске алмаңыз. Болған нәрсенің барлығын өткен күнге қалдырыңыз.

  17. Оған тым қатты талап қойып, ұзын-сонар ақыл-кеңес айтудан аулақ болыңыз, оның жанын жаралайтын немесе намысына тиетін ащы әзіл не теңеулер, әжуа айту ешуақытта дұрыс болмайды.

  18. Егер сізді оның мінез-құлығы ренжітсе, бұл жайлы өзіне айтыңыз. Бұндай кезде оның тәртібін талқылымаңыз, тек өзіңіздің көңіл-күйіңіз туралы айтыңыз.

  19. Шектен тыс бақылауды азайтыңыз, бұл көп жағдайда табыс әкелмейді.

  20. Ол ақтай алмайтын үмітті, көтере алмайтын жүкті оған артпаңыз. Бастапқыда өзіңіз одан не талап ететініңізді анықтап алған жөн. Содан соң барып, міндетті түрде оның не қалайтынын біліңіз, ұстаным жасауға тиіс аса маңызды жағдайлар бойынша міндетті түрде келісімге келуге ұмтылған дұрыс.

  21. Әңгіме барысында оның маңызын жоғалтпау үшін көпсөзділіктен арылу керек.

  22. Сіздің баланы мәжбүрлеуіңіз тым нәзік, жан-жақты әрі жалғаспалы сипатта әсер ететіндей болуы керек.

  23. Әр уақытта баламен үлкен адамдарша, оны кішірейтіп, еркелетер сөздерді барынша аз қолдана отырып сөйлескен абзал.

  24. Даулы мәселелер орын алған жағдайда бала өзін үнемі қателесуші ретінде сезінбес үшін оған жол беріңіз. Бұл арқылы сіз балаңызға біреуді кешіруді, өз қателігін түсінуді, жеңілістер мен қателіктерді мойындай білуді үйреткен болар едіңіз.

  25. Оны ақылы, таланты, сұлулығы немесе тума дарыны үшін емес, қарапайым ғана оның осылай бар болғаны үшін ғана жақсы көріңіз.

  26. Есіңізде болса, балаға үш негізгі қасиетті дарытуға міндеттісіз: шешім шығару, құрмет, жауапкершілік. Қандай жағдай болса да, еңсесін тік ұстайтын, жан-жағындағыларға құрметпен қарайтын және өз қадамдары үшін жауап бере алатын адамдар көп жағдайда табысқа жететіні белгілі.

Егер сізге шын мәніндегі жақсы, жауапкершілігі жоғары, бәріне сыйлы, табысты азаматты тәрбиелеп шығару керек болса, ешқашан өзіңізді кінәлап, өкінішке ұрынбас үшін, бар мүмкіндікті қолдануға тырысыңыз, бәлкім сонда ғана сіз өз перзентіңізбен мақтана алатын боласыз.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.balazan.kz – Қазақстан Республикасындағы балалар құқығы туралы сайт;



2) www.detki.kz – ата-аналарға арналған сайт.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «бала тәрбиесі», «баланы қалай тәрбиелеу керек» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

18. Балаға жақсы күтушіні қалай табуға болады?
Кей кездері бір-екі сағатқа болса да үйден шығуға тура келеді, сондай кезде баланы кіммен қалдыру керек деген сұрақ туындайды. Әрине, балаңызды қалдыруда жақсы білетін туыстармен, достармен немесе таныстармен келісу оңайырақ, әрі сіз де баланың олармен қуана қалатынын жақсы білесіз. Егер жақын туыстар түрлі себептермен осы жағдайда сізге қол үшін бере алмайтын болса, ал таныстар мен сенімді адамдар да сол мезетте жаныңыздан табылмаса, сізге балаңыз үшін кәсіби бала бағатын күтуші таңдауға мүмкіндігіңіз бар екенін ұмытпаңыз.

Бала бағушыны таңдау – бұл кейбіреулер үшін қиын, тіпті кейбір жағдайда, жеке қатынастарға мән беретін уайым әкелетін, ұзаққа созылатын процесс. Бала бағушы – бұл жай ғана қызметкер емес. Шындығында, ол жарық дүниедегі ең қымбат сәбиіңізді сеніп тапсыратын мүлде бөтен адам. Барлық мүмкіндіктерді қарастыра отырып, сіздің де, балаңыздың да көңілінен шыға алатын адамды іздестіріңіз.

Бала бағушыны:


  • газеттер мен қабырғаларға ілінген жарнамалар арқылы;

  • таныстарыңыз бен туыстарыңыздың ұсыныстары арқылы;

  • мамандандырылған агенттіктер көмегіне жүгіну арқылы табуға болады.

Сіздің болашақ бала бағушыңызбен әңгімелесу барысында мынадай нәрселерді сұрауға болады, мысалы:

  • егер бала үйде немесе көшеде қатты құлап немесе жарақат алып қалған жағдайда, не істейсіз?

  • баланың қалыпты, бірақ қиын жағдайларынан қандай жол тауып шығады (мысалы, бала тісін жуғысы, киімін кигісі келмесе және т.б. жағдайларда)?

  • бала күтушісі баламен қандай жұмыстар жүргізеді?

  • егер баланың ыстығы көтеріліп кеткен жағдайда, қандай қадамдар жасайды?

  • баланы не үшін және қалай жазалау керектігін қалай түсінеді?

  • егер пәтерде бейне камера орнатылған болса, ол жұмыс істеуге келісе ме?

Қандай да бір адамға тоқталғаннан кейін, балаңыз бен оның болашақ күтушісін кездестіріп көріңіз (осыған бола баланың күн кестесіне ешқандай өзгеріс енгізудің қажеті жоқ).

Егер болашақ күтуші есіктен енбестен-ақ балаңызға өбектеп, құшақ жая ұмтылса, бұл анасы үшін қойылым көрсеткісі келген әртістің әрекеті деп бағалаңыз. Өз ісіне лайық бала күтушісі баланың өзіне үйренуін, оның жан-жағын бағамдауына мүмкіндік беріп, жағдайды асықтырмайды.

Болашақ бала бағушының сыртқы келбеті мен тазалығына да мән беріңіз. Егер оның өз-өзіне күтімі көрініп тұрса, онда сіздің балаңыз да, мұндай адаммен таза, ұқыпты жүреді. Адамның киім кию мәнері ол жайында көп мағлұмат береді. Алғашқы таныстықта алған әсеріңізге сеніммен қараңыз, алайда сізді бір нәрсе аяқ тартқызып немесе мазаласа, онда бұған жете мән беру қажет.

Көп сұрақ қоюдан қысылмаңыз. Тәжірибелі бала бағушы (отбасында жұмыс істеп көргендер) сізді түрлі сұрақтың астына алады. Әрине, оларды ең алдымен жұмыстың төлемі, жұмыс кестесі және үстеме жұмыстар жайы қызықтырады. Бала бағушының ақша жайындағы әңгімесіне назар аударуды да ұмытпаңыз. Әрине, адамның өз пайдасын ойлағаны дұрыс, алайда, бала бағушы – бұл жәй ғана қызметкер емес. Ол ең бірінші ақшаға емес, балаға көбірек маңыз беруі керек. Сіздің балаңыз жақсы күтуші үшін тамаша «индикатор» болуы мүмкін. Тәрбиешісімен алғашқы кездесуден-ақ, мазасызданып не болмаса жыламағаны жақсылықтың нышаны. Тіпті, ол бөтен адамнан қорқып қалса да, оған өз-өзіне келетін уақыт беріңіз де оның келесі әрекеттерін бақылаңыз. Егер бәрі дұрыс жағдайда өрбісе, балаңыз күтушімен ойнағысы келгенін білдіретін болады. Себебі, бала өмірді ойын арқылы таниды. Ол үшін шынайы нәрсе осы ғана. Енді бала бағушының баламен қалай ойнайтынын қарап көріңіз. Ата-ана ретінде балаға «жаңа досының» жанында болған ұнайтын, ұнамайтынын анықтаңыз. Бала көңілді ме, көңілсіз бе, ол бірнәрсеге мазасыздана ма, бәлкім, өзін өте еркін сезінетін болар. Күтушінің қандай сөздерді қолданатынына да назар аударған дұрыс. Оның сөйлегені көңіліңізден шыға ма, жоқ па, соны да салмақтап көріңіз.

Үлкен тәжірибе жақсы білімнен кем түспейтін жағдайлар жиі кездеседі. Тіпті кей жағдайларда оның басымдығы да білініп жатады. Баланы бағу шыдамдылық пен нақтылықты талап етеді. Сондықтан да, егер бала бағушының мұны білгеннен гөрі, іске асыра алғандығы әлдеқайда маңызды болар еді. Егер сізге емшектегі балаңыз үшін күтуші керек болса, онда медициналық білімі бар кандидаттарды таңдағаныңыз абзал.

Күтуші таңдаудағы ең маңызды нәрсенің бірі денсаулық. Ең дұрысы сіз таңдаған күтуші 26-45 жас аралығында болғаны дұрыс. Өйткені дәл осы жастағылар тәжірибелі әрі ауру сырқаудан ада болатыны белгілі. Егер сіз осы жастағыларды назарға алсаңыз, онда ең алдымен бала бағушының денсаулығы жайлы анықтамасына басты назар аударыңыз. Тубдиспансер, психдиспансер, дерматолог, венеролог сынды дәрігерлердің анықтамасы міндетті түрде қажет болатынын естен шығармаңыз. Бұл туралы сұрауды қолайсыз көруден гөрі, егер осы анықтамалары болмаған жағдайда балаңызға қаншалықты зияны тиетіні жайлы ойланып көріңіз. Сондықтан да кез келген бала күтушісі мұндай талаптарға түсіністікпен қарайды.

Сіз өзіңізге лайық бала бағушыны тапқан болсаңыз, егер ол балаңызбен тамаша тіл табысып кетсе, тағы да біршама уақытты болашақ күтушімен әңгімелесуге бөлгеніңіз артық болмас. Оның төлқұжаттық мәліметтерін, үй және ұялы телефон нөмірлерін, мекен-жайын түгел жазып алыңыз. Өз сұхбаттасушыңызды қаншалықты түсінетініңізді білу үшін оны алаңдатататын мәселелер бойынша әңгіме айтыңыз. Әңгіме барысына отбасының басқа да мүшелері қатысқаны дұрыс болар еді.

Бұрынғы жұмыс орны туралы, не себепті жұмыстан кеткендігі, ұсыныстар бар-жоқтығын, отбасылық жағдайының қандай екенін, балалары-немерелері бар-жоғын да толығырақ біліңіз. Қазіргі кезде кіммен тұратынын да білген дұрыс. Бұл сізге сөйлесу барысында бір-біріңізді дұрыс түсінуге көмектеседі. Өзіңізге ұнаған бала бағушыны шақырып, бір-біріңізді жұмыс барысында танып-білу үшін бір апта жұмыс істеуді ұсынып көріңіз.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.mama.kz/491 - бүкіл отбасына арналған «Мама Плюс» порталы;

2) www.prodetei.kz - жүктілік, балалар мен ата-аналар тақырыбына арналған сайт.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «бала күтуші», «бала күтушіні таңдау» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

19. Балабақшаны қалай таңдау керек?
Кішкентай балаға өмірдегі ең маңызды уақыт – бұл балабақшаға барудың басталуы. Ата-аналар бұл жаңа кезеңге байыпты түрде және жауапкершілікпен дайындалуы қажет. Егер сіз балаңыздың балабақшаға мерекеге барғандай ризашылықпен баруын қаласаңыз, онда балаңыз үшін ең дұрыс балабақшаны таңдауыңыз керек.

Ең дұрысы, балабақша туралы сәбиіңіз дүние есігін аша салысымен ойлану қажет.

Ол үшін Сізге білім беру орындарына немесе өзіңіз тіркеуде тұрған жердегі ХҚО-ға өтініш беруіңіз керек. Сіздің өтінішіңіз мектепке дейінгі білім беру бөліміне тіркеледі. Балаңыз балабақшаға кезекке тұрады. Кезек тәртібі бойынша, бос орын болған кезде, сіздің балаңыз топқа қабылданады.

Ең қарапайым жолы – таңдау жасамас бұрын балабақша туралы барлық мәліметтерді біліп алу керек. Оны сіз балабақшаға балалары барып жүрген ата-аналармен сөйлесіп біле аласыз. Олардан балаларға деген күтім, балабақшаның жабдықталуы, тәрбиешілері туралы және одан да басқа мағлұматтарды білуге болады. Балабақшаның аумағы, балалар ойнайтын жер, қоршалған алаңы қаншалықты таза екеніне назар аударыңыз.

Балабақшаның қызметкерлерімен, болашақ тәрбиешімен танысыңыз, дәрігерімен сөйлесіңіз. Балабақша меңгерушісінен сізге қызметкерлер жайлы, балалармен жүргізілетін жұмыс туралы айтып беруін сұраңыз.

Балабақшалар мемлекеттік, жеке (коммерциялық) және отбасылық деп үлкен үш топқа бөлінеді. Балаларды оқыту бағдарламасы, топтағы бала саны, тамақтандыру мен ойыншықтардың сапасы балабақшаның санатына байланысты.



  • Мемлекеттік балабақшаның басты артықшылығы – бағасының арзандығы. Бағасы айына 6000-12000 теңге аралығында болады. Сонымен қатар бірнеше жеңілдіктер қарастырылады. Мысалы, жалғыз басты аналарға, көп балалы жанұяларға жеңілдіктер бар. Мемлекеттік балабақшаның кемшілігі топтарда бала саны көп болады және әр балаға жеке көңіл бөлінбейді.

  • Егер жанұяда жеке балабақшаның қызметтерін төлеуге қаражат жеткілікті болса, онда бұл кез келген сәби үшін ең дұрыс таңдау. Бұл балабақшада қызықты даму бағдарламасы бар, топтардағы бала саны 15 шамасында, балалар жақсы ойыншықтармен қамтамасыз етілген, тамақтары да дәмді әрі әртүрлі. Және одан да басқа артықшылықтары бар. Жеке балабақшаның бір ғана кемшілігі - бұл оның бағасы.

  • Үй (отбасылық) балабақшасы – бұл жеке балабақшаның бір түрі. Әдетте бұл жеке пәтердегі немесе жалға алынған ғимараттағы жақсы жабдықталған жатын орын және ойнайтын бөлме. Онда тәрбиеші, бала бағушы және аспаз жұмыс істейді; ал ересек топтағы балалар үшін шет тілдерінің, ән-күйдің және сурет өнерінің оқытушылары шақыртылады. Үй балабақшасының жақсы жақтары: бала саны аз (3-5 бала), дербес тамақтану мәзірі, балаларға барынша назар аудару. Ал бірақ балабақшаның бұл түрінің бағасы өте қымбат, ал кей жағдайда ғимараты да тар болып келеді.

Ата-аналардың балабақшаның жақсы-жамандығын анықтау критерийі әртүрлі. Бірақ қандайда бір критерий бойынша балабақша таңдағанда, «мектепке дейінгі білім беру стандарты» барлық мектепке дейінгі балалар мекемелерінде бірдей жүзеге асырылатынына кәміл сеніңіз.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.predschool.kz – «Қазақстандағы мектепке дейінгі тәрбие жүйесі» сайты;

2) www.mamochka.kz – «Жүктіліктен мектепке дейін» сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «балабақша таңдау», «балабақша түрлері» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

20. Алғашқы қоңырау. Баланы мектепке қалай даярлау керек?
Сәбилік шақ артта қалды, мектепке дейінгі кезең де зуылдап өте шықты. Енді аз ғана уақыттан соң сіздің балаңыз мектепке барады. Болашақ бірінші сынып оқушысы нені білуі керек?

Көптеген ата-аналар дайындық дегенді баласы оқу, санау және жазуды білсе болды деп біледі. Шындығында, бұл тек басы ғана. Мектепке дайындық сіз бен біз ойлағаннан да, әлдеқайда маңызды әрі күрделі мәселе екен. Негізі мектепке барғанға дейін теория жүзінде баланың оқи алуы, жаза білуі, санай алуы міндетті емес. Алайда, тәжірибе жүзінде мұның бәрін білгені өзіне пайдалы, өйткені оқудың қарқынына ілесу қиындап, бала «алдыңғы қатарлы» құрдастары арасында өзін қолайсыз сезінуі мүмкін. Бала өзін «ақсаусақ», қолынан ешнәрсе келмейтін оқушы ретінде сезінбес үшін, ата-аналарына мектепалды даярлыққа айтарлықтай мән беруге тура келеді. Сондықтан да, ерінбестен баламен даярлық сабақтарын өткізіп, үлкен жауапкершілік таныту не болмаса қолайлы уақыт пен ақша тауып, оны кәсіби мамандарға – дайындық курстарына (өзіңіз баланы апаратын мектеп ішіндегі курстар ең қолайлысы), баланы ерте бастан дамыту мекемелері немесе жеке педогогтар мен психологтарға тапсырған дұрыс болады. Әйтсе де есіңізде болсын, мектепке дайындық бірден жасала салатын нәрсе емес, оны кезең кезеңімен іске асыру керек!

Баланы мектепке даярлау барысында сіз басты назар аударатын негізгі сәттер:


  • Жалпы ой-өрісін дамыту (баланың таным көкжиегін кеңейтудің ең озық тәсілі - онымен «өмір жайлы» әңгіме жүргізу, кітап оқу және оны талдау);

  • әріптер мен сандарды, геометриялық кескіндерді және түстерді, оңға/солға, үлкен/кіші, кең/тар түсініктерін үйрену және т.б.;

  • мүмкіндігінше – оқи білуді (ең болмағанда буынға бөліп оқу) және санауды үйрету (ең болмағанда10-ға дейін);

  • міндетті түрде кіші қозғауыштарды дамыту, яғни, сүйектер мен саусақтардың икемділігін дамытуға арналған сабақтар өткізу. Бұл жазуға да, сондай-ақ тілді дамытуға да қажет болатын дүниелер (бала миынының құрылымында бұл екі орталықтың орны бар). Дәлірек айтқанда, баланың көбірек сурет салуы, конструктормен ойнауы, бірнәрсені жасауы, жапсыруы, ұсақ заттармен, мысалы, моншақ, тиын, сіріңке, тісшұқығыш сынды заттармен жұмыс істеуді меңгеруі керек, олардан картина немесе аппликация, тіпті олардан әр түрлі тізбектер жасап үйренуі керек, мұның бәрі оларды бір нәрсені істеу үшін, ұзағырақ отырып айналысуға үйретеді;

  • есте сақтау қабілетін жаттықтыру – яғни, әндер мен тақпақтарды жаттауды үйрету (мектепте болатын ертеңгіліктер мен жиындарда баланың жарқырап көрінуіне септігін тигізеді, бұл оның мектептегі өмірінің дұрыс жолға бағытталуына көмектеседі);

  • сараптауды, жіктеуді дұрыс меңгеруге жаттықтыру – бұл баладан бір оқиғаны айтуды, яғни ең алдымен не болғанын, одан кейін қандай жағдай орын алғанын (себептік-жалғаспалы байланыстар) сұрау, түрлі картина бөліктерінен бүтін нәрсе құрастыру, заттарды қандай да бір белгілеріне қарай орналастыруды, жинақтауды тапсыру.

Алайда, баланың үйренуі оның мүмкіндіктері мен психикалық жетілуіне сәйкес келмейтінін ұмытпаған жөн. Сондай-ақ, оның үйрену қабілеті баланың танымдық белсенділігінің жоғарылығы деп айтуға болмайды, көп жағдайда ата-аналар өз баласына біліммен толтыру қажет бір ыдыс қана деп қарайды. Расында, «оқысаңыз балалар, шамнан шырақ жағылар» дегендей, баланың жарқырай жануға дайын тұрған шырақ екенін, оны тек тұтату қажеттігін ескере бермейміз.

Оның үстіне тұтас беттегі тақпақты жатқа айтқан бала жақсы оқушы деп бағаланғанымен, шын мәнінде ол мектепке дайындығы бойынша, психологиялық, тұлғалық, қарым-қатынас тұрғысынан, әлеуметтік-психологиялық жағынан әлсіз, тіпті дайын емес те болуы мүмкін. Дәлірек айтсақ, білім қорынан басқа балаға:



  • коммуникативтік және әлеуметтік дағдыларды меңгеру,ияғни, өзі тұратын қоғамда қабылданған, күнделікті өмірдегі моральдық-адамгершілік қағидаларды пайдалана отырып, өз ортасымен түсінісе, араласа білуі керек;

  • өз құрдастарымен және өзінен үлкендермен байланыс орнатып, араласудан қорықпауы керек;

  • өз ұстанымын өркениетті әдістер арқылы қорғай білуі, орынсыз агрессияға, ашуға берілмеуі немесе керісінше, шектен тыс қорқақ, жасқаншақ болмағаны абзал;

  • мектептегі білім алу процесінің маңызын сезінуі, білім алудың не беретінін, мектепте оқудың тәртібі қандай екендігін білгені дұрыс;

  • бекітілген ережелерге бағынуы, тәртіп дегеннің не екенінен хабардар болуы және оның қажеттілігін түсінуі тиіс;

  • оқуға деген құлшынысы, оң көзқарасы қалыптасуы тиіс;

  • мұғалім берген тапсырма бойынша өз бастамасымен және өз әрекеттерін жоспарлы түрде орындап, олардың нәтижесі үшін жауап беруі тиіс (мысалы, портфелін өз бетінше жинап, үй тапсырмасын өз бетінше орындауы керек: егер сіз осы жұмыстарды бірінші сыныптан бастап, өз мойныңызға алсаңыз, бұл міндеттер балаңыз мектеп бітіргенше сіздің өзіңізге жүк болу мүмкіндігі 70% болады екен);

  • өз-өзіне деген оң қарым-қатынас қалыптасуы тиіс.

Әрине, мектепке деген дайындық бас пен оның жұмысына ғана емес, бүкіл ағзаның да дайындығын талап ететінін естен шығармаңыз: мектептің алғашқы жылында иммунитет жүктемесі ауырлайды, сондықтан да 1 сыныпқа барар алдындағы жаз айларында сабақтан өзге, физикалық дайындықпен де айналысқан абзал болар еді. Бала ағзасы көп қозғалысты (ең дұрысы, денсаулықтан өзге тәртіпке де үйрететін спорт секциясына жазылу), таза ауаны, толыққанды тамақтануды талап етеді.

Егер бала денсаулығына байланысты сұрақтар туындаса, дәрігермен міндетті түрде кеңесіп, оның оқу процесі мен жағдайын ретке келтіру бойынша ұсыныстарын тыңдау керек (мүмкін тіпті арнайы мектеп таңдауға тура келер).

Бірінші сыныптағылар үшін ең бастысы - бір нәрсені жасай алу мен дағдылану емес, мектепте қандай жағдай болса да, өз күшіне және ата-анасының қолдауына деген сенімділік екенін естен шығармаңыз.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.formula.kz – «Школа Онлайн» сайты;



2) www.detki.kz – ата-аналарға арналған сайт.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «баланы мектепке дайындау», «баланың мектепке дайындығы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

21. Мектепті қалай таңдау керек?
Мектеп – бұл әрбір бала үшін екінші үй. Ол мұнда тек бастапқы білім алып қана қоймай, адамдармен қарым-қатынасты, әріптестермен бірге өмір сүруді үйренеді. Оның қандай болып өсетіні де дәл осы мектепке байланысты болады. Мектепті таңдағанда неге назар аудару қажет:

1. Мектептің беделі. Сіздің ауданыңыздағы әр түрлі мектеп оқушыларының ата-аналары қандай пікір айтатынын тыңдаңыз. Сонымен қатар мектеп директоры мен ұстаздардың мектеп беделін көтеруге үлесі туралы білу де аса маңызды.

2. Сізге таңдауға ұсынған мектепке кіріңіз. Сіз не сезінесіз? Өзіңіздің көңіл-күйіңізді байқап көріңіз. Сіздің балаңыз әр таңда осы ғимаратқа келіп, көп уақытын осында өткізетін болады.

3. Бұл мектепте асхана бар ма? Әлі күнге дейін көптеген мектептерде тек буфет ғана бар.

4. Сіздің мектепте аптасына қанша оқу күні болады? Егер бес күндік болса, өте жақсы. Екі күн демалыста бала толыққанды тынығып, қайта қалпына келе алады.

5. Сіз таңдаған мектепте бастауыш сынып оқушыларының күні ұзартылған топтар бар ма? Егер ұзарту уақыты сағат 16:00-ге дейін болса, тіпті тамаша. Бұл балаларды түстендіреді, егер бала мектептегі үйірмелерге қатысса, үйірмелерге апарады, үй тапсырмасын орындауға және тексеруге көмектеседі. Жұмыс істеп жүрген ата-аналар сағат 16:00-ге дейін балаларына алаңсыз болады.

6. Мектепте қандай да бір үйірмелер және студиялар жұмыс істейді ме? Бұл баланы оқу күнінен кейінгі ары-бері тасулармен шаршатпауға көмектеседі. Баланың өзін әртүрлі өнерде, спортта қабілетін байқап көріп, таңдай алатын тегін үйірмелер бар ма? Көп балалар бір үйірмеден екіншісіне жазылып, оны тастап жүре береді.

7. Оқушылар ұстаздарының атын айта ма, әлде құрметпен айта ма, соған назар аударыңыз. Бұл көп нәрсе туралы хабардар етеді.

8. Тағы бір өте маңыздысы - күзет бар ма? Негізі бірінші сынып оқушыларын ата-аналарының қолына немесе күтушісінің қолына тапсыруы тиіс. Кей жағдайда мектепте күзет те, бақылау бейнекамерасы да бар, бірақ оқушыларды сабақ аяқталысымен мектептен шығарып жібереді. Баланы кім алып кетті, алып кетсе егер...

9. Сіздің балаңыз қандай бағдарламамен шұғылданатын болады? Кейбір мектептерде бірнеше оқыту бағдарламалары болады. Баланың жасы ұлғайған сайын ол нақты тәртіпке үйрене бастайды. Сол үшін сізге қажетті ұстаз жұмыс істейтін сыныпты таңдаңыз. Ал пән бойынша ұстаздар туралы ақпаратты директордың орынбасарлары беруі керек.



Мектептер қандай болуы мүмкін?

1. Шет тілін тереңдетіп оқытатын. Тілдер (нақтырақ айтсақ, ағылшын тілі) сән-салтанаттан қажеттілікке айналғалы қашан. Осыған орай көптеген мектептер біраздан бері бірінші сыныптан бастап ағылшын тілін оқытуға көшкен.

2. Физика-математикалық. Математикалық, физика-математикалық немесе химия-биологиялық мектептерге нақты және шынайы ғылымдарға қабілеті бар оқушыларды, ережеге сай жоғарғы сыныпта ауыстырады.

3. Гуманитарлық. Гуманитарлық бағыт бірнеше жыл бұрын сәнге айналған. Ондай мектептерде өсіп келе жатқан жас буынды логикаға, риторикаға, шығармашылық мәдениетке, құқықтануға және т.б. үйретеді. Алайда, гуманитарлық пәндерді тереңдетіп оқытатын мектептерді таңдағанда абай болу керек: олар гуманитарлық емес пәндерге бейімдеп, ең басты пәндер (әдебиет, тарих, тіл) назардан тыс қалып қояды.

4. Мамандануы сирек мектептер. Бұл жерде оқушыны ЖОО-ның белгілі бір мамандығына түсуге бағытталған, сондай-ақ бітірушіні мектепті бітіре сала жұмысқа тұрғызуға бағытталған оқу орны туралы айтылып отыр. Мұндай мектептер мен лицейлердің бағдарламаларына таңдап алған бағытқа байланысты бухгалтерлік есепті, экономиканы, құқықтануды, программалау тілдерін және т.б. оқыту кіреді. Бұл мектептерге көп жағдайда қабілеті нақты түрде болашақ мамандығын меңзеп тұрған балалар барады. Мұнда енді сіздің тұрғылықты жеріңізге көп нәрсе байланысты. Өйткені, мұндай мектептер барлық қалаларда бола бермейді. Ал егер бар болған жағдайда да, сіздің балаңыз үшін дәл осы мамандық керек деп ешкім кесіп айта алмайды.

5. Көркемдік-эстетикалық. Бұл мектептердің ішінде ең танымалы - балалар күнделікті сабағынан кейін баратын музыкалық білім беру мекемесін айтуға болады. Алайда арнайы маманданған пәндермен қатар жалпыға білім беру пәндерін жүргізетіндер де бар.

Көркем және би мектептерінде де бірінші сыныптан бастап кешенді түрде қосымша оқитындар бар, алайда мұнда жоғарғы сынып оқушыларына да есік ашық. Мұндай арнайы маманданған мектептерде күні бойы оқи отырып, балалар жоғары оқу орнына түсіп, өзінің болашақ өмірін де осы мамандықпен жалғастырады.

Естеріңізде болсын, мектепті таңдау – бұл өте жауапкершілікті және маңызды шара. Мектеп – баланың тұлға болып қалыптасуына өте қатты әсер ететін өміріндегі ең алғашқы әлеуметтік институт. Баланың ақыл-санасының дамуы қарқыны мен сапасы, оның болашақта кәсіби алға жылжуы, сондай-ақ, оның психологиялық, физиологиялық денсаулығы дұрыс жасалған таңдауға тікелей байланысты.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.mama.kz – бүкіл отбасына арналған портал;

2) www.shkolazhizni.ru – «Өмір мектебі» танымдық журналы» сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мектеп түрлері», «мектеп таңдау» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

22. Шет тілін білу не үшін қажет? Оларды үйрену жолдары.

Қазіргі заман ашықтық пен жан-жақтылықты талап етеді, сондықтан өмірден өз жолын табуға, беделді кәсіпті игеруге, өзіне және өзінің отбасына жақсы көңіл-күй, жарқын болашақ сыйлауға тырысқан адамдар үшін шет тілдерін білу қажеттілігі туындап отыр.


Шетел тілдерін университеттің тиісті кафедрасында не болмаса, өз бетінше мамандандырылған курстарда оқып, үйренуге болады.

Тілдерді өз бетінше үйрену кезінде сөздіктерді оқу, (тіпті түсінбесең де) радио тыңдау пайдалы. Үйренуді сөздікпен бастаңыз; өзіңізге белгілі бір жағдайларды ойдан шығарыңыз: досыңызбен кездесу, кино, спорт және т.б. жайлы. Дұрыс сөйлеп үйрену өте маңызды – бұл тек ауызша сөйлеуді ғана емес, сонымен қатар жазбаша сөйлемдерді де дұрыс және жеңіл айту, жазудың кепілі. Шет тілінде сөйлеу – сол тілде ойлау дегенді білдіреді.



Тілді үйренудің жалпы ережелері:

1. Тіл үйренумен күн сайын айналысыңыз! Аптасына 10-12 сағат оқығанда ғана сәттілікке жетуге болады.

2.Сабақтарды түрлі нысандарда өткізіңіз (грамматикасын үйренуден шаршасаңыз – оқыңыз; оқудан шаршасаңыз – үйреніп жатқан тілдік аудиокурсты, радио немесе магнитофон және т.б. тыңдаңыз; үйреніп жатқан тілде фильмдер көріңіз).

3. Тізім бойынша емес, сөйлем құрамындағы сөздерді жаттаңыз (белгілі бір жағдайларда). Сізге «айтқым келіп еді», «назарыңызды аударғым келеді», «менің ойымша», «мән-мағынасы бар», «ойлануға бір минут уақыт беріңіз» және т.б. ауызекі сөздері біліп алыңыз, ал одан кейін әңгіме барысында кезекті сөздеріңізді ойыңызға түсіріп алу үшін уақыт ұтатындай, белгілі бір қыстырма сөздерді сөздік қорыңызға қоса бересіз.

4. Сол тілде сөйлей алатын адамдармен сөйлесудің кез келген мүмкіндігін пайдаланыңыз (бірақ тіл ортасына тек негізгі тілді жеткілікті білгеннен кейін ғана бару керек).

5. Өзіңізге ана тіліңізде қызықты болатын, тілдік қатынастардағы мәтіндерді мүмкіндігінше жаттап алыңыз.

6. Үйреніп жатқан тілдеріңізде көп оқыңыздар, онда да өзіңізге қызықты тақырыптарды оқыңыздар. Сонда ғана сіз өзіңізді оқуға міндеттемей, «одан кейін не болар екен» деген сұрақ оқуға итермелейтін болады. Мақалдар, мәтелдер, жаргондар және т.б. олардың мәндерін барынша кеңінен жаттау керек, (егер етістігі болса) оларды бірінші жақта айтып үйренген жақсы.

Қазіргі заманда шет тілдерін үйрену үшін Интернет көп мүмкіндік беріп отыр. Көптеген пайдалы сайттар тегін, дегенмен олардың ішінде де ақылы түрде қосымша (кеңейтілген) қызметтер ұсынады. Келесі сайттар сізге пайдалы:



Online сабақтар – бұл топқа белгілі бір уақыт ішінде түрлі тапсырмаларды орындауға мүмкіндік беретін сайттар кіреді. Мысалы: www.livemocha.com.

Аудармашылар. Оn-line аудармашылардың кемшілігі көп болғанына қарамастан олар даусыз басымдықтарға ие, мысалы, олар қағаз басылымдарға қарағанда жедел жаңарады, www.lingvo.ru, www.translate.google.com және т.б.

Сонымен қатар, оқулықтар, кітаптар, журналдар, өлеңдердің сөздері, сөздіктер, оқу бағдарламалары және т.б. жинақталған бар электронды кітапханалар бар. Мысалы: www.greylib.uz., www.french-book.net, www.uz-translations.net.

Араласудан тәжірибе алудың ең логикалық тәсілі – үйреніп жатқан тіліңізде сөйлейтін елге барып, сол елде жергілікті тұрғындармен көп араласу. Бұл әдіс ең қымбат болатын әдіс, бірақ нәтижесі де соғұрлым жоғары - ол тілді жетік білуге дағды алуға мүмкіндік береді.

Егер Сіз тілдерді тіл курстарында үйренбек болсаңыз, онда бәрінен бұрын қай тілді таңдайтыныңызды білуіңіз қажет. Сіздің тіл үйренудегі мақсатыңыз жұмыс үшін бе, әлде, туристік мақсатқа керек пе, соны анықтау керек. Осыған байланысты нақты мақсаттарға қажетті қызмет, бағдарлама және оқу нысанының түрі таңдалады. Курстардың тақырыптарына да назар аударған жөн, өйткені өмірдің түрлі салаларына түрлі сөздік қор қажет.

Курсты анықтау кезінде не туралы ойлану керек? Бірінші кезекте оқытушылардың біліктілігіне. Бейіндік білім мен халықаралық сертификаттар – бұл жақсы баға. Бірақ, сонымен қатар, олардың курстарда жұмыс істеп, білім беру әдісі жақсы қалыптасқан болса, өте жақсы. Топтағы адамдардың санына да назар аударған жөн. Егер білім алушылар көп болса, басқа топқа барған жөн. Тіл курстарының міндетті түрде мемлекеттік үлгідегі лицензиясы болады, ол курсты аяқтаған соң берілетін құжатта көрсетіледі.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.learn-english.ru/ - ағылшын тілін үйренудің онлайн-курсы (тіркелу тегін, бірақ бірқатар оқу мәтіндері ақылы);

2) http://lingualeo.ru/ - LinguaLeo ағылшын сөздерін дауыстап айту, оқу және дұрыс сөйлеу дағдысын арттырушыларға, сондай-ақ күніне сөйлемдегі бірнеше сөзді есте сақтап өзінің сөздік қорын кеңейткісі келгендерге арналған (ресурс тегін, бірақ сайт әзірлеушілері қызметтердің ақылы түрлерін де пайдалануды ұсынады, олардың пікірі бойынша ол шет тілін үйренуді жеделдетеді);

3) http://ru.forvo.com/ - Сөздерді қалай айту керек екендігін білмейсіз бе? Өзіңізге қажетті сөзді тауып, «сөйлеу белгісін» басыңыз, сонда Сіз оның дұрыс айтылуын естисіз (тіркелу – тегін).

4) http://lexiconer.narod.ru/index.html - сөздік қорыңызды толықтыру үшін тегін бағдарлама;

5) www.lingva-city.com/software.html - мұнда шетел сөздері мен сөйлемдерін үйрену үшін бірнеше тегін оқу бағдарламалары жүргізіледі.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «шет тілін игеру», «шет тілін игеру әдістері» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

23. Жасөспірім жастар жайында ата-аналар не білу керек?
Жасөспірімдік жас – сындарлы жастық кезең. Осы кезеңде адам өзінің ішкі жан дүниесіне алғаш рет үңіліп, онда болып жатқан өзгерістерді түсіне бастайды, алайда өзгерістердің себептері түсінікті бола бермейді. Сондықтан да сізге жасөспірімдік жас дағдарысының физиологиялық және психологиялық мәнін сезіне отырып, балаңызға қолдау мен көмек көрсетуге тура келеді

11-13 жасқа дейін балаға сыртқы орта маңызды рөл ойнайды. Ол сыртқы ортамен үлкен қызығушылықпен танысады, өзінің қиялы мен эмоциясын қосады. Ал жасөспірімдік дағдарыс кезеңінде бала өзінің жан-дүниесіне назар аудара бастайды, іштегі толқуларына қызығушылықпен қарап, айналасындағы адамдар арасында өз дәрежесі мен өзінің бірегей болмысын білгісі келеді.

Жасөспірімдік жастағы бала қанында үлкен көлемде өсу мен жыныстық гормондар бөліне бастайды. Соның нәтижесінде баланың бойы мен салмағы артып, жыныстық жетілу, көңіл-күйінде өзгерістер байқалады.

Жасөспірімдік жас дағдарысы процесінде көп кездесетін физиологиялық және психологиялық өзгерістер мынадай нәтижелерге әкеледі:



  • өз бет-әлпетіне деген қызығушылық;

  • тәуелсіздік пен еркіндікке ұмтылу;

  • құрбыларымен топтасу;

  • жыныстық қатынас пен жыныстар арасындағы қарым-қатынасқа деген жоғары қызығушылық;

  • жалғызсырау;

  • өзінің жеке кеңістігіне деген қажеттілік және оны қызғану;

  • кесіп айту, үзілді-кесілді пікір;

  • қаталдық көрсету арқылы ренжу.

Жасөспірім болып жатқан оқиғаларды, қоғам және ата-ана талаптарын қалыптасқан санасы арқылы өткізеді. Бала бір нәрсемен айналысып жатқан кезде оны басқа нәрсемен айналысуға мәжбүрлеу еш нәтиже бермейді. Баланы ынталандыру керек. Түсіндіру кезінде қажетті сөздерді тауып қолдану керек. Ашу кезінде айтылып қалған қатал сөздер - реніш, түсініспеушілік ешқандай нәтиже бермейді. Ата-аналарды тыныштандыратын әңгімелесу ғана емес, іс-әрекет те маңызға ие екенін ұмытпау қажет. Ол арқылы бала тұлға ретінде қалыптасады.

Әр ата-ана баласының өз теңін тауып, отбасы бақытына бөленуін армандайды. Алайда оны тек қалау аз. Бала үйде болып жатқан оқиғаларды санасына құйып отырады. Үйдегі қарым-қатынас оның болашағындағы өмірінің үлгісі ретінде қабылдануы керек. Отбасындағы қарым-қатынастар – ол баланың болашақтағы, ересек өміріндегі тәртібі. Бірқалыпты қарым-қатынас, махаббат арқа қағу мен бет сүюмен ғана емес, бір-біріне деген сыйластық, қолдау арқылы болатынын түсіндіру қажет. Бала жыныс арасындағы қарым-қатынастар туралы ойланған кезде, тек сексуальдық қызығушылықтардан бөлек, оған түсіністік және сүйіспеншілік негіздерін түсіндіруіңіз керек. Төсек қатынасы туралы әңгіме уақытында, егжей-тегжейсіз әрі құпиясыз айтылу керек. Сенімді диалог құрып, физиологиялық сұрақтарды түсіндіру керек.

Жасөспірімдік жас – барлық салаға өзгерістер әкелумен қатар, денсаулықта да өзгерістер байқалады. Балада физиологиялық, психологиялық өзгерістер орын алады. Осы мәселелер бәрі түйінді пробелмаға айналады. Бала үшін ол - ауыр жүк. Алайда жасөспірім осы кезеңнің сынақ уақыты екенін әлі сезбейді. Әлеуметтанушылардың зерттеулері бойынша, әр оныншы бала осы кезеңде өзі-өзіне қол жұмсау туралы ойланады екен. Әр бесіншісі мынадай сөз айтады: «Ештеңе де жақсы емес, үмітім үзілген, жылай бергім келе береді». Жалғызсырау сезімі оларға қорқыныш ұялатады. Ересек өмірге өтуді бақылап, оған жауапкершілікпен қарау керек. Беттегі бөртпелер және майланған шаш (май және жыныстық бездердің көптеп бөлінуінен) жағдайды қиындата түседі. Қыздар мен ұлдарда жыныстық жетілу мен түрлі эмоциялардың орын алуы өмірді жаңашылдықпен толтырады.

Сезім қабілеті де ерекше дами бастайды. Осы кезеңде бала бір нәрсемен айналысуды бастайды. Баланың осы қызығушылығын қолдау керек. Сезімдер даму керек. Ол қиын да күрделі қаншама түндерді жылаумен өткізуі мүмкін, алайда бұл эмоцияларсыз адам тұлға ретінде қалыптаса алмайды. Эмоциялық адам, өзгелерге де қызықсыз әрі тартымсыз болады.

Жасөспірім өмірінде оның мектептегі ұжымы, оның достары, жасөспірімдік жастың соңғы кезеңінде ортасы үлкен рөл атқарады. Ата-анамен қарым-қатынасы жақсы орныққан болса да, олар достарды алмастыра алмайды. Бұл баланың ересек өмірдегі шынайы, реніштер мен қуаныштардың алғашқы тәжірибесі. Балалар оның басымдықтарын достары арқасында қалыптастырады.

Балаға ұжыммен араласуға көмектесу керек, ол үшін маңызды сұрақтарын тыңдап, оның мәселесін шешуде көмектесу керек.



Жасөспірімнің «жауына» айналмас үшін онымен қарым-қатынасыңыз қандай болу керек?

1. Жасөспірім қарым-қатынасында ең маңыздысы – «ойнамау», жағдай мен көңіл-күйге байланысты өзгеруге икемділігіңізді көрсетуіңіз керек, баланың пікіріне құлақ асу, оның тұлғасын құрметтеу керек.

2. Ата-аналардың бұйрық беріп, жетекшілік жасау уақыты әлдеқашан өтіп кетті. Сондықтан балаңызға айғайлап ұрысқаннан еш нәтиже шықпайды. Сіз жеңіліске ұшырайсыз. Оның орнына өзіңізді ұстамды, дәрежелі көрсетіп, нақты ісіңізбен ғана қарым-қатынасты орната аласыз.

3. Жасөспірімдік жастың бір ерекшелігі - өз ісінің дұрыстығын дәлелдеу болып табылады. Оны түсіну қиын, алайда балаңызбен бірге тәуекелге бел байлауға тура келеді. Осылайша оған біршама жақын болып, өзіңіздің тапқырлығыңызды көрсетесіз.

4. Әзіл мен оптимистік сезімді ұмытпаған дұрыс. Жасөспірім басынан өткен оқиғаның бәрінде трагедияның үлесі бар деп ойлайды. Сондықтан бұл жерде сіздің тарапыңыздан әзілдеу көмекке келеді. Алайда баланың сезіміне күлудің еш қажеті жоқ, әзіл сол қалыптасқан жағдайдың өзіне бағытталуы керек.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.vitasite.ru/articles/baby-article/podrostok-article/ - денсаулық тақырыбына арналған сайт;

2) www.nnmama.ru/content/vospitanie/Upperschool/PsyArt1 - ата-аналарға арналған сайт;

3) http://www.megabook.ru/Rubricator.asp?RNode=3465 – энциклопедия.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «жасөспірімдер», «жасөспірім жас» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

24. Мамандықты қалай таңдау керек?
«Өскенде кім болғың келеді?» – бұл үлкендер өз балаларына қоятын ең танымал сұрақ. Міне, сенің де қай мамандықты таңдайтының және оны таңдаған кезде қателеспеу керек екенін ойлайтын кез келді. Кәсіби болашағыңды дұрыс таңдау қоғамдағы өз орныңды танудың негізі. Адамның жақсы, өмірлік табысқа жетуіне әсер ететін ең бір маңызды шешімдердің бірі болып табылады.

Өз ісіңді таңдар алдында қандай мамандықтар бар екендігін және бұл мамандықтың не үшін керек екендігін біліп ал. Мамандық жайлы толық түсінік алу үшін: «Маман иесі не істейді?», «Оның қызметінің нәтижесі неге алып келеді?», «Маман иесі қандай жағдайда жұмыс істейді?» деген сұрақтарға жауап табу керек.

Кәсіби қызметтің нәтижесі – кез келген жұмыстың негізі. Біздің өмірде неге қол жеткізгіміз келетіні туралы түсініктің өзі біздің арманымызға жетуге мүмкіндік береді. Әрине, мамандық таңдағанда маманға тек қана білімі мен іскерлігі ғана емес, сондай-ақ оның қабілеті мен жеке қасиеттерін дамыту деңгейі жағынан да қандай талаптар қойылатынын білу маңызды.

Мұндай ақпараттарды қайдан алуға болады? Өз мамандығы туралы кәсіби маман ғана жақсы айтып бере алады. Мамандық таңдау алдында кез келген жасөспірім белгілі бір мамандықтың иесі болып табылатын ересек адамдардың қасында болады. Олардың өз мамандықтары туралы қызықты әңгімелері жасөспірімді қызмет саласындағы белгілі бір қызығушылықты дамытудың себепкері болуы мүмкін.

Сонымен қатар, мамандарды ЖОО-да, колледждерде, техникумдарда және басқа да мамандарды дайындайтын кәсіби оқу орындарынан табуға болады. Олармен қалай кездесу керек? Ең қарапайым тәсіл – ашық есік күндеріне келіп, өзіңді қызықтырған факультет деканатының, кафедраның қызметкерлерінен тиісті ақпарат алу. Сонымен қатар, ЖОО-ның кәсіби қызмет туралы, сол мамандық бойынша оқудың ерекшеліктері туралы нақты ақпарат бере алатын қызметкерлерімен жеке кездесу жөнінде келісуіңізге болады.

Енді таңдалған мамандықтың бағыты туралы түсінік. Бірнеше мамандық бойынша осындай түсінік алып, өзіңе не ұнайтынын, ненің ұнамайтынын, немен сәттілікке жететініңді, немен жете алмайтындығыңды шешесің. Мамандықтар туралы ақпаратты қаншалықты көп жинасаң, өлшесең, соғұрлым таңдауың нақты және түсінікті болады.

Мамандық таңдаудың тиімді тәсілдерінің бірі – мектептегі демалыс уақытында кәсіпорындарда тәжірибеден өту. Бұл тәсіл мамандық туралы шынайы түсінік алуға мүмкіндік береді.

Айтпақшы, сен өзіңнің болашақ мамандығыңды таңдамас бұрын тағы да бір өте маңызды сұраққа жауап беруге тиіссің: «Бұл жұмыс маған не береді?». Көпшілігі жоғарғы еңбекақы алғылары келеді. Шындығында, кейде ол да жұмыстан адам күткендей қуаныш сыйламайды, өйткені адамға даму, жаңашылдыққа ұмтылу тән. Өзгеріске деген ұмтылысың қаншалықты күшті болса, соншалықты тұлғалық және кәсіби өсу үшін өз жұмысыңнан мүмкіндіктерді көп табасың.

Ал мамандық алып, кәсіпті игеру үшін оқу орнын таңдау керек екені түсінікті. Бұл жерде неге назар аудару керек? Кез келген оқу орнының басты құндылығы оның оқытушылық құрамы болып табылады. Мамандарды қалай дайындап шығаратындықтары оның кәсіби шеберлігіне байланысты екендігі саған белгілі. Сабақ кестелерімен де танысқан жөн. Оларда көрсетілген пәндер, сондай-ақ олардың әрқайсысына бөлінген сағат сандары аталған факультет ұсынатын білімнің көлемін бағалауға мүмкіндік береді. Оқу процесінің техникалық және материалдық жабдықталуына да (кітапхана, компьютерлік сыныптар, арнайы жабдықталған бөлмелер және т.б.) назар аударған жөн. Студенттердің, әсіресе осы оқу орнының түлектерінің пікірін тыңдау керек.

Мамандық таңдау – қиын және еңбекті қажет ететін іс және сіз қаншалықты ізденсеңіз, нәтижесі де соғұрлым жақсы болады. Мамандық әлемімен танысуды 5-6 сыныптан бастаған тиімді.



Есте сақтаңыз! Адам жан дүниесінің қалауына сай келетін салада табысқа жетеді. Сондықтан мамандықты таңдағанда немен айналысқан қызықты, немен айналысқанда жан рахатына бөленесіз, соған назар аударған жөн.

Мамандық – бұл сіздің ақылмен сүретін өміріңіз. Өзіңізді қызықтырған саланы қорғай біліңіз және сонымен бірге өзіңіз де дамыңыз, сонда ғана биікке жетесіз!

Пайдалы сілтемелер:

  1. www.vyborprofessia.narod.ru – «Танымал мамандықты таңдау» сайты;

  2. http://mirsovetov.ru/a/miscellaneous/employment/correctly-choose-profession.html - «Пайдалы кеңестер» сайты;

  3. http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-11529/ - «Өмір мектебі» сайты;

  4. http://www.urc.ac.ru/abiturient/PsyTest/prof.html - «Абитуриент» жалпыресейлік ақпараттық-анықтамалық жүйе;

  5. http://www.find-job.ru/profession/ - мамандық таңдау бойынша ақпараттық портал;

  6. http://mirsovetov2.ru/page.php?id_n=371 – «Пайдалы кеңестер мен мақалалар» сайты;

  7. http://www.goldentime.ru/safe_prof_2.htm - «Алтын уақыт» сайты;

  8. http://nsk.erabota.ru/info/articles/5450/ - жұмыс пен қызметкерлерді іздеуге арналған сайт.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мамандық таңдау», «мамандықты қалай таңдау керек» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

25. Жоғары білімді қалай алуға болады?
Бүгінгі күні Қазақстанда 142 жоғарғы оқу орны бар. Жоғары білім алғысы келген әр адам ізденудің сан сатысында жүріп, ол үшін қандай оқу орны тиімді екендігі жайлы ойланады.

Қазақстанның жоғары оқу орындарында оқу түрінің 4 нысаны бар: күндізгі, кешкі, сырттай және дистанциялық. ЖОО түсу үшін оқушылар ұлттық бірыңғай тесттен (ҰБТ), ал орта арнайы оқу орындарын бітіргендер – кешенді тесттен (КТ) өтуі керек. Сонымен қатар, оқуды қаржыландырудың бірнеше: мемлекет есебінен, мемлекеттік емес көздерден, өз есебінен іске асырылатын тәсілдері бар.



  • мемлекет есебінен – мемлекеттік білім гранты және жоғары оқу орнының өз гранты, орталық және жергілікті атқарушы органдардың гранттары мен стипендиялары және т.б.;

  • мемлекеттік емес қаржы көздері – атаулы стипендиялар, халықаралық ұйымдардың гранттары, коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдардың жеке гранттары, түрлі қорлардың демеушілік көмегі және т.б.;

  • жеке қаржы есебінен – өз қаржысы, банк несиесі.

Тестілеу қорытындысы бойынша конкурстық негізде жоғары оқу орнына түсуші үздік талапкерлерге мемлекеттік білім гранты беріледі. Ол дегеніміз мемлекет есебінен тегін оқу және стипендия алу. Мемлекеттік грантты алуға «Алтын белгі» иегерлері, халықаралық және республикалық пән олимпиадалары мен конкурстардың жүлдегерлері басым құқыққа ие. Барлық мамандық бойынша мемлекеттік гранттардың саны мемлекеттік тапсырыспен белгіленеді. Гранттарды Білім және ғылым министрлігінің Конкурстық комиссиясы тағайындайды. Жоғары оқу орнына түсу үшін талапкер кем дегенде 50 балл жинауы керек (2010 жылғы жағдай бойынша). Ал мемлекеттік білім грантына ие боламын дегендерден жоғары білім көрсеткіштері талап етіледі. Сұранысқа ие мамандықтарға өту балдарын қабылдау комиссиясы белгілейді және олар, әдетте, жоғары болады.

Мемлекеттік білім несиесі кәсіби білім ақысын төлеу үшін конкурстық негізде беріледі. Несие алушы, жоғары оқу орны және банк арасында үшжақты келісім жасалады. Онда мына мәселелер қарастырылады:

  • несиені беру уақытына сәйкес толық оқу мерзіміне теңгемен берілетін несиенің жоспарланған көлемі;

  • несиенің берілу мақсаты;

  • несиені беру шарттары мен оны өтеу мерзімдері;

  • тараптардың міндеттері, оның ішінде несиені алушының несиені қайтару жөніндегі міндеттемелері (тұрақты табыс көзі бар бір немесе бірнеше жұмысқа қабілетті адамның немесе заңды тұлғаның сенім білдіруі).

Оқу бітіргеннен кейін банк Сіздің оқуыңызға жұмсалған бюджеттік қаржылардың жалпы сомасын көрсетіп, хабарлама береді.

Жеке грант тек талапкерге емес, сонымен бірге кез-келген курс студентіне бір семестрден бірнеше жылға дейінгі уақытқа берілуі мүмкін. Мұндай жоғары сенімді жоғары оқу үлгерімімен және үлгілі тәртіппен ақтау қажет. Егер семестр ойдағыдай аяқталмаса, онда грант беруші Сізге жұмсаған ақшасын қайтарып алуға немесе оның басқа студентке беруге құқығы бар.

Президенттік «Болашақ» стипендиясы. Бұл халықаралық стипендия Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің бастамасымен құрылған. Атап өтетін жайт, посткеңестік елдер ішінде Қазақстан алғашқы болып кадрларды шетелде дайындау бағдарламасын енгізді. Бұл бағдарлама қазақстандық кадрларды шетелдің алдыңғы қатарлы оқу орындарында дайындауды көздейді. Стипендиаттар шетелге барып тек білім алып, тәжірибе жинақтап, іскерлік қарым-қатынастардың мәдениетін сіңіріп қана қоймай, сонымен бірге дамыған елдердің академиялық орталарында Қазақстанды жақсы жағынан танытады. Оқу бітіргеннен кейін олар мемлекеттік қызметте, халықаралық ұйымдар мен акционерлік қоғамдарда қызмет етеді. Сөйтіп, еліміздің жаңа билік пен бизнес-элитасын қалыптастыруға септігін тигізеді.

Жаңа білім беру кешені («Назарбаев университеті») – кадрларды даярлаудың үш деңгейлі жүйесіне: бакалавриат (жоғары білім) – магистратура – PhD (жоғары білімнен кейінгі білім) көшуді мақсат тұтады.

Жоғары оқу орнын таңдау кезінде оның орналасқан жері, оқу ақысы, мемлекет есебінен оқу мүмкіндігі туралы ақпарат алу қажет. Оқу орнында қосымша сынақтар, әңгімелесулер, емтихандардың болатын-болмайтынын білу де артық болмайды. Сапалы білім алу үшін оқу орнының техникалық жабдықталуы, оқытушылар құрамының сапасы, ғылыми-зерттеу немесе жобалау жұмыстарымен айналысу мүмкіндігі жайлы сұрастырған абзал. Сонымен бірге, тіл үйрену, шетелде іс-тәжірибеден өту, тренингтерге қатысу, білімді шетелде жалғастыру мүмкіндіктеріне назар аударыңыз.

Қазақстанның жоғары оқу орындарында 4 оқу түрі қарастырылған:


  • күндізгі;

  • кешкі;

  • сырттай;

  • қашықтықтан оқыту (дистанциялық).

Күндізгі оқу бөлімі (дипломда күндізгі оқу бөлімі көрсетіледі) – сабақ аптасына алты күн (бес күн оқитын ЖОО бар) өткізіледі. Сессия жазғы және қысқы уақытта жылына екі рет өтеді. Демалыс – шілде және тамыз айлары. Студенттер оқу мерзімінде әскер қатарынан босатылады.

Кешкі оқу бөлімі (дипломда күндізгі-кешкі оқу бөлімі көрсетіледі) – сабақ кешкі уақытта не демалыс күндері өткізіледі. Аралық аттестация сынақ және емтихан түрінде өтеді. Білім алудың бұл формасында оқуды жұмыстан босамай-ақ жалғастыруға болады және оқу бағдарламалары мен Сіз таңдап алған оқудан тыс шаралардың барынша үйлесімді болуы ескеріледі.

Сырттай оқу бөлімі (дипломда сырттай оқу бөлімі көрсетіледі). Сырттай оқу бөлімінде оқу дегеніміз өз бетінше ізденуді және оқу орнына жылына тек 2 рет, 20-30 күнтізбелік күнге жаңа білім алу мен сынақ пен емтихандарды тапсыру үшін баруды білдіреді.

Қашықтықтан оқыту технологияларын қолдана отырып сырттай оқу бөлімі (дипломда сырттай оқу бөлімі көрсетіледі) – бұл Интернет арқылы қашықтықтан білім алу. Дистанциялық кәсіптік білім жеке график бойынша жүргізіліп, жылына 365 күн, тәулігіне 24 сағат қол жетімді болады.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) «Жоғары білім берудің кәсіптік оқу бағдарламаларын іске асыратын білім беру ұйымдарына оқуға қабылдаудың үлгілік ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2007 жылғы 19 желтоқсандағы № 638 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2007 жылғы 28 қаңтарда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне N 5115 болып енгізілді.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.edu.gov.kz/ - «Электрондық үкімет» порталы;

2) www.univer.kz/ - «Студенттік ақпараттық кеңістік. Қазақстандағы жоғары білім» сайты;

3) www.uchi.kz/ - «Қазақстанның білім қоғамдастығы» сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «Қазақстандағы жоғары білім», «жоғары білім алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


26. «Болашақ» стипендиясына ие болу үшін не істеу керек?
«Болашақ» халықаралық стипендиясы табысты карьералық өсудің және оның бітірушілерінің кәсіби қалыптасуының өзіндік кепілі. Мұның дәлелі ретінде ретінде бағдарламаның көптеген бітірушілері мемлекеттік қызметтерде, мемлекеттік және халықаралық ұйымдарда, акционерлік құрылымдарда жауапты қызметтер атқарады. Мемлекеттік және халықаралық жобалардың бірнеше түрімен жұмыс жасайды, осылайша мемлекеттің дамуына өз үлестерін қосады

«Болашақ» бағдарламасы бойынша сіз АҚШ, Англия, Германия, Ресей, Австралия, Австрия, Венгрия, Дания, Испания, Италия, Канада, Қытай, Франция, Чехия, Швеция, Швейцария, Жапония және т.б. елдерде білім ала аласыз.

Егер Сіз Қазақстанның азаматы болсаңыз, жасыңыз 18-35 жас аралығында болса, білім алу құжатыңыздағы орташа балыңыз 4,5 балдан төмен болмаса, сондай-ақ шетел тілін жақсы меңгерген болсаңыз, онда сіз Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық стипендиясын иеленуге мүмкіндігіңіз бар. Ол үшін не істеу керек?

1. Үміткерлерді таңдау ережелерімен мұқият танысыңыз!



2. Барлық талаптарға сай болған жағдайда конкурсқа қатысу үшін құжаттарыңызды дайындауды бастаңыз. Ол үшін келесі материалдарды басшылыққа алыңыз:

- басымдық берілген мамандықтардың тізімі;

- жақын мамандықтардың тізімі;

- оқу тілін меңгерудің минималды деңгейіне қойылатын талап;

- үміткерлер толтыратын қағаз және электронды формалар.

3. Конкурсқа қатысу үшін «Халықаралық бағдарламалар орталығына» сіз ұсынған құжаттардың барлығы файлды папкаларға нөмірленген реті бойынша салынуы керек, беттер нөмірі құжаттар тізімдемесіне ендірілуі қажет (Қосымша А-1, А-2).

4. Жеке құжаттарыңызды Орталыққа өзіңіз әкелуге, сенімді адамдардан арқылы, сондай-ақ поштамен жібере аласыз.

5. Орталықтың қызметкерлері барлық құжаттардың толықтығын, сауалнаманың дұрыс толтырылғанын, құжаттар мен ақпараттардың талаптарға сай келуін, берілген ақпараттардың сенімділігін, электронды және құжаттардағы ақпараттың бірегейлігін тексереді.

6. Ереже талаптарына сай болған жағдайда, Сіздің құжаттарыңыз өндіріске қабылданатын болады.

7. ЖОО-да алған сіздің мамандығыңыз ҚР жоғарғы кәсіби білім алу мамандықтарының жіктемесінде жоқ болса, құжаттарыңызды сіздің мамандығыңызға жақын мамандықтар бойынша конкурсқа жіберуді ҚР Білім және ғылым министрлігі дербес түрде шешеді.

8. Егер сіздің құжаттарыңыз бекітілген ережедегі талаптарға сай келмесе, онда Сіздің конкурсқа қатысу құжаттарыңыз қабылданбайды. Құжаттарыңызды пошта арқылы жіберсеңіз, Сізге құжаттарыңыздың қабылданбағаны туралы жазбаша түрде хабардар етеді. Сіздің жеке іс-қағаздарыңыз Орталықтың мұрағатына беріледі, оны ол жерден қолхат көрсетіп алып кетуіңізге болады.

9. Халықаралық «Болашақ» стипендиясын тағайындау конкурсына қатысушы үміткерлерге қойылатын барлық талаптарға сай болған жағдайда, Сіз конкурстың іріктеу бөліміне жіберілесіз.

Конкурстық іріктеу екі кезеңнен тұрады:

1 кезең – тілдік және пәндік емтихан; психологиялық тестілеу; тәуелсіз сарапшылар комиссиясы мүшелерімен дербес әңгімелесу (1 тур үміткерлердің қатысуымен өтеді). Конкурстық іріктеу турынан өту жиналған құжаттардың мөлшері бойынша жүзеге асырылады.

2 кезең – шетелде мамандар даярлау бойынша Республикалық комиссияның отырысы.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Шетелде кадрлар даярлау жөнiндегi республикалық комиссия туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 жылғы 12 қазандағы № 470 Жарлығы;

2) «Білім туралы» Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III Заңы;

3) «Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық стипендиясын тағайындау үшін үміткерлерді іріктеу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 11 маусымдағы № 573 қаулысы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.edu-cip.kz – «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ сайты;



2) www.uchi.kz - «Қазақстанның білім қоғамдастығы» сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «Болашая стипендиясы», «Болашақ бағдарламасы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

III ТАРАУ. ТҰРҒЫН ҮЙ
27. Тұрғын үй алу жолдары
Жеке тұрғын үйге қол жеткізу – әр отбасы үшін бірінші кезектегі қажеттілік: оны қамтамасыз етпей, қоғамның қандай да бір әлеуметтік басымдылықтары туралы сөз қозғай алмаймыз. Тұрғын үйге қол жеткізудің бірнеше жолы бар:

Бірінші жол – тұрғын үйді мемлекеттік бағдарлама бойынша алу. Бұл бағдарлама балалары бар жас отбасыларға (29 жасқа толмаған), мемлекеттік қызметкерлерге, мемлекеттік қызметкер болып табылмайтын мемлекеттік мекеме жұмысшыларына, мемлекеттік кәсіпорын жұмысшыларына арналған. Халықтың көп бөлігінің алдын ала төлемді өтеуге қаражатының жеткіліксіздігін ескере отырып, несиелеу тұрғын үй құрылыс жинақ қоры арқылы алдын ала несие алу арқылы жүзеге асырылады. «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ тұрғын үй алу мақсатында пайыздық төлемі жылына 4 %-дан аспайтын алдын ала және аралық несиелер береді. Осы несиелердің қолдану мерзімі – 8,5 жылға дейін, ал осыдан кейінгі тұрғын үй несиесінің мерзімін есептегенде (15 жылға дейін) несиені қолданудың жалпы мерзімі 23,5 жылға дейін болады.

Екінші жол – «Самрұқ-Қазына» жылжымайтын мүлік қоры арқылы «жалдамалы тұрғын үй». Бұл бағдарлама бойынша тұрғын үйлер кейіннен сатып алу мақсатында жалға беріледі немесе бірден сатылады. Жалға алу мерзімі 13 жылды құрайды, одан соң келісімнің шарттары дұрыс орындалған болса, тұрғын үй сіздің меншігіңізге өтеді. Сіздің төлемге қабілеттілігіңіз «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ-мен расталады. Сіздің тұрғын үйдің бағасының 50 %-на дейінгі мөлшерде алдын ала төлем жасауыңызға, тек 5 жыл мерзімнен кейін ғана оны мерзімінен бұрын сатып алуға құқығыңыз бар. «Жалдамалы тұрғын үй» бағдарламасы жайында толық мәліметті www.kazproperty.kz сайтынан оқи аласыз.

Үшінші жол – несиеге тұрғын үй алу. Ипотекалық несие дегеніміз кепіл (несие алушының меншігіндегі мүлік немесе сатып алынатын мүлік) бойынша берілген несие. Сіз алдымен пәтерді алып, ал содан кейін ипотекалық несиені төлейсіз. Бұл іске банктер, сақтандырушылар, бағалаушылар араласады. Біріншілері ай сайынғы төлемнің тым көп болмауын қадағалап, ең тиімді ипотекалық бағдарламаны таңдауға көмектеседі. Екіншілері сізді және банкті келеңсіздіктерден қорғайды, үшіншілері пәтердің құнын орташа нарықтық деңгейде бекітеді.

Төртінші жол – тұрғын ғимараттар құрылысына үлестік қатысу арқылы пәтер сатып алу. Үлестік құрылысқа қатысушылардың саны төртеу: құрылыс салушы, жобалау компаниясы, үлескер және банк-агент. Мұнда банк-агент инвестор ретінде қатыса алады.

Мұнда құрылыс салушы үлестік құрылысқа өзі қатыспайды, ол әрбір тұрғын үйге жобалау компаниясын құрады, құрылыс салушы жобалау компаниясының жарғылық капиталына ақша, жер учаскесі, жобалау-сметалық құжаттама және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өзге де мүлік түрінде салым енгізеді.

Жобалау компаниясы банк-агентпен үлескердің ақшасын (депозитін) қабылдау туралы және инвестормен аталған объектіні қаржыландыру туралы шарттар жасасады.

Жалпы тұрғын ғимараттардың құрылысына үлестік қатысу тетігі мынадай:

1. Құрылыс салушы, жобалау компаниясы, үлескер және банк-агент арасында төрт жақты шарт жасалады.

2. Үлескер банк-агенттің депозитіне шарт бағасының кемінде 15 % мөлшерінде бастапқы жарна енгізеді және оны шартқа сәйкес толтырып отырады.

3. Жобалау компаниясы өз қаражаты немесе инвестордың, оның ішінде банк-агенттің кредиті есебінен тұрғын үйді салады және пайдалануға береді.

4. Үлескер тұрғын үйдегі (тұрғын жайдағы) үлесін алғаннан кейін банк-агент ақшаны үлескердің депозитінен жобалау компаниясына аударады, ал жинақталған сыйақы мөлшеріндегі ақшаны үлескерге қайтарып береді.

Алдағы міндеттемелерді толық орындағаннан кейін жобалау компаниясы жаңа жобаға қатысуы мүмкін.

Жобалау компаниясына ғана емес, сондай ақ құрылыс салушыға да біліктілік талаптары бар – кемінде үш жыл тұрғын жайлар тұрғызуға, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен кемінде жүз пәтерді пайдалануға беруге, кемінде жүз мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде өз капиталы болуына міндетті.



Бесінші жол – өз меншігіндегі тұрғын үй құрылысы. Жер үлестеріне қол жеткізу арқылы, мемлекет 2008-2010 жылдарға жеке меншік тұрғын үй құрылысын ынталандыру қарастырылған.

Есте сақтаңыз: несие арқылы үй алу Сіздің мойныңызға ұзақ мерзімді қарыз жүктейді. Тәуекелдің жоғары болуы, табыстың тұрақсыздығы, инфляция, қайғылы оқиғалар себебінен межелі уақытта несие төленбей қалуы мүмкін. Бұл баспаналы болу бақытына емес, керісінше, кепілде тұрған баспанадан айрылу және көп көлемдегі қарызға апарып соғуы әбден мүмкін. Сарапшылар несие арқылы баспаналы болу жолдарын таңдамауға кеңес береді.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.e.gov.kz – «Қазақстан Республикасының электронды Үкіметінің» сайты («Әлеуметтік көмек. Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер» бөлімі);

2) www.kazproperty.kz – «Самрұқ-Қазына» қоры» АҚ сайты;

28. Мемлекеттік коммуналдық тұрғын үй қорынан қалай үй алуға болады?
Біздің республикамызда белгілі бір себептермен тұрғын үй сатып ала алмайтын азаматтар санаты бар. Мемлекет халықтың бірнеше санаттарына тегін тұрғын үй құқығын берді.

Бәрінен бұрын бұл – Ұлы Отан соғысының мүгедектері мен қатысушылары, мемлекеттiк қызметшiлер, бюджеттiк ұйымдардың қызметкерлерi, жалғыз тұрғын үйі авариялық деп танылған азаматтар, Ұлы Отан соғысының мүгедектері мен қатысушыларына теңестірілген адамдар, I және II топтағы мүгедектер (өздерi жасаған қылмыс салдарынан мүгедек болған адамдарды қоспағанда), мүгедек балалары бар немесе оларды тәрбиелеушi отбасылары, заңдарда белгiленген тәртiппен бекiтiлетiн аурулар тiзiмiнде аталған кейбiр созылмалы аурулардың ауыр түрлерiмен ауыратын адамдар, жасына қарай зейнет демалысына шыққан зейнеткерлер, кәмелетке толғанға дейiн ата-аналарынан айырылған жиырма үш жасқа толмаған жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, оралмандар, экологиялық зiлзалалар, табиғи және техногендi сипаттағы төтенше жағдайлар салдарынан тұрғын үйiнен айырылған адамдар, көп балалы отбасылар, мемлекеттiк немесе қоғамдық мiндеттерiн, әскери қызметiн орындау кезiнде, адам өмiрiн құтқару кезiнде, құқық тәртiбiн қорғау кезiнде қаза тапқан адамдардың отбасылары, толық емес отбасылар.

Сонымен қатар, «Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасының Заңында бірқатар талаптар белгіленген, оған мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға үміткер азаматтар сәйкес келуге тиіс:

1) аталған елді мекенде тұруы;

2) мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын жай беруге өтініш жасау алдындағы соңғы 12 айда отбасының әрбір мүшесіне шаққандағы жиынтық айлық табысы ең төменгі күнкөріс деңгейін артық болмау керек. 2011 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі күнкөріс деңгейі 14 952 теңге деп белгіленген.

3) тұрғын үйге мұқтаж деп тану.

Азаматтар егер:

1) Қазақстан Республикасының аумағында меншiк құқығымен өздерiнiң тұрғын үйi болмаса;

2) осы елдi мекенде мемлекеттiк тұрғын үй қорынан, сондай-ақ меншiктiң мемлекеттiк емес нысанына негiзделген заңды тұлғаларға тиесiлi үйлерде, соның iшiнде тұрғын үй (тұрғын үй-құрылыс) кооперативтерiнiң үйлерiнде өздерiнiң тұрақты пайдаланатын үйлерi болмаса;

3) отбасы тұрып жатқан тұрғын үй нормативтiк санитарлық және техникалық талаптарға сай келмесе;

4) оқшауланбаған, шектес тұрғын үй-жайларда екi және одан да көп отбасы тұрып жатса;

5) отбасы құрамында кейбiр созылмалы аурулардың ауыр түрлерiмен ауыратын науқастар болып (заңдарда белгiленген тәртiппен бекiтiлген аурулардың тiзiмi бойынша), бiр үй-жайда (пәтерде) олармен бiрге тұру мүмкiн болмаса, тұрғын үйге мұқтаж деп танылады.

Заңда тұрғын үй азаматтарға жергілікті атқарушы органдағы тұрғылықты жері бойынша барлық қажеттi құжаттармен бiрге өтiнiш берiлген кезден бастап тiзiмде белгiленген кезек ретiмен берiледi деп белгіленген. Аталған тізімдерге енгiзiлген азаматтардың құқықтары тең. Тұрғын үй алуға осы тізімдерге енгiзiлген басқалар алдында, Ұлы Отан соғысының мүгедектері мен қатысушыларын қоспағанда, ешкiмнiң де басымдық құқығы болмайды.

Сізді тұрғын үйге мұқтаж азамат ретінде кезекке қою үшін өзіңіз тұрғылықты жеріңіз бойынша Тұрғын үй басқармасының азаматтарды тіркеу бөліміне барып, тиісті құжаттарды тапсыруыңыз қажет.

Азаматтардың өздеріне және олардың отбасы мүшелеріне тұрғын үйге мұқтаждар есебіне кезекке қою туралы өтініштері бір ай ішінде қаралады. Қабылданған шешім туралы өтініш иелеріне аталған мерзім өткеннен кейін жазбаша түрде ақпарат беріледі.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

«Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.zakon.kz/ – ақпараттық портал;



2) www.astana.kz/ – Астана қаласының ресми сайты («Тұрғын үй» бөлімі);

3) www.ads.gov.kz/ – Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық агенттігінің сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «тұрғын үй қорынан үй алу», «коммуналдық тұрғын үй қоры» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

29. Мемлекеттік бағдарлама бойынша қалай тұрғын үй алуға болады?
Мемлекеттік тұрғын-үй құрылысы бағдарламасы шеңберінде тұрғын үй алуға құқығы бар басымдыққа ие адамдар санатына: балалары бар (29 жасқа толмаған) жас отбасылар; мемлекеттік қызметшілер; мемлекеттік мекемелердің мемлекеттік қызметші болып табылмайтын қызметкерлері; мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері жатады.

Егер Сіз азаматтардың аталған санаттарының біріне кіретін болсаңыз, құжаттарды қабылдаудың басталуы туралы хабарланған сәттен бастап тұрғылықты жеріңіз бойынша Тұрғын үй басқармасына белгіленген үлгідегі жазбаша өтінішті және мынадай құжаттарды тапсырыңыз:

1) өзіңіздің және барлық отбасы мүшелерінің жеке куәлігінің нотариалды куәландырылған көшірмелері;

2) осы елді-мекендегі жұмыс орныңыздан (еріңіздің/жұбайыңыздың) мемлекеттік қызмет өтіліңіз, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын мекемедегі немесе мемлекеттік кәсіпорындағы жұмыс өтіліңіз көрсетілген анықтама;

3) неке туралы (некені бұзу, ерінің/жұбайының өлгені туралы куәлік) және балаңыздың (бар болса) туу туралы куәлігінің нотариалды куәландырылған көшірмесі;

4) кадр қызметімен куәландырылған еңбек кітапшасының көшірмесі немесе қызметтік тізімінен үзінді;

5) азаматтарды тіркеу кітабының (үй кітапшасы) нотариалды куәландырылған көшірмесі немесе тиісті елді-мекенде тұратындығын растайтын анықтама;

6) жұмыс орныңыздан құжатты тапсыру айымен есептегенде соңғы 12 айдағы еңбекақыңыз туралы анықтама;

7) жеке шотыңыз бойынша құжатты тапсыру айының алдындағы соңғы 12 айдағы ақшаңыздың қозғалысы туралы анықтама (мүшелері мемлекеттік органдардың, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын мекемелердің немесе мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері болып табылмайтын жас отбасылар үшін);

8) жүктілігі туралы анықтама (қажет болған жағдайда);

9) мүгедектігі туралы анықтама (қажет болған жағдайда);

10) сот атқарушы органдарының алдында және банктік займдар бойынша міндеттемелер болған жағдайда займ шарты және (немесе) сот шешімінің көшірмелері ұсынылады.



Назар аударыңыз! Сізден тізімде көрсетілген құжаттардан басқа құжаттарды талап етпеуі тиіс!

Уәкілетті орган сізде және сіздің отбасы мүшелерінде жылжымайтын мүліктің болуы (немесе болмауы) туралы мәлімет алу үшін тіркеуші органға сұраным жібереді. Сұранымға алынған жауап тұрғын үй комиссиясына жіберіледі. Тұрғын үй комиссиясы қарыз берушіге («Қазақстанның Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ) ұсыну үшін жолдама берілетін алдын ала іріктеуден өткен өтініш иелерінің тізімін жасайды.

Содан кейін, сіз қарыз берушіге уәкілетті орган берген жолдаманы және қарыз берушінің талабына сәйкес, Сіздің төлем қабілеттілігіңізді бағалауды жүзеге асыру үшін несиелік тапсырысты бересіз. Қарыз беруші тұрғын үйді пайдалануға бергенге дейін кемінде екі айдың ішінде (бірақ алты айдан ерте емес) сіздің төлем қабілеттілігіңізді жүзеге асырады.

Сіз Қарыз берушіден хабарлама алып, оны уәкілетті органға бересіз. Тұрғын үй комиссиясы іріктеуден өткен өтініш иесінің тізімін құрастырып, ол тұрғын үйді сату туралы шешіммен бекітіледі және бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.

Соңғы кезеңде сіз сатып алу-сату шартын, займ шартын жасасасыз, тұрғын үйге меншік құқығын тіркейсіз. Мемлекет азаматтардың басымды санаттарын оларға тұрғын үй құрылыс жинақтау жүйесімен орташа алғандағы құны бір шаршы метрге 56515 теңгеден аспайтын, арзан бағалы тұрғын үйді сату арқылы тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жағдай жасады.

Басым санаттарға жататын азаматтардың көпшілігінің бірінші кезектегі салымдарын төлеуге қаражатының жоқтығын ескеріп, оларды несиелеу алдын ала займды пайдаланып, тұрғын үй құрылыс жинақтау жүйесі арқылы жүзеге асырылады.

«Қазақстанның Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ халықтың басым санаттарына (төлем қабілеттілігін растаған жағдайда) жылына 4%-дан аспайтын пайыздық мөлшер бойынша республикалық бюджет қаражаты есебінен салынған тұрғын үйді сатып алу үшін алдын ала және аралық тұрғын үй займын ұсынады. Аталған займдарды пайдалану 8,5 жылға дейін мерзімді құрайды, ал тұрғын үй займын пайдаланудың кейінгі мерзімін (15 жылға дейін) ескеріп, займ берудің жалпы мерзімі 23,5 жылды құрайды.

Алдын ала тұрғын үй займы тұрғын үй сатып алуды қаржыландырудың басты құралының бірі, сондай-ақ ол қажетті бастапқы төлемнің ең аз мөлшерде болуымен және жинақтаудың міндетті мерзімі қажет болмайтындығы арқасында мәселені жеңіл шешуге көмектеседі.



Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) Жергілікті атқарушы органдардың Қазақстан Республикасындағы тұрғын үй құрылысының тиісті жылға (жылдарға) арналған мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде салынған тұрғын үйлерді сату ережесін бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің тиісті жылға арналған қаулысы.

Пайдалы сілтемелер:

1) http://www.astana.kz/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=836&Itemid=684Астана қаласы әкімдігінің сайты («Тұрғын үй» бөлімі);

2) www.ads.gov.kz/ru/ - Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық сала істері агенттігінің сайты;

3) www.egov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/serviceslibrary/gu2010/citizenrygu/kategorii citizenry/ipoteka&lang=ru - «электронды үкімет» порталы;

4) www.kn.kz/articles.php - «Жылжымайтын мүлік» ақпараттық порталы («Баптар, кеңестер» бөлімі).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасы», «тұрғын үй бағдарламасы бойынша үй алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

30. «Самұрық-Қазына» жылжымайтын мүлік қоры арқылы қалай тұрғын үйді алуға болады?
Қазіргі уақытта жалдамалы тұрғын үй бағдарламасын «Самұрық-Қазына» жылжымайтын мүлік қоры» АҚ (бұдан әрі – Жылжымайтын мүлік қоры) іске асыруда.

Жылжымайтын мүлік қоры жалдау және кейін сатып алатын жалдау талаптарында тұрғын жай береді. Бұл нені білдіреді?

Бірінші жағдайда - жалға алушы тұрғын жайды ақысын төлеп уақытша иелікке және пайдалануға алады, ал екінші жағдайда - жалға алушы жалдау мерзімі өткеннен кейін, не болмаса мерзімінен бұрын сатып алу арқылы пәтердің меншік иесі бола алады. Кейіннен сатып алатын жалдау шарты 13 жылға дейін жасалады. Жалға алушы жалға алынған орын-жайды тек 5 жылға жалдағаннан кейін ғана мерзімінен бұрын сатып ала алады. Жалға алушы жалдау шартына қол қойған кезде, сондай-ақ алғашқы 5 жыл ішінде, алғашқы салымды енгізе алады және/немесе орын-жайдың құнының жартысын мерзімінен бұрын өтей алады. Сонымен қатар, мерзімінен бұрын өтеу көлемі орын-жайда сату құнының 50%-нан аспауы тиіс.

Тұрғын үй алуға кім үміткер бола алады?



Біріншіден, тұрғын үй тек меншігінде үйлері жоқ (кемінде 1 күнтізбелік жыл) немесе тұрғын алуға ниет білдірген өтініш иесінің сол елді-мекенде тұрғын үй жағдайын жақсарту қажеттілігі бар (тұрғын үйдің жалпы алаңы 1 адам үшін 18 ш.м. аспайтын) тұлғаларға беріледі.

Екіншіден, тұрғын үй алуға үміткер болған барлық адамдар өздерінің төлем қабілеттіліктерін растаулары қажет. Төлем қабілеттілігі «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ (ҚТҚЖБ) есептеген ең жоғарғы жалдамалы төлем сомасының (ЕЖТС) көрсеткішінен анықталады.

Жылжымайтын мүлік қоры қаржыландыратын барлық объектілер үш топқа бөлінеді: әлеуметтік-класс, эконом-класс және бизнес-класс. Осы топтардың арасында негізгі айырмашылығы тұрғын үйдің техникалық өлшемдеріне, жалпы және тұрғын алаңы, төбесінің биіктігі, қауіпсіздіктің заманауи жүйелерімен қамтамасыз етілуі, үнемділігі мен ыңғайлылығы және т.б. байланысты болады.



Қор іске асыратын бағдарламалардың қатысушысы атануға мүмкіндігі.

1. «Егемен Қазақстан», «Казахстанская Правда» газеттерінде және Жылжымайтын мүлік қорының www.kazproperty.kz веб-сайтында кезекті объектіде тұрғын үй бөлуге өтінім қабылдау туралы хабарландыру жарияланады. Сонымен қатар, аталған веб-сайтта сіз бағдарламаға қосылған тұрғын үй кешендері (нақты объектілер, олардың орналасқан жері пәтерлердің үлгілік жобалануы және т.б.) туралы нақты ақпарат ала аласыз.

2. Өтінім қабылдау басталғаннан кейін сіз ҚТҚЖБ-ға ЕЖТС есептеу үшін қажетті құжаттар тізімін (қажетті құжаттардың тізімін www.kazproperty.kz сайтынан көре аласыз) беруіңіз қажет.

3. ҚТҚЖБ құжаттарды қабылдап алғаннан кейін 7 жұмыс күні ішінде ЕЖТС есебін жүргізеді және ЕЖТС көрсеткішін Жылжымайтын мүлік қорының басқарушы компаниясына Банктің ресми бланкісінде, көшірмесін Сізге береді.

4. Қабылдау басталғаннан кейін 15 күннен кешіктірмей, яғни өтінімді қабылдау аяқталған күннен кешіктірмей сіз Басқарушы компанияға (БК) құжаттардың толық тізімін (қажетті құжаттардың тізімін www.kazproperty.kz сайтынан ала аласыз) беруіңіз қажет. Басқарушы компанияның қызметкері құжаттарды қабылдайды және өтініш иесімен бірлесіп осы Қордың базасында өтініш-сауалнаманы толтырып, тіркейді, сонымен қатар, оған орын-жай бөлуге құжаттарды қабылдаудың орны, күні және нақты уақыты көрсетілген жеке нөмір береді.

5. Өтінімдерді қабылдау аяқталған күннен кейін БК төлем қабілеттілігі бар өтініш иелерін іріктейді және тұрғын үйді бөлудің басымдылығына сәйкес әрбір объект үшін рейтинг қалыптастырады.

6. БК рейтингке сәйкес тұрғын жайды алдын ала бөлуді жүзеге асырады.

7. Қордың тұрғын үй комиссиясы көпшілік дауыспен шешім қабылдайды және Өтініш берушілерге бекітілген тұрғын үйді бөлудің тізбесін бекітеді.

8. Өтініш иелерінің және оларға бекітілген пәтерлердің тізімі «Егемен Қазақстан», «Казахстанская Правда» газеттерінде және www.kazproperty.kz веб-сайтында жарияланады.

9. Тұрғын үйді бөлудің бекітілген тізімін алғаннан кейін 5 жұмыс күні ішінде БК Өтініш иесімен шарт жасасады.

10. Жалдау және кейіннен сатып алатын жалдау шартын жасасқаннан кейін 3 күннің ішінде Өтініш иелері кепілдік төлем, алғашқы салым (ол болған жағдайды) төлеуі тиіс. Сонымен қатар, олар шарттарды мемлекеттік тіркеуді жүргізулері қажет.

11. Шарттар мемлекеттік тіркеуден өткеннен кейін 5 жұмыс күні ішінде БК үй-жайды қабылдау-беру актісінің негізінде Өтініш берушілерге тұрғын үйді тапсыруды жүргізеді.



Маңызды! Жалға алынған немесе кейіннен сатып алатын жалға алынған пәтерлерді жалға алушылар үшінші тұлғаға жалға бермей, мақсаты бойынша пайдалануы тиіс.

Ескерту. Жылжымайтын мүлік қорының жалдамалы тұрғын үй бағдарламасының талаптары уақыт өте өзгеруі мүмкін, сондықтан соңғы ақпарат үшін мына сайтқа кіріңіз - www.kazproperty.kz

Пайдалы сілтемелер:

1) www.kazproperty.kz – «Самұрық-Қазына» Жылжымайтын мүлік қоры» АҚ сайты;

2) www.astana.kz – Астана қаласының ресми сайты («Тұрғын үй» бөлімі).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «Самрұқ-Қазына қорынан үй алу», «Самрұқ-Қазына қорының жылжымайтын мүлік қоры» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

31. Тұрғын үй саламын десеңіз...
Біздің әрбіріміз өзіміздің жеке үйіміз болса деп армандаймыз. Әрине, көп қабатты үйдің кіре берісіндегі ұсақ-түйек мәселелер, есік алдындағы жастардың түні бойғы даңғаза шуы, өмірі бітпейтін жөндеу жұмыстары мен болмашыға бола есігіңді қағып тұратын қытымыр көршілердің әрекетінен талайымызды бұл ой сан рет шаршатқан да болар.

Үй салу үшін жер телімі болуы керек екенін білетін боларсыз. Мемлекет жер телімін беру арқылы жеке тұрғын үй құрылысын жүзеге асыруды ынталандыруды қарастырған:



  • 10 соттықтан артық емес жер телімдері тегін беріледі;

  • Мұндай алаптар құрылыс басталғанға дейін инженерлік-коммуникативтік инфрақұрылымдармен жарақтандырылады;

  • Жеке тұрғын үй құрылысына (ЖТҚ) берілген алаңдар бекітілген бас жоспарға, детальдық жоспарлау жобасы құрылыс салу ережесі және елді-мекеннің жер-шаруашылық құрылымдарының жобасына сәйкес, алаппен қоршалуы тиіс.

Заңды құрылыс жұмыстарын бастау үшін, сіз жергілікті билік орындарынан келісімдер алуыңыз керек болады.

1. Сіз атқарушы биліктің жергілікті органынан үй құрылысын салуға рұқсат беретін қаулыны аласыз. Ол үшін сізге жерге иелік құқығыңызды білдіретін құжат, паспорт және оның көшірмесі, атқарушы биліктің жергілікті орган басшысы атына жазылған үй құрылысын салуға рұқсат беру туралы өтініш, үй жобасының көшірмесі мен жобалау ұйымының лицензиясының көшірмесі керек болады. Егер сіз кондоминиум қатысушысы болсаңыз, онда жобаны кондоминиум көршілермен де келісуіңіз керек.

2. Аудандық сәулет комитетінің геобақылау бөлімінің мамандарына жер телімін зерттеу бойынша актіге (жер телімінің шекаралары мен құрылыс осьтерін бөлу актісі) немесе өз бетіңізше құрылыс жүргізгіңіз келсе (іргетастан бастап ары қарай)  —  жер телімі мен үйдің атқарушылық топотүсірілімінің жоспарын құрылыс паспортына тапсырыс беріңіз. Бұдан басқа, жер телімінің және құрылыс жүргізілетін ғимарат остерін шығаруға тапсырыс беру керек, егер құрылыс бұдан бұрынғы иелермен басталып қойған болса, жер телімінің жоспары мен жер куәлігінің көшірмесін ұсына отырып, үй мен жер телімінің топотүсіріліміне тапсырысты толтыру қажет болады.

3. Осы комитетке объектінің құрылыс паспортына тапсырыс беріңіз. Оған келесі құжаттар қажет болады: паспорт және оның көшірмесі, жер куәлігі және жер телімінің жоспары, аудан басшысының атына жазылған құрылыс салуға рұқсат беру туралы өтініш, құрылыс салуға рұқсат бергендігі туралы атқарушы биліктің қаулысы (өтініш), үй жобасы, жобалауға рұқсат берген лицензияның расталған көшірмесі, құрылыс басталмас бұрынғы жер телімін қарау актісі немесе құрылыс паспорты үшін жасалған топотүсірілім жоспары.

4. Құрылыстың жер телімінде орналасу жоспарына санитарлық және өрт инспекцияларының келісімін алыңыз. Жер теліміне жер асты және жер үсті коммуникацияларын жүргізу қажет болған жағдайда тиісті бақылаушы ұйымдармен (газбен жабдықтаушылардан бастап энергетиктерге дейін) жоспарға келісімін алыңыз.

5. Барлық келісімдері алынған жоспарды аудандық сәулеткерлік комитетіне апарып, объектінің дайын құрылыс паспортын алыңыз.

Бұдан басқа екі маңызды мәселе:

1. Егер үйдің жалпы көлемі 500 ш. м асып кетсе, құрылысты тағы да сол аудандық сәулеткерлік комитеті беретін сәулеткерлік жоспарлау тапсырмасына (ҮЖТ) сәйкес салуға тура келеді. ҮЖТ қалақұрылысы құжатында бекітілген сәулеткерлік объектінің экологиялық, санитарлық-гигиеналық, өртке қарсы міндетті ережелерін, тарихи және мәдени ескерткіштерді сақтау талаптарын, ерекше жағдайдағы құрылыстарды салуға көрсетпені және осы құрылыс барысында мүдделері қозғалатын заңды және жеке тұлғалардың құқын бұзбау талаптарын қамтуы тиіс. ҮЖТ-ны алу үшін жер теліміне сіздің иелік құқығыңызды растайтын құжаттарды (ұйғарым құқығы) немесе жер телімі меншік иесінің осы жерде жобалауға берген рұқсатын және өтінімді дайындау керек. Үй салмас бұрын, рұқсат беретін құжаттарды алғаннан кейін, бұдан басқа тағы да жер жұмыстары өндірісіне, құрылыс-монтаж жұмыстарына, және ең соңынан құрылыс біткен кезде сіздің салынған үйіңізді қабылдайтын ведомоствоаралық комиссияның (ВАК) құрылыс салуға беретін рұқсатын алу керек болады. Сіз алған құжаттардың барлығы екі жыл мерзімге жарамды болатынын ұмытпаңыз.

2. Есіңізде болсын, құрылыс барысындағы жобадағы барлық өзгерістер, (10%-дан жоғары болатын) ауданның бас сәулеткерінің рұқсатымен ғана іске асырылады. Жер теліміндегі келісілген үй жобасында және жер теліміне құрылыс тұрғызу жоспарында көрініс таппаған қосымша құрылыстар аудан әкімшілігінің және бас сәулеткердің рұқсатымен ғана іске асырылатынын ұмытпаңыз.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.zakon.kz – ақпараттық портал;

2) www.ads.gov.kz/kz/ - Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық агенттігінің сайты;

3) www.builder.kz – «Қазақстанның құрылыс порталы» сайты;

4) http://stroisowet.ru/ - «Строим сами. Строим вместе» сайты;

5) http://samstroidom.ru/ - «Построй свой дом сам» сайты.

6) www.zhkh-center.kz – «Тұрғын үй коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «тұрғын үй салу», «тұрғын үй құрылысы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.
32. Тұрғын үйдің техникалық жағдайын қалай тексеруге болады?
Тұрғын үйлерге техникалық қызмет көрсетуді тексеру ғимараттың ақауларын дер кезінде анықтау, олардың туындау себебін белгілеу және жою шараларын дайындау мақсатында жүргізіледі. Ғимараттарды тексеру кезінде жалпыға ортақ қосалқы орын-жайлардың (тұрғын үйдің жалпы мүлігі) пайдаланылуына және жалпы жағдайына бақылау жүргізіледі, тексеруге берілген уақыт ішінде жоюға болатын аздаған кемшіліктерін түзетеді.

Тұрғын үйдің техникалық жағдайына тексеру жүргізу кезінде мынадай жұмыс түрлері жасалады:

1) ғимараттың техникалық жағдайын, оның инженерлік желілерін (тіректер мен инженерлік жабдықтарға алып баратын құбыр желілерін оларда орналасқан тіректік-реттеуші арматураларымен қоса) толық тексеру;

2) анықталған ақауларды жою жоспарын әзірлей отырып жақын аумақтардың инженерлік жабдықтарын тексеру және абаттандыру;

3) тұрғын орын-жайларды пайдалану, тұрғын үйдің тұрғын және қосалқы орын-жайларын қалпында ұстап тұру, инженерлік жабдықтарды пайдалану және өрт қауіпсіздігі қағидалары бойынша тұрғын үй жалдаушылар мен меншік иелеріне нұсқаулықтар беру;

4) анықталған ақауларды жоюға тапсырма беру (қажет болған жағдайда) және оларды жою мерзімін белгілеу, сондай-ақ алдын-ала берілген тапсырмаға сәйкес ақаулардың жөнделуін бақылау.

Тұрғын үйдің жалпыға ортақ мүлігінің техникалық жағдайына тексеру жүргізу үшін пәтер иелері тұрғылықты жері бойынша әкімдіктердің жанындағы тұрғын үй инспекциясына үйді тексеру және оның техникалық жағдайы туралы акт беруге жазбаша өтініш беруі тиіс.

Тұрғын үй инспекциясы уәкілетті орган ретінде:

1) Кондоминимум нысанының жалпыға ортақ мүлкінің техникалық тексерісін ұйымдастырады;

2) Кондоминимум нысанының жалпыға ортақ мүлкіне күрделі жөндеудің жекелеген түрлерін жүргізудің тізбесі мен кезегін анықтайды;

3) Кондоминимум нысанының жалпыға ортақ мүлкіне күрделі жөндеудің жекелеген түрлерін жүргізудің тұрғындардың көмегімен қаржыландырылған шығындары сметасын кондоминимум нысанын басқарудың ұсынылған органына келісуге алып барады;

4) Кондоминимум нысанының жалпыға ортақ мүлкіне күрделі жөндеудің жекелеген түрлерін жүргізу бойынша орындалған жұмыстарды қабылдап алу бойынша комиссияларға қатысады.



Ескерту. Кондоминиум - үй-жай азаматтардың, заңды тұлғалардың, мемлекеттің дара (бөлек) меншігінде болатын, ал ортақ мүлік оларға ортақ үлестік меншік құқығымен тиесілі болатын жағдайда, жылжымайтын мүлікке меншіктің нысаны.

Кондоминиум объектісі - жеке және заңды тұлғалардың, мемлекеттің дара (бөлек) меншігіндегі тұрғын және тұрғын емес үй-жайлардан және оларға ортақ үлестік меншік құқығымен тиесілі ортақ мүліктен тұратын біртұтас мүліктік кешен.

Кондоминиум объектісін басқаруды меншiк иесi тiкелей, не өзi құратын (тағайындайтын, сайлайтын) органдар арқылы, сондай-ақ сенiм бiлдiрiлген адамдар арқылы жүзеге асырады.

Тұрғын үйдің ортақ мүлкін басқару, пайдалану мәселелері бойынша шешім пәтер меншік иелерінің келісімімен қабылданады, ал ПИК басқару органы пәтер меншік иелері қабылдаған шешімді орындайды.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.nash-dom.info/ - «Наш Дом» сайты;

2) www.building.bk.kz/ - Қазақстанның құрылыс порталы.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «тұрғын үйдің техникалық жағдайын тексеру», «үйдің техникалық жағдайы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

33. Пәтерді қайта жобалау үшін не істеу керек?
Осы күнде ешбір толыққанды жөндеу жұмыстары қайта жобалаусыз жүзеге аспайды. Адамдар әдетте өз тұрақтарын өз талғамдарына, әдеттеріне және жайлылық туралы түсініктеріне байланысты «бейімдейді». Сол себепті артық қабырғаны алып тастау, бөлмелердің кескінін өзгерту, дыбыстық оқшаулануды арттыру, еден төсемдерін өзгертіп, оған жылы еден орнату, лоджияға терезе салу және сол сияқты көптеген қажеттіліктер туындайды. Алайда бұл ойлардың барлығын жүзеге асыру үшін әр түрлі қажетті орындардан сәйкес рұқсаттар алу қажет.

Қайта жоспарлауға рұқсат алу үшін сіз мемлекеттік өкілеттілігі бар сәулет, құрылыс және қала құрылысы органдарына өтініш тастауыңыз қажет.

Арызға қосымша ретінде:Подпункт 1 изложен в редакции постановления Правительства РК от 29.09.09 г. № 1467 (см. стар. ред.)

1) Сіздің өзгертілетін орынға (ғимарат бөлігіне) иелігіңізді куәландыратын құжаттардың көшірмесі, өтінішті қарастырып отырған орган құжаттардың растығын тексеруі үшін құжаттардың түпнұсқалары салынуы қажет немесе өзгертуге келісімі жөніндегі орын иесінің (немесе иелерінің) нотариалды куәландырылған хаты;

2) жергілікті сәулет және қала құрылысы органының тапсырмасына сәйкестендірілген жоба (эскиз) қажет.

Егер орынды (тұрғын үй бөлігін) жоспарланған қайта жөндеу жұмыстары (қайта жоспарлау, қайта жабдықтау) немесе қабырғаларды жылжыту өзге тұрғын орындарының мүддесіне әсер ететін жағдай туындаса, онда өтінішке оларың осы өзгерістерді енгізуге жазбаша түрдегі нотариалды куәландырылған келісімдері қосылуы қажет.

Орындарды (ғимарат бөліктерін) өзгертуге бағытталған құрылыс-монтаждау жұмыстарына рұқсат беру немесе бермеу жөнінде өтініш тасталғаннан кейін 5 күн ішінде хабарлануы керек.

Егер қайта жоспарлау кезінде өзгерістер тұғырлық конструкцияларға (құрылымдарға) немесе ортақ мүлікке әсер ететін болса, сіздің тұрғын үйіңіздегі пәтер иелерінің кем дегенде үштен екі бөлігінің жазбаша түрдегі келісімі қажет. Ал егер өзгерістер тек өзге орындардың (үй бөліктерінің) иелеріне әсер етсе немесе пәтердің өзгертілетін бөліктерімен шектесетін пәтер иесіне әсер етсе, ол жағдайда тек аталған тұлғалардың жазбаша келісімдері жеткілікті.

Рұқсатсыз қайта жоспарлау құрылыс нормалары мен ережелерінің, өрттен сақтандыру және санитарлық талаптардың бұзылуына әкеліп соқтыруы мүмкін, ал бұл өз кезегінде тұрғын үйдің жекеленген құрылымдары мен жүйелерінің және жалпы техникалық жағдайға әсер етуі мүмкін екендігін ұмытпаңыз. Нәтижесінде, бұл түрлі айыппұлдарға, тіпті пәтердің тәркіленуіне әкеліп соғады.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.krisha.kz – «Крыша» сайты;

2) www.kn.kz/ - «Недвижимость Казахстана» сайты;

3) www.tumba.kz – «Тумба» газетінің сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «пәтерді жобалау», «пәтерді қайта жобалау» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

34. Үйдегі жылуды қалай сақтап тұруға болады?
Қысқы суық күндерде үйде жылу мен жайлылық жетіспейді. Жылу сақтаудың ең қарапайым жолы - терезе, қабырға, еден мен есікті жылыту.

Терезелерді жылыту үшін жақтауға поролон не мақта тығып, қалыңдығы 4-5 см. мақталық қағаз жабыстыру керек. Ол үшін ескі ақ жайма жарайды. Кесілген жолақтарды сулатып, кір сабын жағу керек. Ондай жолақтар оңай жабысып, қыс бойы ұстап тұрады. Олар қағазға қарағанда икемді, терезелердің сұқпа тиектері мен ілмектерін жабады. Мата қағаз сияқты сарғаймайды, қыс бойы бүлінбей, көктемде жеңіл алынады. Мата жолақтарын бір емес, бірнеше рет қолдануға болады. Көктемде оларды жуып, кептіріп, орамаға орап, келесі қысқа дейін сақтауға болады.

Немесе суы бар банкада парафи­нді (оны дәріханадан алуға болады) немесе май шамның шырақ тұқылын 70°С температурада ерітуге болады. Сол суда бір реттік инесіз шприцті қыздыру керек (көлемі үлкен болса, тіпті жақсы). Одан кейін парафинді жинақтап, суымай тұрғанда терезе саңылауларына салу керек. Бұл әдіс қарапайым және жедел. Ал көктемде терезені ашқан кезде, ол өз-өзінен түсіп қалады.

Терезе пен әйнектерді жабыстыру – бір ғана шара. Жылу тек конвекционды ағындар мен саңылаулар есебінен жоғалып кетпейді, түссіз әйнекке шағылысудан да жоғалуы мүмкін. Сондықтан да суықта терезеге тығыз перделер іліп қойған дұрыс, ашық түсті болған жөн. Олар қара түстілерге қарағанда жылуды көп сіңіреді. Аязда оларды тартып көтеріп қояды. Ал үйлердің көбінде олар жылыту радиаторларының үстінде орналасып, ұзын болғандықтан, түсіріп қойған кезде, жылытуды шектейді. Сондықтан олар қысқа болған жөн.

Тағы бір әдіс – қазіргі заманғы пластик терезелерді орналастыру, яғни шыныпакеттер. Ол арзан болмағанымен, сапасы жағынан ең тиімдісі. Пластик терезе құрылымының бір ерекшелігі – жылыны ұстап тұрады, тіпті қатты жел болғанда, терезе оны өткізбейді, сондықтан қысқы мезгілде қосымша жылыту бойынша шаралар жасаудың қажеті болмайды. Жылыту бойынша шараларсыз пластик терезелер бөлме температурасын 5 градусқа көтере алады. Шыныпакеттердің жылу сақтағыш бетінің болуы электр энергияны үнемдейді, қысқы уақытта әйнек беті қайтадан бөлмеге инфрақызыл толқынды шағылыстырады. Соның нәтижесінде жылу сақталып тұрады. Ал жазда әйнек беті күннің жылуын шағылыстырады, соның нәтижесінде күн жағында орналасқан орын-жай ысып кетпейді.

Сонымен қатар, терезелерді жиі реттеп тұрыңыз, өйткені резеңке нығыздауышы босап, соның нәтижесінде жел немесе жылу сақтау қабілеті нашарлайды.

Есіктің ойықтарына синтетикалық негізде жасалған арнайы жабысқақ тығыздауыштар орнатылады. Осылайша есіктер біраз жылытылады. Егер жаңа есіктер қойылса, онда есік қорабы тығыз орналасу керек. Ол үшін жаңа есіктің сапалы орнатылуынан кейін, қосымша оның бойына құрылыс көбігін жағуға болады. Көбік кепкеннен кейін, ішкі орын-жай біршама жылынады.

Еден – пәтер жайлылығының негізгі бөлігі. Суық плиталардан гөрі, жылы еденмен жүрген жақсы. Жылуы дұрыс жолға қойылған орын-жайдың едені де жылы болу керек. Алайда барлық жерде олай емес. Физика заңдарына сәйкес, суық ауа төменде шоғырланған. Сондықтан, жалпы жайлы бөлменің едені суықтау болады. Бұл көпқабатты үйлердің бірінші қабаттарындағы сонымен қатар, жертөлесі жоқ, топырақ үстінде тұрғызылған жер үй тұрғындарына таныс. Еденді жылыту үйге ерекше жайлылықты қамтамасыз етеді.

Нарықта дайын технологиялық шешімдер бар. Оларға электрлік және сулы жылы еден жүйелері жатады. Ондай едендерді орналастыру және пайдалану бойынша қызмет көрсетуді білікті мамандар жүзеге асырады. Өйткені есеп және құрастыру барысындағы қателер еденнің жоспардан тыс жөнделуіне, сонымен қатар көршілермен түсініспеушілік мәселесіне әкеп соғады.

Еденді жылытудың дәстүрлі әдісінің бірі - лагтар үстіндегі ағаш еден жабдығы. Ондай еден түрі жер үйлер мен көпқабатты үйлердің бірінші қабаттарына орналастырылады. Лагтар арасындағы кеңістікті нығыздауышпен – шыны мақта мен минералды мақтамен толықтырып, ал лагтарды жылуөткізгіш фольгалық пенополиэтилен мен полистиролмен жабады. Еден және қабырға жапсарларын жылыту үшін монтажға арналған көбік пен көбіктенген пенополистирол қолданылады.

Ал егер пәтер жоғары қабатта орналасып, жертөлесі бар болса, онда жылу мен дыбысоқшаулағыш қатпары бар линолеум немесе кілем жабындысы төселеді. Декоративті жабынды астына қосымша жұқа орамалық экрандық көбіктенген полиэтилен орналастыруға болады. Егер орын-жай жертөле үстінде орналасса, жылытуды жертөледен қамтамасыз етуге болады.



Қабырғаларды жылыту үшін, төмен жылу өткізгіш пен жылу ұстайтын материалдар қолданылады: минералды және шынымақта, түрлі пенопластар және пенополиэтилендер, тығындық оқшаулау материалдары.

Қалай дегенмен де, жылыту приборлары – батареялар үйдің жайлылығын қамтамасыз ете алмайды. Осы жағдайда электржылыту жабдықтары қолданылады: конвектор, инфрақызыл жылытқыш, жылужелдеткіш және май ра­диаторлары. Бұл жабдықтарды тұрмыстық техника дүкенінде сатып ала аласыз.

Энергетикалық тиімділікті арттыруға үйдің автоматты жылу жүйесімен жабдықталуы үлкен әсер етеді, ол көшедегі ауа температурасына және жылу көздерінің параметрлеріне байланысты жылудың берілуін реттейді, бұл үйде қолайлы температура ұстауға мүмкіндік береді.

Үйлерді терможаңғырту – едендерді, қабырғаларды, шатырларды жылылау арқылы үйдің қоршау құрастырмаларының жылутехникалық сипатын жақсарту. Терможаңғырту іс-шараларының бірі – панель аралық герметикалық жіктерді қалпына келтіру және қабырғаларды гидроизоляция болып табылады. Батыс елдерінің практикасы қоршау құрастырмалары жылу ысырабын қысқарту жылытуға жұмсалатын шығындарды 40-60 процентке төмендетуге мүмкіндік беретінін көрсетті.

Сыртқы есік арқылы шығып кететін жылуды сақтаудың ең тиімді тәсілі екінші есік орнату, осылай жылу оқшаулағыш тамбур жасалады. Қалай болса да қабырға мен есіктің арасындағы саңылауды монтаждаушы көбікпен толтыру қажет. Есік қаңқасына есіктің толық жанасуы үшін профильдік тығыздағыштарды пайдалану қажет. Егер кіреберістегі есік жақсы жабылатын болса, есіктерді жылылау тиімді. Бұған есікті сапаландырушы немесе жеке коды бар құлып орнату көмектеседі.

Жылыту маусымында үй-жайды аз ғана, бірақ қарқынды желдету қажет. Үнемі ашық тұрған терезе көшені жылытады және тұрғындардың ақшасын шығындайды. Аз уақытқа терезені толық ашып желдету ұсынылады. Ауа алмасады, бірақ үй-жайдың ішін салқындатпайды.

Пәтерде/үйде шытынаған немесе сынған әйнекті ауыстыру ұсынылады. Суық түскеннен кейін терезелердегі саңылаулар жылудың ысырып болуына себеп болады. Сондықтан терезенің рамасы мен әйнектің жанасқан жеріндегі саңылауларды терезенің бойымен жылуоқшаулағыш материалдармен тығыздау қажет, жылуоқшаулаушы ретінде арнайы тығыздағыштар немесе кәдімгі медициналық мақта да қолданылады. Терезені жылылау үй-жайдың температурасын 2-5 0С-қа көтереді.

Пәтерде қолайлы жағдай жасаудың қарапайым да, қолжетімді тәсілі бар. Үй-жайда температураны кем дегенде 1 0С-қа көтеру үшін радиатордың қуысына жылуды шағылыстыратын экран орнату қажет. Радиатордың сыртындағы қабырға 500 0С-қа қызуы мүмкін. Тек қабырғаны жылытуды болдырмау үшін батареяға жылуды шағылыстыратын экран орнату қажет. Экран арнайы материал – пенофол (бір жағында фольгасы бар көбікті негіз), сондай-ақ жай фольга болуы мүмкін. Радиатордың артындағы экран екі рейкаға немесе рамаға орнатылады, оларға желіммен немесе екі жақты скотчпен немесе степлермен бекітіледі. Тиімді жұмыс істеудің міндетті шарты қабырға мен радиатордың арасында 2-3 см саңылаудың болуы.

Батареяны қара түске бояу қажет, тегіс, қара түсті бет 5-10% жылуды артық шығарады.

Үйдің маңына ағаштар отырғызған жағдайда ғимараттың маңындағы ағаштар үй-жайдың ішінде жылудың сақталуына әсер етеді.

Жылыту радиаторларында температураны реттегіш, ең тиімдісі – жылу есептегіш орнату қажет. Түнде мүмкіндігінше төменгі температураны ұстау денсаулыққа пайдалы.

Жылу энергиясын тұтынуда тұрғындардың әдеті негізгі рөл атқарады. Осыған мысал, кіреберіс есіктердің үнемі ашық қалуы, осының салдарынан жылу энергиясы ысырып болады. Дер кезінде аздаған кемшіліктерді, кіреберістегі сынған әйнекті, жабылмайтын терезені және т.б. қалпына келтірмеу салақтыққа алып келеді.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.dominform.ru – үй-жай, құрылыс, дизайн және жиһаз жайлы сайт;

2) www.pro-okna.com – пластик терезелері туралы ақпараттан тұратын сайт.

3) www.zhkh-center.kz – «Тұрғын үй коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ сайтының «Халыққа арналған пайдалы кеңестер» бөлімінде жылу үнемдеудің тиімді шараларына арналған мәліметтер орналастырылған;



4) «ТКШ Қаз.орталығы» парағы мен и Facebook әлеуметтік желісіндегі «EnergysaversKZ» тобында – қазақстандық ТКШ саласындағы энергия үнемдеуге арналған жаңа технологиялардан ақпарат береді.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «үйдегі жылуды сақтау», «жылу сақтау шаралары» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

35. Коммуналдық қызметтерге кеткен шығындарды қалай үнемдеуге болады?
Әлемдік дағдарыстың салдарынан көптеген адамдар табысының азайып қалғанын сезінді. Ондай жағдайда не істеу қажет? Ешқашан да еңсеңізді түсірмеңіз. Жан-жағыңызға қараңыз да, неге үнемдеуге болатынын елестетіңіз. Батыс елдері тіпті ең қажетті деген заттардың өзіне үнемдеуді үйренді.

Электр қуаты. Біз өзімізді электроника бізге ыңғайлы өмір сүруді қамтамасыз етеді, біздің өмірімізді жайлы етеді деп, өзімізді электр құралдармен, тұрмыстық техникамен, электроникамен қоршап тастадық. Электр қуаты бізге көптеген бос уақыт беріп біз үшін жұмыс істеуі керек еді, алайда біз осыған қоса шу, кернеу және үлкен сомадағы электр қуатына деген шот алдық. Не істеуге болады? Әжетханадағы, жуынатын бөлмедегі және қоймадағы шамдарды айтарлықтай төмен қуатты, 60 ваттығына ауыстырамыз. Жағдайға үйрену үшін бұл жеткілікті болады. Сіз көп уақытыңызды өткізетін жерлерде және жақсы жарықсыз болмайтын жерлерге электр үнемдейтін лампаларды салыңыз. Ондай лампалар қызбайды және барлық күшін жарық беруге жұмсайды. Олардың бағасы кәдімгі лампаларға қарағанда қымбатырақ, алайда, тұтыну қуаты төмен, сонымен қатар олар тез күйіп кетпейді. Егер сіз оқығанды жақсы көретін болсаңыз, онда алты көзді люстраны қосудың еш қажеті жоқ, кітап оқу үшін торшер немесе стол шамын жағуға да болады. Бір шәйнек шай қайнатқаннан гөрі, өзіңіз ішетінін ғана қайнатқан дұрыс. Бұдан да кәдімгідей үнемделеді. Оның үстіне қайта-қайта қайнаған шәйді ішу денсаулыққа зиян. Жан жағыңызға қараңыз, сөзсіз Сізде тек демалыс күндері, онда да анда-санда қолданатын DVD-плеер, музыкалық орталықтар тоқ сұққышқа (розеткаға) қосылып тұрған шығар. Бұл заттар аз тұтыну режиміне жатады, бірақ сонда да электр тұтынады. Егер сіз әлі пластик терезелер құрғызбаған болсаңыз, балконның ескі ағаш есіктерін жылылаңыз. Осылай сіз желдеулерден құтылып, жылуды үнемдейсіз. Сонда жылыту құрылғысын да қосу керек емес.

Су. Біз қанша ақшаны құбырға жіберетінініміз туралы бір сәт болса да ойландыңыз ба? Пәтерде су өлшеуіш құралдарын орнату суды бей-берекет жұмсауды тоқтатып, отбасы бюджетін үнемдеуге көмектеседі. Егер пәтерде бірнеше адам тіркеліп, шын мәнінде бір адам ғана тұратын болса, онда су өлшеуіш құрал өте тиімді болады. Сондай-ақ, бұл құрылғы сіз жаз айларын отбасыңызбен саяжайда өткізетін болсаңыз да тиімді. Егер сіз сүйікті киноңызды көруге асығып, кранды жабуды ұмытып кетсеңіз, унитазыңыздан су ағып тұрса – онда сізге өлшеуіш құрал көмектеспейді. Сонымен, сіз су өлшеуіш құралын орнатуға бел бусаңыз, онда бірнеше ережелерді білгеніңіз жөн.

Өлшеуіш құрылғысын орнатпас бұрын, крандарды жөндеп, ауыстыру, сондай-ақ барлық ағып тұрған жерлерді жөндеу қажет. Ең бастысы – әдетке айналған дағдыңызды өзгерту керек, яғни суды бекерге төкпеу керек. Өз бетіңізбен өсептеуіш құралдарды орната көрмеңіз. Бекітілген ереже бойынша пәтерлердегі есептеуіш құралдарды тек сәйкес лицензиялары бар ұйымдар ғана құра алады.



Газ. Газды тұтыну нормасы көп жағдайда жоғары. Газында есептеуіш құралы бар пәтер иесі, есептеуіші жоқтарға қарағанда аз ақша төлейді. Газға есептеуіш құрал орнату да қиын емес. Ол үшін қалалық газ қызметіне есептеуіш құрал орнатып, үйді газдандыру жобасына сәйкес өзгертулер енгізу туралы өтініш жазу қажет.

Жылу. Халықтың тұрғын үй коммуналдық шаруашылық қызметіне төлейтін жалпы шығындарының 40% жылу шығыны құрайтындықтан, жылуды үнемдеу басқа энергоресурстарды үнемдеуге қарағанда басымдыққа ие. Пәтерлерді жылумен қамтамасыз ету меншік иелері үшін басымдыққа ие, себебі пәтерлерді жылытуда ғимараттарды құрылғылар арқылы тығындау арқылы («ақшасы төленген жылуды шығындатпау және өзіңді тоңдырмау үшін») шығынды өтеуге әрі қосымша газ бен электрді жұмсамай-ақ пәтердегі температураны қажетті деңгейде ұстауға болады.

Егер тұрғын үйдің жылу балансын қарайтын болсақ, жылу жүйесінің басым бөлігі жылу шығындарын жабуға жұмсалады екен. Бұл орталықтанған жылу және су жүйесіне қосылған тұрғын үйде төмендегіше көрінеді:



  • Жылытып бекітілмеген терезелер мен есіктер арқылы жоғалатын жылу шығыны – 14%;

  • Ғимарат қабырғалары арқылы шығын – 22%

  • Төбелер, еден, шатыр жабындылары арқылы шығын – 8%

  • Қымтап жабылмайтын есіктер мен терезелер, желдеткіштер арқылы жылу шығыны – 56%.

Егер Сізде жылуға есептеуіш құрал болмаса, онда Сіз қанша үнемдесеңіз де, жылу үшін төленетін төлемге мұның еш қатысы болмайды.

Жылу беруді реттеуге мүмкіндік болуы үшін және коммуналдық қызметкерлер жылу берумен асыра сілтемеуі үшін жылу беру кезеңінде барлық желдеткіштерді ашық қалдырмай, реттегіш радиаторларды құру ұсынылады. Осылайша, жылу қажеттілік бойынша түсетін болады, енді жылуды қалай үнемдеу емес, оны қалай бостан босқа жоғалтпау мәселесі туындайды.

Жылдың суық мезгілінде жылы ауаның сыртқа шығатын жері – есік пен терезе. Егер Сіздің қаражатыңыз жетсе – онда заманауи терезелер үйіңізді айтарлықтай қолайлы әрі жылы етіп, шығындарыңызды үнемдейді. Егер қаражатыңыз жетпесе, суық түсердің алдында терезелер мен кіретін есікті жылылауға ерінбеңіз.

Өзіңіз үшін кем дегенде екі-үш түрлі ақша үнемдеу әдісін таңдау артық болмайды, әрі нәтижесі де көп күттірмейді.

Пайдалы кеңестер:


  • Жылуды жоғалтпас үшін терезелер мен есіктерді оқшаулаңыздар!

  • Күндізгі жарыққа жол беріңіздер - пердені ашыңыздар!

  • Бөлмеден шығарда шамды өшіріңіздер!

  • Энергия үнемдейтін лампаны пайдаланыңыздар –олар энергияны 5 есе аз тұтынады!

  • Үйде жалпы үйішілік есептеу аспаптарын, ал пәтерде суық және ыстық суға есептеу аспаптарын орнатыңыздар!

  • Батареяны жиһазбен немесе пердемен жаппаңыздар!

  • Кір жуатын машинаны толтырып, бір-ақ пайдаланыңыздар!

  • Электр аспаптарын пайдаланбаған кезде оларды сөндіріңіздер!

  • Тамақ пісірген кезде қазанның бетін қақпақпен жабыңыздар!

  • Тоңазытқышты жылу көздерінен мүмкіндігінше алысырақ қойыңыздар!

Пайдалы сілтемелер:

1) www.zakon.kz/ - ақпараттық портал;

2) www.alseco.kz/ - «АЛСЕКО» АҚ сайты.

3) www.zhkh-center.kz – «Тұрғын үй коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ сайтының «Халыққа арналған пайдалы кеңестер» бөлімінде жылу үнемдеудің тиімді шараларына арналған мәліметтер орналастырылған;

4) «ТКШ Қаз.орталығы» парағы мен и Facebook әлеуметтік желісіндегі «EnergysaversKZ» тобында – қазақстандық ТКШ саласындағы энергия үнемдеуге арналған жаңа технологиялардан ақпарат береді.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «коммуналдық шығындарды үнемдеу», «коммуналдық шығындар» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

36. Пәтер иелері кооперативі (ПИК) және оның жұмысындағы тұрғындар рөлі
ПИК-тің атқарып жатқан шаралары өте көп. Ең басты міндеті – үйді ұстау бойынша барлық мәселелерді шешеді: жайластыру, жабдықтау, бір реттік және қайталанатын жөндеу, баспана, өжіре, шатырдың асты, инженерлік коммуникациялар күтімі, техқамтамасыз ету, аймақ тазалығы. Егер баспана немесе құбыр жарылып су ақса, онда ПИК–ке шағымданыңыз.

Егер үй қымбат жөндеуді талап етсе, ал қаржы жетіспесе, онда ақшаның (20-40%) тұрғындардан жиналу бойынша мәселенің шешімі жалпы жиналыста талқыланатын болады. Сіздің мақсатты шығындарыңыз неге жұмсалатынын білгіңіз келсе, онда ПИК-тің тексеру комиссиясының көмегіне жүгіне аласыз. Бастысы – ПИК-тің тексеру комиссиясы құрамына ПИК әкімшілігі мүшелері кірмеу керек. Егер аталған комисия ПИК жұмысында бұзушылықтарды анықтаса, онда сотқа жүгініңіз. Ал егер комиссия тұрғындардың сенімінен айырылса, онда аудиторлық тексеру жұмыстарын ұйымдастыра аласыз.

ПИК егер арзан болса, басқа заңды тұлғалардан мынадай қызмет түрлерін ала алады: дала сыпырушы, электрик, кіреберіс тазалаушысы. Кооперативтердің барлығы жөндеу бригадаларын ұстамайды. Бастысы қалада осындай қызмет түрлерінің бәсекелестік нарығы қалыптасса жақсы болар еді. Ал ПИК келісім-шарт жасасқанда, экономикалық пайда жағын ескеруі керек.

Меншік иелерінің талап етуімен ақшалардың, тұрғын үйді (тұрғын ғимаратты) күтіп ұстауға арналған қаражаттың қозғалысы туралы ақпарат ұсынады.

Ортақ мүлікті пайдалануға байланысты шығыстар кондоминиум объектісін басқару жөніндегі есепте көрсетілуге тиіс, кондоминиумды басқару органы, яғни ПИК үй-жай (пәтер) меншік иелеріне әрбір тоқсан үшін жазбаша нысанда есепті кезеңнен кейінгі айдың алғашқы он күнінде есеп береді.

ПИК басқармасы шаруашылық қызмет және қаржылық есеп бойынша тұрғындар алдында есеп беруі керек.

Егер тұрғындар есепті қабылдаса, онда келер жылға жұмыс жоспары жасалады. Ал егер есеп қабылданбаса, онда тұрғындар жаңа ПИК төрағасын – үйдің кез-келген сенімді тұрғынын тағайындауға құқылы. Егер есеп қанағаттанарлық жағдайда болса, онда төраға қайта сайлана алады.

ПИК жұмысында ең бастысы – төраға таңдау. Ол шаруашылық мәселелері мен заң саласын меңгеру керек. Ол тұрғындар жиналысы барысында дауыс беру арқылы сайланады. Егер жиналыста пәтер иелерінің жартысынан көбі болмаса, онда ондай шешімнің күші жоқ.

Тұрғындар өздері мәселені шешуге араласқысы келе ме? Жауап түсінікті: жоқ немесе мүмкіндіктері жоқ. Кейде, тіпті жиналыстың өзіне пәтер иелерінің көпшілігі келмей жатады. Алайда тұрмыстық қатынастар туралы заңға сәйкес, жиналыс ПИК-тің жоғары органы болып табылады. Жиналыстарда түрлі мәселелер талқыланып, тіпті төрағаны алып тастау туралы шешімдер де қабылданып жатады.

«Мен ақша төлеймін, менде шаруалары болмасын» деген пікір – қате, егер тұрғындар немқұрайлы болса, онда ПИК те жаман жұмыс істейді. Әр үйде басшы болатын, бос уақыты бар сенімді үлкен адам таңдалу керек. Мақсатты шығындар тек сол үйге ғана жұмсалу тиіс (егер ол апаттық жағдай болып және ақша пайызсыз несие түрінде берілсе ғана).



Тұрғындар ПИК есеп шотына қандай міндетті төлемдер аударуы керек? Тұрғындар жалпы қолданыстағы орын-жайларды – дәліз, кіреберіс, шатырдың асты, жертөлені күту мен аймақты жинау шығындарын ғана төлейді. Жалпы шаруашылық үшін ПИК-ке қанша қаржы қажет ететінін ескерген тұрғындар ақша көлемін өздері белгілейді.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 сәуірдегі № 94 Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.krisha.kz/ - «Крыша» сайты («Все о КСК» бөлімі);

2) www.minjust.kz/ - Әділет министрлігінің сайты.

3) www.zhkh-center.kz – «Тұрғын үй коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ сайтының «Үйлерді басқару» бөлімінде ПИК пен басқарушы компаниялар жөнінде мәліметтер орналастырылған;

4) «ТКШ Қаз.орталығы» парағы мен и Facebook әлеуметтік желісіндегі «EnergysaversKZ» тобында – қазақстандық ТКШ саласындағы энергия үнемдеуге арналған жаңа технологиялардан ақпарат береді.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «КСК деген не», «КСК жүйесі» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

IV ТАРАУ. ХАЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ
37. Қазақстан Республикасында мемлекеттік жәрдемақының қандай түрлері бар?
Арнаулы мемлекеттік жәрдемақы – өзге жәрдемақы түрлеріне қарамастан, әлеуметтік қорғауды қажет ететіндерге берілетін ақшалай төлем; АӘЖ мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне кіреді және оларды алуға құқығы бар азаматтарға ай сайын берілетін ақша төлемі болып табылады.

Жәрдемақы алуға құқығы бар азаматтарға мыналар жатады:

1) Ұлы Отан соғысының қатысушылары мен мүгедектері, сондай-ақ жеңілдіктер мен кепілдіктер бойынша Ұлы Отан соғысының қатысушылары мен мүгедектеріне теңестірілген адамдар;

2) Ұлы Отан соғысында қаза тапқан (қайтыс болған, хабарсыз кеткен) жауынгерлердің ата-аналары және олардың екінші рет некеге тұрмаған жесірлері;

3) қайтыс болған әскери қызметшілердің отбасылары, атап айтқанда: Ауғанстандағы немесе өзге де мемлекеттердегі ұрыс қимылдарына қатысу кезінде алынған жарақат, контузия, мертігу, ауру салдарынан қайтыс болған әскери қызметшілердің отбасылары; бейбіт кезеңде әскери қызметін өтеу кезінде қайтыс болған (қаза тапқан) әскери қызметшілердің отбасы, балалары, қайтыс болғандардың (қаза тапқанның, хабарсыз кеткеннің) асырауында болған, қызметтік міндеттерін орындау кезінде қаза болған ішкі істер органдары қызметкерлерінің отбасылары; қайта некеге тұрмаған әйелдері (күйеулері); Чернобыль АЭС-індегі апаттың және өзге де радиациялық апаттардың немесе азаматтық не әскери нысан апаттарының салдарларын жою кезінде қаза болғандардың отбасылары; сәулелену салдарынан қаза болғандардың немесе қаза болған мүгедектердің, сонымен қатар өлімі Чернобыль АЭС-імен немесе өзге азаматтық не әскери нысандағы радиациялық апаттармен байланысты азаматтардың отбасылары;

4) қайтыс болған соғыс мүгедектерінің және оларға теңестірілген мүгедектердің қайта некеге тұрмаған әйелдері (күйеулері), сондай-ақ соғысқа қатысып қайтыс болған әскер, партизан, жасырын әскер, «Ленинградты қорғағаны үшін» медалімен немесе «Ленинград блокадасының тұрғыны» белгісімен марапатталған азаматтардың, жалпы ауру, еңбек жарақаты және өзге де себептермен мүгедек деп танылған азаматтардың әйелдері (күйеулері);

5) Кеңес Одағының Батырлары, Социалистік Еңбек Ерлері, үшінші дәрежелі даңқ орденінің, үшінші дәрежелі Еңбек даңқы орденінің кавалерлері, «Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы» құрметті атағына ие болған адамдар;

6) Ұлы Отан соғысы жылдарындағы тылдағы ерен еңбегі мен мүлтіксіз әскери қызметі үшін бұрынғы КСРО ордендерімен және медалдарымен марапатталған тұлғалар, сондай-ақ 1941 жылғы 22 маусым - 1945 жылғы 9 мамыр аралығында кемiнде алты ай жұмыс iстеген (әскери қызмет өткерген) және Ұлы Отан соғысы жылдарында тылдағы жанқиярлық еңбегi мен мiнсiз әскери қызметі үшін бұрынғы КСРО ордендерiмен және медальдарымен марапатталмаған адамдар;

7) 1988-1989 жылдары Чернобыль АЭС апаты салдарын жоюға қатысқандардың, қоныс аудару күнінде құрсақта болған балаларды оқшаулау және қоныс аудару аймағынан өз бетімен кеткен Қазақстан Республикасына қоныс аударғандар қатарындағы адамдар;

8) 1, 2 және 3 топтағы мүгедектер;

9) 16 жасқа дейінгі мүгедек балалар;

10) «Алтын алқа», «Күміс алқа» белгілерімен марапатталған немесе бұрын «Батыр ана» атағын алған, сондай-ақ І және ІІ дәрежелі «Ана даңқы» орденімен марапатталған көп балалы аналар;

11) бірге тұратын төрт және одан көп кәмелетке толмаған балалары, оның ішінде орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беретін ұйымдарда, жоғары оқу орындарында күндізгі оқу нысанында оқитын балалары бар көп балалы отбасылар, балалары кәмелеттік жасқа толғаннан кейін олар оқу орнын бітіретін уақытқа дейін (бірақ әрі дегенде жиырма үш жасқа толғанға дейін);

12) саяси қуғын-сүргін құрбандары, мүгедектігі бар немесе зейнеткер болып табылатын саяси қуғын-сүргіннен зардап шеккен адамдар;

13) Қазақстан Республикасы алдындағы ерекше еңбегі үшін зейнетақы тағайындалған тұлғалар.

Мемлекеттік жәрдемақы түрлері:


  • арнаулы мемлекеттік жәрдемақы;

  • мүгедектігі бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы;

  • асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы;

  • жасына байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы;

  • мемлекеттiк арнайы жәрдемақы (№ 1 және № 2 Тізім);

  • бала тууында және бала күтіміне байланысты жәрдемақы;

  • 18 жасқа дейінгі балалары бар отбасыларға арналған мемлекеттік жәрдемақы;

  • жерлеуге берілетін жәрдемақы.

АӘЖ рәсімдеу үшін тиісті құжаттармен тұрғылықты жері бойынша Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталыққа барады.

Назар аударыңыз! Бір уақытта бірнеше негіздемелер бойынша жәрдемақы алуға құқығы бар адамдарға жәрдемақы олардың қалауы бойынша тек бір негіздеме бойынша ғана төленеді.

Ескерту! 2011 жылға арналған айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшері – 1 512 теңге.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қазақстан Республикасындағы арнаулы мемлекеттік жәрдемақылар туралы» Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 5 сәуірдегі № 365-I  Заңы;

2) «Қазақстан Республикасында Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк әлеуметтiк жәрдем ақылары туралы Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 маусымдағы № 126-І Заңы;

3) «Жерасты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда немесе еңбек жағдайлары зиянды және ауыр жұмыстарда істеген адамдарға берілетін мемлекеттік арнайы жәрдемақы туралы» Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілде № 414-I Заңы;

4) «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 28 маусымдағы №63 Заңы;

5) «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы» Қазақстан Республикасының Заңын іске асыру жөніндегі кейбір іс-шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 2 қарашадағы № 1092 қаулысы;

6) «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақыларды, Зейнетақы төлеу жөнiндегi мемлекеттiк орталықтан төленетiн зейнетақы төлемдерiн, мемлекеттiк базалық зейнетақы төлемiн, мемлекеттiк арнайы жәрдемақыларды тағайындау және төлеудi жүзеге асыру ережесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 25 тамыздағы № 819 қаулысы;

7) Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2007 жылғы 30 қарашадағы № 289-п бұйрығымен бекітілген бала тууына және бала күтімі бойынша жәрдемақыларды тағайындау жөніндегі мемлекеттік қызмет көрсету стандарты;



8) Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2007 жылғы 30 қарашадағы № 289-п бұйрығымен бекітілген мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды тағайындау жөніндегі мемлекеттік қызмет көрсету стандарты.

9) Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2007 жылғы 30 қарашадағы № 289-п бұйрығымен бекітілген Арнаулы мемлекеттік жәрдемақыларды тағайындау жөніндегі мемлекеттік қызмет көрсету стандарты.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.e.gov.kz/ - «электронды үкімет» порталы («Заңнама» бөлімі);

2) www.pavlodar.com/zakon/ - заңнама базасы бар интернет-ресурс.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «жәрдемақы түрлері», «жәрдемақы алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

38. Мүгедек адамға протезді-ортопедтік көмекті, сурдотехникалық құралдарды, тифлотехникалық құралдарды, орындық-арбаны, шипажайлық-қурорттық емдеуді, жеке көмекші қызметін және қимыл тілінің маманын қалай алуға болады?
Протезді-ортопедтік көмекке зәру мүгедектер тұрғылықты жері бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне келесідей құжаттарын тапсыруы керек:


  1. өтініш;

  2. Мүгедекті сауықтыру жеке бағдарламасының картасы.

Мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасынан көшірме Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің департаменттерінен беріледі.

  Протезді-ортопедтік құралдармен қамтамасыз ету, сондай-ақ оларды мемлекеттік тапсырыс қаражаты есебінен жөндеу келесідей тұлғаларға қарастырылған:



  • ҰОС ардагерлері мен мүгедектері, сондай-ақ жеңілдіктері бойынша ҰОС мүгедектеріне теңестірілген тұлғаларға;

  • Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде қызметтік міндеттерін өтеу кезінде мүгедек болған әскери қызметкерлерге;

  • Ішкі істер органдарында, ұлттық қауіпсіздік органдарында, басшылық және қатардағы құрамда қызметтік міндеттерін атқару кезінде мүгедек болған тұлғаларға;

  • Жалпы ауруы бойынша мүгедектерге;

  • Бала кезінен мүгедектерге;

  • Мүгедек балаларға.

Сурдотехникалық құралдарға мұқтаж жандар тұрғылықты жері бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне келесідей құжаттарын тапсыруы керек:

1)     Ұлы Отан Соғысының ардагерлері – төлқұжат немесе жеке куәлік, Ұлы Отан Соғысы ардагерінің куәлігі және мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасын;

2)     Ұлы Отан Соғысының мүгедектері - төлқұжат немесе жеке куәлік, Ұлы Отан Соғысы ардагерінің куәлігі және мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасын;

3)  жеңілдіктері мен кепілдіктері бойынша ҰОС мүгедектеріне теңестірілген тұлғалар – төлқұжат немесе жеке куәлік, жеңілдік алу құқығы белгісі бар зейнеткердің куәлігін және мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасын;

4)     Мүгедек балалар – паспорт немесе жеке куәлік, кәмелет жасқа толмағандар – туу туралы куәлік, ата-аналарының біреуінің (қамқоршысының, қорғаншысының) жеке куәлігін, мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасын;

5)     бірінші, екінші, үшінші топ мүгедектері – төлқұжат немесе жеке куәлігін, зейнеткердің куәлігін, мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасын;



Тифлотехникалық құралдарға мұқтаж жандар тұрғылықты жері бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне келесідей құжаттарын:

1) бірінші, екінші, топ мүгедектері, мүгедек балалар тифлотехникалық құралдармен өтініш негізінде қамтамасыз етіледі;

2) Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің аймақтық органдары жасаған мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасын тапсыруы керек.

Міндетті гигиеналық құралдарға мұқтаж жандар тұрғылықты жері бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне келесідей құжаттарын тапсыруы керек:

1) мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасынан көшірме;

2) өтініш берушінің жеке басын куәландыратын құжатты;

3) мүгедек балалар – жеке басын куәландыратын құжатты, кәмелет жасқа толмағандар – туу туралы куәлік, ата-аналарының біреуінің (қамқоршысының, қорғаншысының) жеке куәлігін, мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасын;

4) мүгедектігі туралы анықтаманы.

Жеке көмекшінің қызметін және қимыл тілінің маманына мұқтаж жандар тұрғылықты жері бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне өтініш жазып, келесідей құжаттарын тапсыруы керек:

1) мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасынан көшірме (түпнұсқа және көшірме);

2) жеке куәлік (түпнұсқа және көшірме);

3) мүгедектігі туралы анықтама (түпнұсқа және көшірме).

Егер Сіз өз бетіңізше арыз беруге мүмкіндігіңіз болмаса, басқа адамға нотариалды растауды талап етпейтін сенімхат жазу арқылы уәкілеттік беруіңізге болады.

Жеке көмекшінің әлеуметтік қызметі өз бетінше қозғалуы қиындаған бірінші топ мүгедектеріне көрсетіледі. Қимыл тілінің маманы әлеуметтік қызметі кереңдік бойынша мүгедектерге беріледі. Бұл қызмет әр мүгедекке бір жылда 30 сағат көлемінде беріледі.



Есте сақтаңыз! Егер Сіз қимыл тілі маманының қызметін бір жылда 30 сағаттан аса пайдалансаңыз, онда сізге оның қызмет ақысын төлеуге тура келеді.

Орындық-арбаға мұқтаж мүгедектер тұрғылықты жері бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне өтініш жазуы керек. Орындық-арбаны беру мүгедектің тегін, атын, әкесінің атын, зейнеткерлік куәлігінің нөмірін, туған жылын, тұратын жерін, алынған орындық-арбасының атауын, алу күнін, алғандығы туралы белгісін көрсету тізімі бойынша беріледі.

Жұмыста зақымданған немесе жұмыс берушінің кінәсінен алынған кәсіби ауруынан мүгедек болған жандар мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасы бойынша орындық-арбалар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жұмыс берушінің қаражаты есебінен беріледі.

Жұмыста зақымданған немесе жұмыс берушінің кінәсінен алынған кәсіби ауруынан мүгедек болған жандар орындық-арбаны жұмыс беруші қызметін тоқтатқан жағдайда немесе заңды тұлға жойылған жағдайда мемлекеттік тапсырыс есебінен алады.



Есте сақтаңыз! Бөлмелік орындық-арбалардың қолданылу мерзімі – жеті жыл, ал серуенге арналған орындық-арбалардың қолданылу мерзімі – төрт жыл.

Шипажай-курорттық емделуге мұқтаж жандар тұрғылықты жері бойынша аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне белгіленген үлгі бойынша өтініш жазуы керек.

Арызға келесі құжаттарды тіркеуі қажет:



  1. арыз берушінің жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі;

  2. денсаулық сақтау мекемесі берген шипажай-курорттық картаның көшірмесі;

  3. тұрғындарды есепке алу кітабы;

  4. мүгедектігі туралы анықтама мен мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасының көшірмесі;

Құжаттардың көшірмесі және салыстыру үшін түпнұсқасы да беріледі, салыстырып болған соң сізге түпнұсқаны қайтарып береді.

Мұны білген (оқыған) жөн:

1) «Қазақстан Республикасында мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) «Мүгедектерді сауықтырудың кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 20 шілдедегі № 754 қаулысы. Онда мыналар қарастырылған:


  • Мүгедектерді протезді-ортопедтік көмекпен және техникалық көмекші құралдармен қамтамасыз ету ережелері ;

  • мүгедекті сауықтырудың жеке бағдарламасына сәйкес өз бетінше қимылдауы қиын бірінші топ мүгедектеріне жеке көмекші әлеуметтік қызметін және кереңдігі бойынша мүгедектерге қимыл тілінің маманын – жылына 30 сағат көлемінде беру ережелері;

  • Мүгедектерді арнайы жылжу құралдарымен қамтамасыз ету ережелері;

  • Мүгедектер мен мүгедек-балаларға шипажайлық-курорттық емдеудің ережелері;

  • Мүгедектерге берілетін техникалық көмекші құралдардың және арнайы жылжу құралдарының тізімі.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.enbek.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты («Заңдар» бөлімі);

2) www.invalid.kz – Қазақстан мүгедектерінің порталы.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мүгедек адамдарға берілетін көмек», «мүгедек адамдарға көрсетілетін көмек түрлері» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

39. Асыраушысынан айрылған жағдайда жәрдемақыны қалай алуға болады?
Асыраушысынан айрылған жағдайда қайтыс болған адамның отбасындағы, оның асырауында болған еңбекке қабілетсіз адамдарға жәрдемақы беріледі. Еңбекке қабілетсіз отбасы мүшелері болып:


  • егер он сегiз жасқа толғанға дейiн мүгедек болып қалса, он сегiз жасқа толмаған және осы жастан асқан балалары (оның iшiнде асырап алған балалары, өгей балалары), аға-iнiлерi, апа-сiңлiлерi, қарындастары және немерелерi жатады, бұл орайда аға-iнiлерi, апа-сiңлiлерi, қарындастары және немерелерi - егер олардың еңбекке қабілетті ата-аналары болмаса, өгей балалары - егер олар ата-аналарынан алимент алмайтын болса;

  • Асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша жәрдемақы алуға құқығы бар кәмелетке толмағандар бұл құқықты өздерiн асырап алған кезде де сақтайды;

  • егер зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңдарға сәйкес зейнеткерлiк жасына жетсе, әкесi, шешесi (оның iшiнде асырап алушылар), зайыбы, жұбайы;

  • егер қайтыс болған асыраушының 8 жасқа толмаған балаларын, iнiлерiн, қарындастарын, сіңілілерін немесе немерелерiн күтумен айналысса және жұмыс iстемейтiн болса, жасы мен еңбекке қабілеттігіне қарамастан, ата-аналардың немесе жұбайлардың бiреуi не атасы, әжесi, аға-iнiсi немесе апа-сiңлiсi, қарындасы;

  • егер зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңдарға сәйкес зейнеткерлiк жасына жетсе және заң бойынша асырауға мiндеттi адамдары болмаса және өмiр сүру үшiн басқа қаражат көздерi жоқ болса, атасы мен әжесi есептеледi.

18 жастан асқан студенттердің асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша күндізгі оқу нысанындағы жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі жүйеде, жоғары білім беру жүйесінде оқу орнын бітіргенгі дейін, бірақ жиырма үш жастан аспайтын шекте жәрдемақы алуға құқығы бар;

Қайтыс болған адамның асырауындағы отбасы мүшелерi, егер олар оның толық асырауында болса немесе одан өздерi үшiн өмiр сүрудiң тұрақты және негiзгi қаражат көзi болған көмек алып тұрса, оның асырауында болған деп есептеледi. Бұл орайда қайтыс болған асыраушының 8 жасқа толмаған балаларын, iнiлерiн, сіңілілерімен, қарындастарын немесе немерелерiн күтумен айналысса, жәрдемақылар олар асыраушының асырауында болғандығына қарамастан тағайындалады.

Жәрдемақы зейнеткер жасындағы адамдарға – өмір бойы, ал басқа отбасы мүшелеріне олар еңбекке қабілетсіз болған уақытының барлығында төленеді.

Асыраушысынан айрылған жағдайда жәрдемақыға құқығы бар отбасы мүшелерінің барлығына бір ортақ жәрдемақы тағайындалады. Дегенмен отбасы мүшесінің талабы бойынша оның үлесі бөлініп алынып, оған жеке төленеді. Отбасы мүшелерінің жәрдемақымен қамтамасыз етілетін жандарының саны өзгерген жағдайда оның мөлшері жәрдемақы алуға құқығы бар отбасы мүшелерінің санына қарай тиісінше ұлғаяды немесе азаяды.



  • отбасының асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша айлық жәрдемақы алуға құқығы бар еңбекке қабілетсіз бiр мүшесi болған кезде жәрдемақы 0,66 ең төмен күнкөрiс деңгейi;

  • екеу болған кезде - отбасының барлық еңбекке қабілетсіз мүшелерiне 1,14 ең төмен күнкөрiс деңгейi;

  • үшеу болған кезде - отбасының барлық еңбекке қабілетсіз мүшелерiне 1,41 ең төмен күнкөрiс деңгейi;

  • төртеу болған кезде - отбасының барлық еңбекке қабілетсіз мүшелерiне 1,50 ең төмен күнкөрiс деңгейi;

  • бесеу болған кезде - отбасының барлық еңбекке қабілетсіз мүшелерiне 1,55 ең төмен күнкөрiс деңгейi мөлшерiнде тағайындалады;

  • отбасының еңбекке жарамсыз алты және одан да көп мүшелерi болған кезде әрбiр мүшесiне арналған жәрдемақының мөлшерi 1,61 ең төмен күнкөрiс деңгейiнiң бiрдей үлесi ретiнде есептеледi.

  • Тұлдыр жетiмдерге айлық жәрдемақы әрбiр балаға 0,90 ең төмен күнкөрiс деңгейi мөлшерiнде, отбасының еңбекке жарамсыз өзге мүшелерiне - 0,41 ең төмен күнкөрiс деңгейi мөлшерiнде, бiрақ отбасының еңбекке жарамсыз барлық мүшелерiне 1,96 ең төмен күнкөрiс деңгейiнен аспайтын мөлшерде тағайындалады.

  • Қызметтік мiндеттерiн атқару кезінде немесе әскери қызметін өткеру кезiнде қаза тапқан немесе жаралану, контузия, мертiгу, ауыру салдарынан қайтыс болған әскери қызметшiлердiң, Қазақстан Республикасының iшкi iстер органдары мен бұрынғы Мемлекеттiк тергеу комитетi қызметкерлерiнiң отбасы мүшелерiне асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша айлық жәрдемақының мөлшерi отбасының еңбекке қабілетсіз әрбiр мүшесiне 0,25 ең төмен күнкөрiс деңгейiне, бiрақ отбасының барлық мүшелерiне 1,96 ең төмен күнкөрiс деңгейiнен аспайтын мөлшерде көбейтiледi.

Асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша жәрдемақы тағайындау үшін тіркелген жері бойынша Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың бөлімшесіне барып тиісті құжаттарды ұсыну қажет.

Ескерту: 2011 жылға арналған ең төмен күнкөріс деңгейінің мөлшері - 15 999 теңге)

ЗТМО Call-Centre телефоны: 8-800-080-37-07 – республикалық бюджет қаражаты есебінен зейнетақы және жәрдемақы төлеу мәселелері бойынша хабарласу үшін қажет.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақылары туралы» ҚР 1997 жылғы 16 маусымдағы № 126-І Заңы;

2) «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» ҚР 2003 жылғы 25 сәуірдегі № 405 Заңы;

3) «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақыларды, Зейнетақы төлеу жөнiндегi мемлекеттiк орталықтан төленетiн зейнетақы төлемдерiн, мемлекеттiк базалық зейнетақы төлемiн, мемлекеттiк арнайы жәрдемақыларды тағайындау және төлеудi жүзеге асыру ережесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 25 тамыздағы N 819 қаулысы;

4) «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін әлеуметтік төлемдердің мөлшерін есептеу, қайта есептеу (айқындау) және арттыру ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 желтоқсандағы № 1307 қаулысы;

5) «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақылары туралы» Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрінің 2007 жылғы 30 қарашадағы N 289-қ бұйрығы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.e.gov.kz/ «Қазақстан Республикасының Электронды Үкіметі» сайты («Әлеуметтік көмек. Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер» бөлімі, бұдан әрі - «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақыларын тағайындау»).

2) www.enbek.gov.kz/ - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «асыраушысынан айрылуына байланысты жәрдемақы», «асыраушысынан айрылуына байланысты мемлекеттік көмек» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

40. Жұмыссыздық мәртебесін қалай алуға болады?
Біздің елімізде мемлекеттік жұмыспен қамту орталығында жұмыс іздеуші ретінде тіркелген адамдар ғана жұмыссыз деп танылады. Мұнда тіркелгеннен басқа, жұмыссыздар жұмыспен қамту қызметі ұсынатын лайықты жұмысқа кірісуге дайын болуы керек.

Жұмыссыз ретінде тіркелу үшін тұрғылықты жеріңіз бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне барып тіркеліңіз. Ол жерге:

1) жеке куәлік;

2) ӘЖК;


3) СТН;

4) еңбек қызметіңізді растайтын құжаттарды, (еңбек кітапшасы, бұрынғы жұмыс орныңыздан жеке еңбек шарты (шарттар) немесе жұмысқа қабылдау мен жұмыстан шығару туралы бұйрықтардың көшірмесі болуы мүмкін) ұсыныңыз.



Бұл маңызды! Сізден тапқан табыстарыңыз жөнінде мәліметтер талап етуі мүмкін.

Сіз жұмыссыз ретінде тіркелгеннен кейін, күнтізбелік он күн ішінде жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінде белгіленіп кетуіңіз керек. Егер сіз ауылдық жерде тұратын болсаңыз, онда айына бір рет ауыл әкіміне барып, белгіленіп отыруыңыз керек.

Егер Сіз қолданыстағы Заңнамаға сәйкес міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушысы болсаңыз және жұмыс беруші сізге әлеуметтік аударымдар жүргізсе, онда Міндетті әлеуметтік сақтандыру қорынан жұмысынан айрылған жағдайға берілетін әлеуметтік төлемді тағайындауға және алуға құқығыңыз бар.

Бұл ретте, жұмысынан айрылған жағдайға Қордан төленетін әлеуметтік төлемдерге құқық туындаған күннен бастап, бірақ оны тағайындауға өтініш берген күнге дейінгі он екі айдан аспайтын мерзімнен бастап тағайындалады.

Жұмысынан айрылған жағдайда әлеуметтiк төлем тағайындау үшiн өтiнiшке:

1) жеке басын куәландыратын құжат;

2) тұрғылықты жерi бойынша мәлiметтер (азаматтарды тіркеу кітабының көшірмесі не мекенжай бюросының анықтамасы, не ауылдық (селолық) округ әкімінің анықтамасы);

3) жұмыспен қамту мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi органның анықтамасы қоса тiркеледi;

4) ӘЖК;

5) СТН;


6) банктік шот нөмірі (тұлғалық немесе карт. шот).

Жұмыспен қамту қызметі жұмыссыз адамдарды жұмысқа орналасу бойынша көмек көрсетеді, кәсіптік оқуларға жолдама береді, қоғамдық жұмыстарға жібереді, халықтың нысаналы топтарының өкілдері үшін әлеуметтік жұмыс орындары құрылады.



Әлеуметтік жұмыс орындары жұмыс берушілердің жергілікті атқарушы органдармен шарт жасауы негізінде құрылады, олар халықтың нысаналы топтарынан жұмыссыз азаматтарды жұмысқа орналастыруға арналған.

Қоғамдық жұмыстар уақытша жұмысқа орналасу мүмкіндік береді, жұмыссыздар үшін арналған және кәсіби даярлауды талап етпейді.

Қаперіңізде жүрсін! Қоғамдық және әлеуметтік жұмыс орындарға жіберілген жұмыссыздардың еңбекақы мөлшерін тиісті қаржы жылына белгіленген ең төменгі жалақыдан кем емес мөлшерде жергілікті атқарушы органдар белгілейді.

Егер қажетті кәсіби біліктілігі жоқ болғандықтан, ыңғайлы жұмысты таңдап алу мүмкін болмаса, жұмыссыз азамат кәсіптік оқуға жолдануы мүмкін.

Жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғаудың қосымша шарасы ретінде кәсіптік жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімдерінде (басқармаларында) тіркелген білім беретін ұйымдардың түлектеріне жастар практикасынан өту ұсынылуы мүмкін.

Жастар практикасы алынған кәсіп (мамандық) бойынша бастапқы жұмыс тәжірибесін алу үшін жағдай жасау, жұмысқа орналасуға жәрдемдесу және бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталады.

Ескерту: 2011 жылғы ең төменгі жалақы мөлшері 15 999 теңгені құрады.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Халықты жұмыспен қамту туралы» Қазақтан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы №149 Заңы;

2) «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 25 сәуірдегі N 405 Заңы;

3) «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін әлеуметтік төлемдердің мөлшерін есептеу, қайта есептеу (айқындау) және арттыру ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 желтоқсандағы N 1307 қаулысы;



Пайдалы сілтемелер:

1) www.pavlodar.com – заңнама базасы бар интернет-ресурс;

2) www.ozsp.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «жұмыссыздық мәртебесі», «жұмыссыздық мәртебесін алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.
41. Еңбек шартын қалай жасасу керек?
Сізді жұмысқа қабылдады. Сіз үшін қуанышты сәт. Алайда жұмысқа қабылдану барысындағы формальды жағдайларды сақтауды естен шығармаңыз.

Бүгінгі күні жұмыс беруші мен жұмыс алушы құқықтарының тең еместігін білу керек. Жұмыс беруші жұмысқа қабылдауда басымдыққа ие, еңбек шартын құрастыруда да алдымен оның талаптары ескерілген. Алайда өзіңіздің негізгі құқықтарыңызды біліп, оларды қолдануға мүмкіндігіңіз бар.

Жұмысқа қабылданғанда жұмыскерден заңда белгіленген құжаттардан басқа (бұрынғы жұмысынан анықтамалар, бұрын алған төлемақы туралы мәлімет, отбасылық жағдайы, бұрынғы жұмыстағы мінездемелері, т.б) құжаттарды талап етуге тыйым салынады.

Еңбек шартын жасасу. Жұмысқа қабылдау барысында еңбек шартын жасасу шарт (ары қарай – келісімшарт). Ол жазбаша түрде сіздің және жұмыс берушінің қолдары қойылып, әрқайсысына бір-бір данадан екі дана болып жасалады. Жұмыскер келісімшартының бір данасын алғаныңызды жазбаша түрде растайсыз. (Сіз жұмыс берушідегі келісімшартқа өз келісімшартыңызды алғандығыңыз жөнінде белгі қоясыз).

Келісімшартта көрсетілген жұмыстың басталу уақыты жұмыскердің жұмысқа кірісу күні деп есептеледі.

Келісімшарт жасалғаннан кейін, жұмыс беруші жұмысқа қабылдау жөнінде бұйрық шығарып, Сізге қолхат ретінде жеткізуі тиіс.

Өмірде келісімшарт жасалмаған, не тиісті дәрежеде жасалмаған оқиғалар көптеп кездеседі. Келісімшартсыз жұмысқа қабылдануға келіссеңіз, онда Сіз өз құқықтарыңызды шектейсіз. Алайда бұл сіздің барлық құқықтарыңыздан айрылдыңыз деген сөз емес. Жұмысқа қабылдау бұйрығы мен жұмысқа кірісу фактісі келісімшарттың жасалғанын растайды. Алайда келіспеушіліктер туындаған жағдайда, сіз жалақы көлемін, еңбек міндеттемелерін, тағы да басқа жағдайларды дәлелдей алмайсыз. Өйткені олар ешқайда көрсетілмеген. Сондықтан, келісімшарттың жазбаша формасы сіз үшін өте қажет.


Келісімшарттың мазмұны. Келісімшарттың келесі міндетті шарттар болуы керек:


1) тараптардың реквизиттері;

2) еңбек міндеттемесі (нақты лауазым, мамандық, қызмет бойынша жұмыс);

3) келісімшарт мерзімі. Жұмыскерге белгіленбеген мерзім ішінде жұмысқа қабылдану тиімдірек. Егер келісімшартта оның мерзімі көрсетілмесе, ол белгіленбеген мерзімге жасалады деп есептеледі;

4) еңбек міндеттемелеріне кірісу күні. Оның келісімшартты жасасқан күн болуы міндетті емес;

5) еңбек шартының сипаттамасы, ауыр не зиянды және қауіпті жағдайдағы жұмыс үшін кепілдіктер мен өтемақы. Осы пунктті жұмыс берушілер елеусіз қалдырғысы келеді;

6) жұмыс күні мен демалыс күнінің тәртібі. Мұнда бір күндік жұмыс сағаты, апталық жұмыс күнінің көлемі, демалыс күндерінің саны, ұзақ демалыстың мерзімі көрсетіледі.

7) Еңбек төлемақысының шарттары. Жалақының бір бөлігін жұмыс берушілер көп жағдайда «конвертке салып» береді, ал келісімшартта оның минималды көлемі жазылады, осылайша жалақы қоры мен айналымы қысқартылады. Табыс салығы мен міндетті зейнетақы мөлшері төмендейтіндіктен бұл жұмыскерге де тиімді блып көрінуі мүмкін. Алайда, жұмыс беруші жалақы төлемеген жағдайда, жұмыскер сотқа жүгінгенде, тек келісімшарттағы соманы ғана өндіріп берген мысалдарды көптеп келтіруге болады. Сондықтан да келісімшартта шын мәніндегі жалақы көлемін көрсетуді сұрауыңызды ұсынамыз;

8) еңбекті қорғау шарттары. Мекеме әкімшілігі еңбекті қорғау мәселелері бойынша оқытуға, нұсқау беруге, білімді тексеруге, барлық қызметкерлерді қайта аттестациядан өткізуге міндетті. Еңбекті қорғау бойынша оқудан өтпеген, нұсқау берілмеген, білімін тексертпеген адам жұмысқа жіберілмейді.  

9) жұмыс беруші: 


  • еңбек келісімшартын бұзуға;

  • жұмыскерге міндетті актілерді шығаруға;

  • жұмыскерге сыйақы беруге немесе оны тәртіптік, материалдық жауапкершіліке тартуға;

  • жұмыскер тигізген зардаптың орнын толтыруды талап етуне;

  • жұмыскерді оқытуға кеткен шығынды қайтарып алуға;

  • жұмыскерге сынақ мерзімін белгілеуге құқылы.

10) жұмыс берушінің міндеті:

  • заңда бекітілген еңбек жағдайымен қамтамасыз ету;

  • айына бір реттен кем емес келісілген мөлшерде және келісілген мерзімде жалақы төлеу,;

  • белгіленген мөлшерде мерзімінен тыс, мереке, демалыс күндері, түнгі уақыттағы жұмыс үшін төлемақы төлеу;

  • белгіленген жұмыс күні уақытын қамтамасыз ету;

  • жыл сайын төленетін демалыспен қамту;

  • қолайлы еңбек жағдайын туғызу, жұмыскерді қажетті жеке сақтану құралдарымен қамтамасыз ету;

  • ауыр не денсаулыққа зиян келтіретін не қауіпті жұмыс үшін жұмыскерге өтемақы төлеу;

  • зиянды, қауіпті еңбек жағдайы туралы алдын-ала ескерту, жұмыскер денсаулығы мен өміріне қауіп төндіретін жұмысты тоқтату;

  • еңбек міндеттемелерін орындау барысындағы жұмыскерге тиген зиян мен материалдық жауапкершілікті қайтару;

  • жұмыскердің еңбек өтілін растайтын іс-қағаздар мен зейнеткерлікті қамтамасыз ететін ақша аударымдары туралы ақпаратты мемлекеттік мұрағатқа тапсыру.

11) жұмыскердің құқығы;

  • еңбегі үшін лайықты жалақы;

  • қауіпсіздік және тазалық талаптарына жауап беретін еңбек жағдайы;

  • кәсіби кеңестер мен басқа да қоғамдық бірлестіктерге ерікту түрде мүше болу;

  • еңбек міндеттемелерін орындау барысында денсаулығы мен мүлкіне тиген зиянның орнын толтыруды талап ету;

  • ұсынылған кепілдік пен өтемақыларды алу;

  • тараптардың келісімі немесе соттың тәртібі бойынша еңбек дауларын шешу;

  • ұжымдық келісім-шартпен танысу мен оны жасасуға атсалысу;

  • кәсіби біліктілікті арттыруға.

12) жұмыскердің міндеті:

  • еңбек міндеттемелерін орындау;

  • еңбек тәртібін сақтау;

  • жұмыс процесінде жұмыс берушінің мүлкіне зақым келтірмеу;

  • еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі мен өндірістік тазалық сақтау бойынша шарт талаптарын орындау;

  • келісім-шартта бекітілген қызметтік, сауда-саттық және басқа да заңмен қорғалатын құпия ақпаратты жария етпеу;

  • адамдар өмірі мен денсаулығына зиян келтіретін, жұмыс беруші мен жұмыскер мүлкінің бұзылуына әкеп соғатын жағдайлар туралы хабарлау.

13) келісім-шартты өзгерту, бұзу, ұзарту тәртібі;

14) төлемақы төлеу тәртібі мен кепілдік қамтамасыз ету (түрлі жағдайларда жұмыс орны мен жалақы көлемінің сақталуы жөніндегі кепілдіктер, іс-сапар шығындарының өтемақысын, ауру салдарынан жұмысқа қабілетсіздігі не жүктілік пен босану бойынша жәрдемақы). Жұмыс берушілер көп жағдайда осы бөлімді назардан тыс қалдырады;

15) келісім-шартты екі жақты бұзу бойынша жауапкершілік.

Келісім-шартта тараптардың келісімі бойынша заңға қайшы келмейтін басқа да шарттарды кіргізуге болады.



Тиісті рәсімделмеген еңбек қарым-қатынасының салдары. Бүгінде жұмыс табу оңайға соқпайды. Жұмыскерлер формальдылықты ескере бермейді, бастысы бос жұмыс орнын алуға асығады. Жұмыс беруші де жұмысқа тұрған кезде сіздің талапшылдығыңызды онша ұната бермейді.

Рәсімделмеген немесе тиісті рәсімделмеген келісімшарттардың салдарына бірнеше мысал:

1) келісім шартты жазбаша түрде жасамаудың салдарынан:


  • жалақыны сот тәртібімен өндіріп алу мүмкіндігі жоқ;

  • жұмыс істелген уақыт еңбек өтілі ретінде саналмайды (ал біздің уақытымызда жұмыс өтіліне аса мән беріледі);

  • сіздің зейнетақы қорыңызға аударымдар жасалмайды.

2) шын жалақыны келісім-шартта төмендетіп көрсету салдарынан:

  • сот тәртібі бойынша жалақыны толық көлемде өндіріп алу мүмкіндігі жоқ (құжатта көрсетілген ақша көлемі ғана қайтарылады);

  • сіздің табысыңыз бен төлем жасау мүмкіндігіңізді дәлелдеу бойынша мәселелер туындауы мүмкін.

3) Келісім-шартта міндетті шарттардың болмауы салдарынан:

  • жұмыс беруші сіздің құқығыңызды басқа мақсатта пайдалануы мүмкін;

  • жұмыскерге қосымша міндеттемелер жүктелуі, заң бойынша бекітілген кепілдіктер мен өтемақылар төленбеуі мүмкін.

Бәрі өзіңізге байланысты.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі («4 бөлім. Еңбек шарты»).



Пайдалы сілтемелер:

1) www.e.gov.kz/ - Қазақстан Республикасы Электронды Үкімет («Ақпарат каталогы» бөлімі, «Еңбек» тақырыбы, «Еңбек қатынастары. Жеке еңбек шарты» тақырыпшасы);

2) http://www.enbek.gov.kz/ - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі («Еңбекті қорғау» бөлімі).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «еңбек шарты», «еңбек шартын жасасу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


42. Мүгедектікті қалай анықтауға болады?
Мүгедек деп тiршiлiк-тынысың шектелуiне және оны әлеуметтiк қорғау қажеттiгiне әкеп соқтыратын аурулардан, жарақаттардан, олардың салдарынан, кемiстiктерден организм функциялары, денсаулығы тұрақты бұзылған адамдарды атайды.

Мүгедектiктi, еңбек қабiлетiн жоғалту дәрежесiн белгiлеудi және көмек пен күтiмнің қосымша түрлерiне мұқтаждықты айқындау үшін медициналық-әлеуметтiк сараптамадан (бұдан әрi - МӘС) өту қажет.

Медициналық ұйымдар ағза функцияларының тұрақты бұзылуын растайтын диагностикалық, емдеу және оңалту iс-шараларын жүргiзгеннен кейiн адамдарды, уақытша еңбекке жарамсыз болған немесе диагнозы белгiленген сәттен бастап кемiнде төрт айдан кейiн МӘС-ке жiбередi.

Медициналық-әлеуметтiк сараптама:

1) тұрғылықты тұратын (тiркелген) жерi бойынша;

2) мамандандырылған мекемелерде емделіп жатқан жерi бойынша;

3) түзеу мекемелерiнде және тергеу изоляторларында жүргiзiледi.

Куәландыру үшін мынадай құжаттар беру қажет:

1) 088/у нысаны ресімделген күннен бастап бір айдан кешіктірмей;

2) жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі және салыстыру үшін түпнұсқасы;

3) тұратын жері туралы деректер;

4) ауру динамикасын талдау үшін амбулаторлық карта, ауру тарихының және зерттеу нәтижелерінің үзінді көшірмелері;

5) әлеуметтік жеке код берілгені туралы куәліктің көшірмесі және салыстыру үшін түпнұсқасы ұсынылады.

Куәландырылатын адам жоғарыда көрсетілген құжаттардан басқа:

6) кәсіби еңбекке қабілетін жоғалту белгіленген жағдайда - еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиға немесе қызметкерлер денсаулығының өзге де зақымдануы туралы Н-1 нысаны бойынша акті (бұдан әрі - Н-1 нысанындағы акті), Ұлттық еңбек гигиенасы мен кәсіптік аурулар орталығының мерзімі екі жылдан аспаған қорытындысын (бұдан әрі - ҰЕГ мен КАО қорытындысы);

7) жалпы еңбек қабілетін жоғалту белгіленген жағдайда - міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу фактісін растайтын құжатты;

8) мүгедектік себебі жаралануына, контузияға, жарақатына, мертігуіне ауруына байланысты айқындалған жағдайда - оның себептік-салдарлық байланысын белгілейтін уәкілетті органның қорытындысын;

9) 18 жасқа дейінгі адамдарға тәрбие, білім беру түрлері мен нысанын айқындау үшін айғақтар белгіленген жағдайда - психологиялық-медициналық-педагогикалық консультацияның қорытындысын;

10) еңбекке қабілетті жастағы адамдардың арасында алғашқы мүгедектік белгіленген жағдайда - еңбек қызметі туралы мәліметтерді (еңбек қызметін растайтын құжаттың көшірмесі) ұсынылады.

Организм функцияларының бұзылуы мен тіршілік-тынысының, оның iшiнде еңбек қабілетiнiң шектелуi дәрежесiне қарай мүгедек деп танылған адамға бiрiншi, екiншi немесе үшiншi топтағы мүгедектік, он алты жасқа дейінгі адамға «мүгедек бала» санаты, ал он алты жастан он сегiз жасқа дейінгi адамға бiрiншi, екiншi, үшіншi топтағы «мүгедек бала» санаты белгіленедi.



Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

  1. «Мүгедектердi әлеуметтiк қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

  2. «Медициналық-әлеуметтiк сараптама жүргiзу ережесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 20 шілдедегі № 750 Қаулысы

1) www.e.gov.kz – «Электронды үкімет» порталы («Заңнама» бөлімі);

2) www.enbek.gov.kz/ - ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты;

3) www.invalid.kz/ - Қазақстан мүгедектерінің порталы.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мүгедектікті анықтау», «мүгедекті анықтау үшін не істеу керек» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

43. Медициналық-әлеуметтік сараптама бөлiмшесінде куәландырудан (қайта куәландырудан) қалай өтуге болады және қандай кұжаттарды беру қажет?
Медициналық-әлеуметтік сараптаманы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Бақылау және әлеуметтік қорғау комитеті аумақтық департаменттерінің медициналық-әлеуметтік сараптама бөлiмдерi жүргiзедi.

Медициналық-әлеуметтік сараптама медициналық ұйымның жолдамасы бойынша:

1) тұрғылықты тұратын (тіркелген) жері бойынша;

2) мамандандырылған мекемелерде емдеуде жүрген жері бойынша;

3) түзеу мекемелерінде және тергеу изоляторларында жүргізіледі.

Куәландыруға мынадай құжаттар:

1) 088/у нысаны ресімделген күннен бастап бір айдан кешіктірмей;

2) жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі және салыстыру үшін түпнұсқасы;

3) тұратын жері туралы деректер;

4) ауру динамикасын талдау үшін амбулаторлық карта, ауру тарихының және зерттеу нәтижелерінің үзінді көшірмелері;

5) әлеуметтік жеке код берілгені туралы куәліктің көшірмесі және салыстыру үшін түпнұсқасы ұсынылады.

Куәландырылатын адам жоғарыда көрсетілген құжаттардан басқа:

1) кәсіби еңбекке қабілетін жоғалту белгіленген жағдайда - еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиға немесе қызметкерлер денсаулығының өзге де зақымдануы туралы Н-1 нысаны бойынша акті (бұдан әрі - Н-1 нысанындағы акті), Ұлттық еңбек гигиенасы мен кәсіптік аурулар орталығының мерзімі екі жылдан аспаған қорытындысын (бұдан әрі - ҰЕГ мен КАО қорытындысы);

2) жалпы еңбек қабілетін жоғалту белгіленген жағдайда - міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу фактісін растайтын құжатты;

3) мүгедектік себебі жаралануына, контузияға, жарақатына, мертігуіне ауруына байланысты айқындалған жағдайда - оның себептік-салдарлық байланысын белгілейтін уәкілетті органның қорытындысын;

4) 18 жасқа дейінгі адамдарға тәрбие, білім беру түрлері мен нысанын айқындау үшін айғақтар белгіленген жағдайда - психологиялық-медициналық-педагогикалық консультацияның қорытындысын;

5) еңбекке қабілетті жастағы адамдардың арасында алғашқы мүгедектік белгіленген жағдайда - еңбек қызметі туралы мәліметтерді (еңбек қызметін растайтын құжаттың көшірмесі) ұсынылады.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Мүгедектердi әлеуметтiк қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) «Медициналық-әлеуметтiк сараптама жүргiзу ережесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 20 шілдедегі № 750 Қаулысы

Пайдалы сілтемелер:

1) www.zakon.kz – ақпараттық портал;



2) www.invalid.kz – Қазақстан мүгедектерінің порталы.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «медициналық-әлеуметтік сараптама», «медициналық-әлеуметтік сараптама комиссиясы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

44. Үйінде мүгедек бала тәрбиелеп, оқытып отырған отбасыларға қандай көмек қарастырылған?
Мүгедек баланы тәрбиелеп және оқытып отырған отбасылар әлеуметтік көмек алуға құқылы. Бұл көмек айына 6,5 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде (АЕК) әр тоқсан сайын, дәлірек айтқанда 9 185 теңге көлемінде, отбасының табысын есепке алмастан беріледі.

Әлеуметтік төлемді алу үшін сізге еңбекпен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне төмендегі құжаттарды тапсыруыңыз керек болады:

1) өтініш;

2) өтінім берушінің жеке куәлігінің көшірмесі;

3) баланың туу туралы куәлігінің көшірмесі;

4) мекен-жай бюросынан анықтама немесе үй кітапшасының көшірмесі;

5) психологиялық-медициналық-педагогикалық кеңестің мүгедек-баланы үйде оқытудың қажеттігі туралы және оқыту мен тәрбиелеу мерзімі көрсетілген анықтама;

6) медициналық-әлеуметтік сараптаманың куәландыру жазбасы (түпнұсқа);

7) мектептен анықтама (тоқсан сайын);

8) әлеуметтік көмекті тағайындау туралы қорғаншының (қамқоршының) өтінішіне қорғаншылықты (қамқоршылықты) тағайындау туралы тиісті орган шешімінің жазбасы қоса тіркеледі;

9) банкте есептік шоты бар екенін айғақтайтын құжат.

Сондай-ақ, сіз психологиялық-медициналық-педагогикалық кеңестің (ПМПК) тұжырымдамасы бойынша үйіңізде әлеуметтік күтіп бағу қызметін алуға мүмкіндігіңіз бар.

Күтімге алу үшін келесі құжаттар негіз болады:

1) аа-аналардың немесе баланың басқа да заңды өкілдерінің баланы қызмет көрсетуге алу туралы өтініші;

2) облыстық, қалалық, ПМПК-нің сырттан бөлек күтімнің қажеттігі туралы тұжырымдамасы;

3) емдеу-алдын алу мекемесі толтыратын баланың денсаулық жағдайы туралы медициналық карта;

4) халықты әлеуметтік қорғау саласы бойынша орталық атқарушы органның аймақтық бөлімшесінің анықтамасы.

Күтімге алуды қабылдауға қарсы келетін жайттар:

- инфекциялық, венерологиялық, бактерия тасымалдаушылық, туберкулездің белсенді формасы, денсаулық сақтау саласының арнаулы ұйымдарында емдеуді қажет ететін басқа да ауыр науқастар түрі.

Ескерту! 2011 жылы айлық есептік көрсеткіш (АЕК) 1 512 теңгені құрайды.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Қазақстан Республикасындағы мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 13 сәуірдегі №39 Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.pavlodar.kz – заңнама базасы бар интернет-ресурс;

2) www.enbek.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.ru, www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мүгедек балалары бар отбасыларға көмек», «мүгедек балалары бар отбасыларға жәрдемақы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

45. Мүгедектерге қандай әлеуметтік төлемдер тиесілі?
Мүгедектік белгіленген жағдайда азаматтардың мүгедектік себебі мен тобына байланысты мүгедектік бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы және арнаулы мемлекеттік жәрдемақы алуға құқығы бар.

Жәрдемақы тағайындау туралы өтініш Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың аудандық (қалалық) бөлімшесіне беріледі. Оған қажетті құжаттардың барлығын қоса тапсыру керек.

Мүгедектігі бойынша берілетін мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыны алу үшін, зейнетақы немесе жәрдемақы алуға құқығы бар адамның мынадай құжаттары қоса берiледi:

1) жеке басын куәландыратын құжаттардың (жеке куәлiгiнiң, Қазақстан Республикасы азаматының төлқұжатының, азаматтығы жоқ адамның куәлiгiнiң, шетелдiктiң тұруға рұқсатының, Қазақстан Республикасының азаматтығын алғанға дейiн оралман куәлiгiнiң) көшiрмелерi;

2) тұрақты тұратын жерi бойынша тiркелгенiн растайтын құжат (азаматтарды тiркеу кiтабының көшiрмесi, мекен-жай бюросының анықтамасы, селолық және/немесе ауылдық әкiмдердiң анықтамасы);

3) зейнетақы мен жәрдемақы беру жөнiндегi уәкiлеттi ұйымдағы шотының не түзеу мекемесінің арнаулы шотының нөмiрi туралы мәлiметтер.

Бұдан басқа, олардың бар-жоғына қарай, мынадай құжаттар ұсынылады:

1) радиациялық әсерге ұшыраған адамдардың ауруының, мүгедектiгiнiң себептiк байланысын белгiлеу жөнiндегi Ведомствоаралық сараптамалық кеңес шешімінің көшірмесі;

2) Орталық әскери-дәрiгерлiк комиссия шешімінің көшірмесі;

3) ауруы туралы госпиталь берген куәлігінің көшірмесі не әскери-дәрiгерлiк комиссияның қорытындысы;      

4) 16 жасқа дейiнгi мүгедек баланың тууы туралы куәлiгiнiң көшiрмесi.

Арнаулы мемлекеттік жәрдемақы алу үшін сіз мынадай құжаттарды қоса тапсыруыңыз керек:

1) жеке куәліктің көшірмесі;

2) тұрақты тұратын жерi бойынша тiркелгенiн растайтын құжат (азаматтарды тiркеу кiтабының көшiрмесi, мекен-жай бюросының анықтамасы, селолық және/немесе ауылдық әкiмдердiң анықтамасы);

3) ӘЖК көшірмесі;

4) СТН көшірмесі;

5) Еңбек кітапшасының көшірмесі;

6) ұйымның жұмыс сипаты немесе белгіленген нысан бойынша еңбек шарттарын растайтын анықтамасы;

7) мекеме таратылған жағдайда мұрағат директоры және мұрағатшының мөрі мен қолы қойылған жұмыс орны, лауазымы, кәсібі, жұмыс істеген уақыты, мұрағат ісінің нөмірі, оның беттері көрсетілген мұрағат анықтамасы;

9) Мұрағат құжаттары жоқ болған жағдайда жұмыстың немесе еңбек өндірісі талаптарының ерекше сипаты, жұмысы, кәсібі, мамандығы, лауазымы және жер асты және ашық тау-кен жұмыстарындағы көрсеткіштері, еңбек жағдайы аса зиянды және өте ауыр жұмыстар сот органдары арқылы белгіленеді;

10) белгіленген нысандардың өтінішті ЗТМО құрылымдық бөлімшесінен тұтынушы тікелей барып сұрап алуына болады.



Еңбек қабілеттілігінен айырылу жағдайында әлеуметтік төлем алу үшін сіз мынадай құжаттар тапсыруыңыз керек:

1) жеке куәліктің көшірмесі;

2) тұрақты тұратын жерi бойынша тiркелгенiн растайтын құжат (азаматтарды тiркеу кiтабының көшiрмесi, мекен-жай бюросының анықтамасы, селолық және/немесе ауылдық әкiмдердiң анықтамасы);

3) еңбек қабілетінен айрылу деңгейін куәландыру және белгілеу жүргізілгендігі туралы мәліметтер;

4) СТН;

5) ӘЖК;


6) банк шотының нөмірі (есеп-шот немесе карт-шот).

Сонымен бірге, «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасы Заңының нормаларына сәйкес Қорға әлеуметтік аударым жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушының еңбек қабілетін жоғалтқан жағдайға әлеуметтік төлем алуға өтініш берген уақытта жұмысты тоқтатқанына немесе істеп жатқанына қарамастан еңбек қабілетін жоғалту жағдайына әлеуметтік төлем алуға құқығы бар.



Мүгедектерге әлеуметтік көмек көрсету түрлері:

1. Үйінде тәрбиеленіп және білім алып отырған мүгедек балаларға тоқсан сайын 6 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде әлеуметтік жәрдемақы төленеді.

2. Мүгедек студенттерге жоғары немесе орта арнайы оқу орындарындағы білімін жартылай төлеу үшін қосымша әлеуметтік көмек түрлері көрсетіледі.

3. Жалғыз басты І топ мүгедектерінің күтімі үшін 1 АЕК мөлшерінде қосымша әлеуметтік көмек түрлері көрсетіледі.

4. Тұрғын үй-коммуналдық қызмет шығындарын жабуға (сумен жабдықтау, жылумен жабдықтау, электр энергиясы, кәріз, отын алу үшін) Ұлы Отан соғысына қатысушыларға және мүгедектеріне, Ауғанстандағы ұрыс қимылына қатысқан әскери қызметшілерге, Чернобыль АЭС-дегі апат салдарын жою әрекеттеріне қатысқан тұлғаларға, Ұлы Отан соғысында қайтыс болған жауынгерлердің екінші рет күйеуге шықпаған жесірлеріне, «Ленинградты қорғағаны үшін» медалімен және «Блокададағы Ленинград тұрғыны» төс белгісімен марапатталған азаматтарға, фашистер және олардың одақтастары екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрған концлагерлер, гетто және өзге де орындарда қамауда болған кәмелеттік жасқа толмаған тұтқындарға төлем беріледі.

5. Тұрғын үй-коммуналдық қызметтер тарифтерінің көтерілуіне байланысты шығындардың орнын толтыру жалғызілікті және жалғыз тұратын еңбекке жарамсыз қарт адамдарға, зейнетақының ең төменгі мөлшерін алатын зейнеткерлерге тоқсан сайын 2 АЕК төлем беріледі.

6. Әлеуметтік төлемдер: Әскерлерді Ауғанстан жерінен шығару күніне біржолғы 5 АЕК мөлшерінде және тоқсан сайын 2 АЕК Ауғанстандағы әскери әрекеттерге қатысушы әскери қызметшілерге, Чернобыль АЭС апатының салдарларын жоюға қатысқан адамдарға беріледі.

Ескерту. 2011 жылғы арналған айлық есептік көрсеткіш мөлшері 1 512 теңгені құрайды.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қазақстан Республикасындағы мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 13 сәуірдегі № 39 Заңы;

2) «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақылары туралы» ҚР 1997 жылғы 16 маусымдағы № 126-І Заңы;

3) «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақыларды, Зейнетақы төлеу жөнiндегi мемлекеттiк орталықтан төленетiн зейнетақы төлемдерiн, мемлекеттiк базалық зейнетақы төлемiн, мемлекеттiк арнайы жәрдемақыларды тағайындау және төлеудi жүзеге асыру ережесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 25 тамыздағы № 819 қаулысы;

4) Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2007 жылғы 30 қарашадағы № 289-п бұйрығымен бекітілген мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты жәрдемақы тағайындау бойынша мемлекеттік қызмет көрсету стандарттары.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.invalid.kz – Қазақстан мүгедектерінің порталы;

2) www.e.gov.kz – «Электронды үкімет» порталы;

3) www.enbek.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мүгедек азаматтарға көмек», «мүгедектерге көрсетілетін мемлекеттік көмек түрлері» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


46. Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек алуға кімнің құқығы бар?
Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек – жан басына шаққандағы орташа айлық табысы кедейлік шегінен аспайтын адамдарға (отбасыларына) берілетін ақшалай төлем (өтініш беруші тұратын аймақта белгіленген ең төмен күнкөріс деңгейінің 40 %-ы). 2010 жылы республика бойынша орташа ең төмен күнкөріс деңгейінің шамасы 13 487 теңгені, кедейлік шегі – 5 395 теңгені құрады.

Атаулы әлеуметтiк көмектің мөлшерi жан басына шаққандағы орташа табыс пен кедейлiк шегiнің белгіленген айырмасы түрiнде есептеледi және атаулы әлеуметтік көмек алуға құқығы бар отбасының әрбiр мүшесiне тағайындалады.

Атаулы әлеуметтiк көмекті алуға Қазақстан Республикасының азаматтары, оралмандар, босқындар, шетелдіктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұрып жүрген азаматтығы жоқ тұлғалардың құқығы бар.

Атаулы әлеуметтік көмекті ресімдеу үшін сәйкес құжаттар пакетімен тұрғылықты жеріңіз бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына (бөліміне) бару қажет. Егер сіз тұратын ауылдық жерде аталған басқарма (бөлім) болмаса, атаулы әлеуметтік көмекті ресімдеу үшін құжаттарды кент, ауыл (село), ауылдық (селолық) округ әкіміне ұсыну қажет.

Сізге тегін берілетін өтініш бланкісінде жеке басын куәландыратын құжат деректемелері, әлеуметтік жеке код нөмірі (ӘЖК) мен жеке идентификациялық код нөмірін (ЖИК) толтыру міндетті екенін ескере отырып, атаулы әлеуметтік көмек алу үшін өтініш берген кезде өзіңізбен бірге аталған құжаттардың түпнұсқасы болу керек.

Өтініштен бөлек сізге белгіленген үлгіде үш тегін мәліметтер бланкісі беріледі, олар толтырылғаннан кейін өтінішке қоса тіркеледі:

1) отбасы құрамы туралы мәліметтер;

2) сіздің отбасының тапқан табысы туралы мәліметтер;

3) жеке қосалқы шаруашылығының бар-жоғы туралы мәліметтер.

Атаулы әлеуметтік көмек алу құқығы тоқсан сайын табыстар туралы құжаттардың табыс етілуі арқылы расталады.



Назар аударыңыз! Өтініш беруші ұсынылған мәліметтердің дұрыстығы үшін жауапкершілік алады.

Есіңізде болсын! Мыналарға:

1) мүгедектерді және стационарлық емделуде бір айдан астам уақыт болатын адамдарды, күндізгі оқу нысанында оқитын оқушыларды, студенттерді, тыңдаушыларды, курсанттар мен магистранттарды, сондай-ақ I және II топтардағы мүгедектерді, сексен жастан асқан адамдарды, жеті жасқа дейінгі балаларды бағып-күтумен айналысатын азаматтарды қоспағанда, жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті органдарда тіркелмеген жұмыссыздарға;


      2) уәкілетті органдар ұсынған жұмысқа, оның ішінде әлеуметтік жұмыс орнына немесе қоғамдық жұмысқа орналастырудан, кәсіби даярлаудан, қайта даярлаудан, біліктілігін арттырудан дәлелсіз себептермен бас тартқан, осындай жұмыстарға қатысуды және оқуды өз бетінше тоқтатқан жұмыссыздарға атаулы әлеуметтік көмек тағайындалмайды.

Бұл ретте, жұмыссыз адам жұмысқа, оның ішінде әлеуметтік жұмыс орнына немесе қоғамдық жұмысқа орналасқан, кәсіби даярлауға, қайта даярлауға, біліктілігін арттыруға жіберілген күннен бастап, оған атаулы әлеуметтік көмек қайта қалпына келтіріледі.



Назар аударыңыз! Атаулы әлеуметтiк көмектi тағайындау оны алуға өтiнiш берген айдан бастап ағымдағы тоқсанның соңына дейiнгi мерзiмге жүзеге асырылады. Өтiнiш берген ай деп құжаттарын қосып өтiнiш берген ай есептеледi.

Атаулы әлеуметтік көмек ай сайын төленеді.



Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Мемлекеттік әлеуметтік көмек туралы» Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 17 шілдедегі № 246 Заңы;

2) «Мемлекеттiк атаулы әлеуметтiк көмек туралы» Қазақстан Республикасының Заңын iске асыру жөнiндегi шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 24 желтоқсандағы № 1685 қаулысы;

3) «Учаскелік комиссиялар туралы үлгілі ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2009 жылғы 28 қаңтардағы № 29-ө бұйрығы;

4) «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек алуға үміткер адамның (отбасының) жиынтық табысын есептеудің ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2009 жылғы 28 шілдедегі № 237-ө бұйрығы;

5) «Кедейлiк шегiн анықтаудың тәртiбi туралы» Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2000 жылғы 8 сәуiрдегі № 537 қаулысы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.enbek.gov.kz – ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты;

2) www.e.gov.kz – «Электронды үкімет» порталы («Әлеуметтік көмек. Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер» бөлімі).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «атаулы әлеуметтік көмек», «атаулы көмекті кім ала алады» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

47. Тұрғын үй көмегіне кімнің құқығы бар?
Тұрғын үй көмегі осы елді мекенде тұрақты тұратын аз қамтамасыз етілген отбасыларға (азаматтарға) беріледі. Тұрғын үй көмегі қызметтерді жеткізушілер ұсынған шоттар бойынша:


  • жекешелендірілген тұрғын үй-жайларда (пәтерлерде) тұратын немесе мемлекеттік тұрғын үй қорындағы тұрғын үй-жайларды (пәтерлерді) жалдаушылар (қосымша жалдаушылар) болып табылатын отбасыларға (азаматтарға) кондоминиум объектісінің ортақ мүлкін күрделі жөндеуге және (немесе) күрделі жөндеуге қаражат жинақтауға арналған жарналарға;

  • тұрғын үйдің меншік иелері немесе жалдаушылары (қосымша жалдаушылары) болып табылатын отбасыларға (азаматтарға) коммуналдық қызметтерді тұтынуға;

  • байланыс саласындағы заңнамада белгіленген тәртіппен тұрғын үйдің меншік иелері немесе жалдаушылары (қосымша жалдаушылары) болып табылатын отбасыларға (азаматтарға) телекоммуникация желісіне қосылған телефон үшін абоненттік төлемақының ұлғаюы бөлігінде байланыс қызметтеріне;

  • жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалға алған тұрғын үйді пайдаланғаны үшін жалға алу төлемақысына ақы төлеуге көрсетіледі.

Тұрғын үй көмегі телекоммуникация желісіне қосылған телефон үшін абоненттік төлемақының, тұрғын үйді пайдаланғаны үшін жалға алу ақысының ұлғаюы бөлігінде кондоминиум объектілерінің ортақ мүлкін күрделі жөндеуге және (немесе) күрделі жөндеуге қаражат жинақтауға арналған жарналарға, коммуналдық қызметтер мен байланыс қызметтерін тұтынуға нормалар шегінде ақы төлеу сомасы мен отбасының осы мақсаттарға жұмсаған, жергілікті өкілді органдар белгілеген шығыстарының шекті жол берілетін деңгейінің арасындағы айырма ретінде айқындалады.

Тұрғын үй көмегін тағайындау үшін азамат (отбасы) тұрғылықты жері бойынша Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына (бөліміне) өтініш береді және тиісті құжаттарды ұсынады.



Назар аударыңыз! Тұрғын үй көмегін көрсетудің мөлшері мен тәртібін жергілікті өкілді органдар айқындайды. Сондықтан тұрғын үй көмегін алу үшін қажетті толық құжаттар тізбесі жергілікті өкілді органдардың шешімімен айқындалады.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 сәуiрдегi № 94 Заңы (97-бап);



2) «Тұрғын үймен қамтамасыз ету Ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 30 желтоқсандағы № 2314 қаулысы.

Пайдалы сілтеме:

www.e.gov.kz – «Электронды Үкімет» порталы («Әлеуметтік көмек. Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер» бөлімі, «Тұрғын үй көмегін тағайындау» тақырыбы).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «тұрғын үй көмегі», «тұрғын үй көмегін алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

48. 18 жасқа дейінгі балаларға мемлекеттік жәрдемақы алуға кімнің құқығы бар?
Осы жәрдемақы орта есеппен жан басына шаққандағы табысы азық-түлік себетінің құнынан төмен 18 жасқа дейінгі балалары бар отбасыларға төленеді.

Жәрдемақы отбасының асырауындағы он сегiз жасқа дейiнгi әр балаға 1 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде тағайындалады.



2011 жылға арналған айлық есептік көрсеткіш (АЕК) – 1 512 теңге

Балаларға арналған жәрдемақыны алуға Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары және оралмандардың құқығы бар.

Балаларға арналған жәрдемақыны ресімдеу үшін сәйкес құжаттар пакетімен тұрғылықты жеріңіз бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына (бөліміне) бару қажет. Егер Сіз тұратын ауылдық жерде аталған басқарма (бөлім) болмаса, атаулы әлеуметтік көмекті ресімдеу үшін құжаттарды кент, ауыл (село), ауылдық (селолық) округ әкіміне ұсыну қажет.

Сізге тегін берілетін өтініш бланкісінде жеке идентификациялық код нөмірі (ЖИК), дербес шот нөмірі және банк атауын толтыру міндетті екенін ескере отырып, балаларға арналған жәрдемақыны алу үшін өтініш берген кезде өзіңізбен бірге аталған құжаттардың түпнұсқасы болу керек.

Өтініштен бөлек Сізге белгіленген үлгіде үш тегін мәліметтер бланкісі беріледі, оны толтырғаннан кейін тиісті құжаттарды қоса тіркеп өткізесіз.

Салыстырып тексеру үшiн құжаттардың түпнұсқалары мен көшiрмелерi ұсынылады, одан кейiн құжаттардың түпнұсқалары өтiнiш берушiге қайтарылады. Бұл ретте балаларға арналған жәрдемақыны алуға құқық тоқсан сайын отбасы мүшелерiнiң табысы туралы мәлiметтердi бере отырып расталады.



Назар аударыңыз! Балаларға арналған жәрдемақы өтiнiш берiлген айдан бастап жәрдемақы алуға құқығы туындағаннан кейiн ағымдағы тоқсанға тағайындалады.

Қажеттi барлық құжаттарымен, өтiнiш берген ай өтiнiш жасалған ай деп саналады.

Балаларға арналған жәрдемақы төлеу өткен ай үшiн ай сайын жүргiзiледi.

Әкесi немесе анасы (асырап алушылар) бiрiншi, екiншi топтағы мүгедектердiң, мүгедек балалардың, сексен жастан асқан адамдардың, үш жасқа дейiнгi баланың күтiмiмен айналысатын жағдайларды қоспағанда, баланың еңбекке жарамды ата-анасы (асырап алушылар) жұмыс iстемейтiн, күндiзгi оқу бөлiмiнде оқымайтын, армияда қызметiн өткермейтiн және жұмыспен қамту органдарында жұмыссыз ретiнде тiркелмеген кезеңге балаларға арналған жәрдемақы тағайындалмайды.

Жәрдемақыны төлеуді тоқтату үшін:

1) баланың қайтыс болуы;

2) баланың толық мемлекет қарауына берілуі;

3) өтініш берушінің жәрдемақының (жәрдемақылардың) заңсыз тағайындалуына әкеп соқтырған дәйексіз мәліметтер табыс етуі;

4) Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасында белгіленген жағдайларда ата-аналарды ата-ана құқықтарынан айыру немесе құқықтарын шектеу, бала асырап алуды жарамсыз деп тану немесе оның күшін жою, қорғаншыларды (қамқоршыларды) өз міндеттерін атқарудан босату немесе шеттету негіз болып табылады.

Ескерту. 2011 жылға арналған айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшері – 1 512 теңге.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 28 маусымдағы № 63 Заңы;

2) «Балалы отбасыларға берiлетiн мемлекеттiк жәрдемақылар туралы» Қазақстан Республикасының Заңын iске асыру жөнiндегi кейбiр шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 2 қарашадағы № 1092 қаулысы.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.enbek.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты;

2) www.e.gov.kz – «Электронды үкімет» порталы («Әлеуметтік көмек. Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер» бөлімі, «18 жасқа дейінгі балалары бар отбасыларға мемлекеттік жәрдемақылар тағайындау» тақырыбы).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «18 жасқа дейінгі балалары бар отбасыларға көмек», «18 жасқа дейінгі балалары бар отбасыларға жәрдемақы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

49. Көпбалалы аналардың қандай әлеуметтік төлемақы алуға құқығы бар?
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес көп балалы аналардың:


  • бірге тұратын төрт және одан көп кәмелетке толмаған балалары, оның ішінде орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беретін ұйымдарда, жоғары оқу орындарында күндізгі оқу нысанында оқитын балалары бар көп балалы отбасылар, балалары кәмелеттік жасқа толғаннан кейін олар оқу орнын бітіретін уақытқа дейін (бірақ әрі дегенде жиырма үш жасқа толғанға дейін);

  • «Алтын алқамен», «Күміс алқамен» марапатталған немесе бұрын «Ардақты ана» атағын алған, сондай-ақ І және ІІ дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен марапатталған көп балалы аналар ретінде арнаулы әлеуметтік жәрдемақы алуға құқығы бар.

Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес «Алтын алқамен» - жеті, «Күміс алқамен» алты бала туған және тәрбиелеген аналар марапатталады. «Алтын алқа», «Күміс алқамен» марапаттау осы ананың алтыншы және жетінші баласы бір жасқа жеткен және қалған балалары тірі болған жағдайда жүргізіледі.

Мрапаттау кезінде мына балалар да есепке алынады:



  • заңды түрде асырап алған;

  • Қазақстан Республикасының мүдделерiн қорғау кезiнде немесе өзге қызметтiк мiндеттерiн атқару үстiнде қаза тапқан не болмаса хабарсыз кеткен, дүлей апаттар кезiнде не адам өмiрi мен материалдық құндылықтарды құтқару жөнiнде азаматтық борышын атқару үстiнде, қылмысқа қарсы күресте және қоғамдық тәртiп күзетiнде қаза тапқан, сондай-ақ аталған жағдаяттар кезiнде жаралану, мертiгу немесе ауруға шалдығу не еңбек жарақаты немесе кәсiби ауру салдарынан қайтыс болған балалар.

Жәрдемақы тағайындау туралы өтінішті тиісті құжаттарымен қоса тұратын жері бойынша Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың филиалына береді:

1) белгіленген үлгідегі өтініш;

2) жеке басын куәландыратын құжат;

3) жәрдемақы алу құқығын растайтын құжаттар;

4) әлеуметтік жеке код беру туралы куәлік;

5) азаматтарды тіркеу кітабы.

Құжаттар түпнұсқада және салыстырып тексеру үшін көшірмеде ұсынылады, кейін құжаттардың түпнұсқалары өтініш иесіне қайтарылады.

Жәрдемақыны тағайындаудың және мөлшерін анықтаудың тәртібі

Арнаулы мемлекеттік жәрдемақы қажетті құжаттармен қоса өтініш берген күннен бастап тағайындалады және ай сайын төленеді. Жәрдемақы мөлшері:



  • бірге тұратын төрт және одан көп кәмелетке толмаған балалары, оның ішінде орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беретін ұйымдарда, жоғары оқу орындарында күндізгі оқу нысанында оқитын балалары бар көп балалы отбасыларға балалары кәмелеттік жасқа толғаннан кейін олар оқу орнын бітіретін уақытқа дейін (бірақ әрі дегенде жиырма үш жасқа толғанға дейін) - 3,9 айлық есептік көрсеткіш;

  • "Алтын алқамен", "Күмiс алқамен" марапатталған немесе бұрын "Батыр ана" атағын алған, I және II дәрежелi "Ана даңқы" ордендерiмен марапатталған көп балалы аналарға - 6 айлық есептiк көрсеткiш.

Назар аударыңыз! Бір уақытта бірнеше негіздемелер бойынша жәрдемақы алуға құқығы бар адамдарға жәрдемақы олардың қалауы бойынша тек бір негіздеме бойынша ғана төленеді.

Есте сақтаңыз! Көп балалы аналар Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы жеке куәлік және төлқұжат беру үшін баж төлеуден босатылады.

Ескерту. 2011 жылға арналған айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшері – 1 512 теңге.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қазақстан Республикасының мемлекеттiк наградалары туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы № 2676 Заңы;

2) «Қазақстан Республикасындағы арнаулы мемлекеттік жәрдемақы туралы» Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 5 сәуірдегі № 365-I Заңы

Пайдалы сілтемелер:

1) www.enbek.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты;

2) www.e.gov.kz – «электронды үкімет» порталы («Заңнама» бөлімі).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «көпбалалары аналарға көмек», «көпбалалы аналарға жәрдемақы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

50. Жұмыс іздеушілерге кеңес
Жұмысты қайдан тауып, қайдан іздейтінін білетінін кез келген адамның жұмысқа орналасу мүмкіндігі бар. Сондықтан жаңа жұмыс іздеу барысында тыңғылықты дайындалып, алдағы әр қадамды жақсылап ойлану керек. Мақсатты алдын ала талдау жасау – өз күшіне сенім тудыру үшін ғана емес, сонымен бірге дұрыс бағыт таңдау үшін де керек. «Дұрыс бағыт» алу үшін біз сізге мынадай кеңес береміз.

1. Өз мақсатыңызды жақсылап ойланыңыз. Болашақ жұмыс орныңызды қалай елестетесіз? Сіздің алдыңызда бірқатар сұрақтар туындайды: сізді нақты қандай жұмыс түрі қызықтырады, қандай салада жұмыс жасағыңыз келеді, өзіңізге қандай деңгейдегі жауапкершілікті алуға дайынсыз, өзіңізге қандай рөл алғыңыз келеді, сіз үшін жалақының қандай деңгейде болғанын қалайсыз және т.с.с.

2. Жауаптарыңызды талқылаңыз. Тікелей іздеуге кіріспес бұрын, өз ойыңызды сізге мінездеме бере алатын, ой бөлісетін келешекте іздену мақсатында бастапқы басшылыққа алған айналаңыздағылармен бөліскеніңіз дұрыс. Сіздің ұсынған тілектеріңіз туралы өзге адамдардың пікірін тыңдау үшін, сізді жақсы білетін, жақындарыңызбен, достарыңызбен сөйлесіңіз. Дұрыс жолда екендігіңізге көз жеткізу үшін, дәл қазіргі уақытта сіз қарастырған бағытта немесе сол салада шұғылданып жүрген адамдармен сөйлесіңіз.

3. Мақсаттарыңызды қайта қарап шығыңыз. Бастапқы мақсатыңызды талдап, талқылағаннан кейін, бірінші сатыдағы сұрақтарыңызға қайта жауап беріңіз. Осыдан кейін төртінші сатыға – түйіндеме (резюме) дайындауға ауысыңыз.

4. Түйіндеме (резюме) дайындау. Енді жаңа жұмыстың талаптарына және ықтимал жолдары туралы нақты ұсыныстарын басшылыққа ала отырып, түйіндемеңізді дұрыстап немесе қайта жазып шығыңыз. Жұмыс іздеуші туралы басшыға нақ осы арқылы алғашқы әсер қалдыратын болғандықтан, кез келген жұмыс іздеу барысында түйіндемеге (резюмеге) өте жоғары мән беріледі. Түйіндемеге жазғаныңыздан алған әсердің негізінде жұмыс беруші сізді әңгімелесуге шақыру, әлде бірден кандидатураңызды алып тастау туралы шешім қабылдайды.

Жақсы жазылған түйіндеме бес бөлімнен тұрады: мақсат, қысқаша сипаттама, кәсіптік тәжірибеңіз, біліміңіз және өз қалауыңыз бойынша ерекше дағдыларыңызға көңіл аударуға, кейбір жеке ақпараттармен таныстыруға арналған қосымша бөлім.

Түйіндеме ойластырылған, сауатты, анық құрастырылған және барынша ақпараттандырылған болуы керек. Қарапайым ақиқатты есте сақтаңыз: жақсы түйіндеме сіздің жұмыс іздеуіңіздің нәтижелі болуының алғашқы қадамы. Сонымен қатар түйіндемені жазғанда түбінде шындықтың ашылатынын есіңізде сақтай отырып, барынша адал болуға тырысыңыз.

5. Енді жұмыс іздеуге кірісіңіз!

Ал енді дайындалған кезеңдерден өткеннен кейін өзіңізге сенімді болған шығарсыз. Жұмыс іздеуге кірісуіңізге болады.

Жұмыс іздеуді неден бастауға болады? Міне, бірнеше кеңестер:

1) газеттердегі жарнамаларды қараңыз;

2) интернет-сайттардағы жарнамаларды қараңыз;

3) газеттер мен сайттарда өзіңіздің түйіндемеңізді және жарнамаңызды жариялаңыз;

4) кадрлер агенттігіне хабарласыңыз;

5) өз қалаңыздағы болмаса ауданыңыздағы әлеуметтік бағдарлама және жұмыспен қамту бөліміне хабарласыңыз;

6) өзіңіздің жұмыс іздеп жүргеніңіз туралы достарыңызға, таныстарыңызға хабарлаңыз, оларға сіздің кандидатураңызды ұсынуы үшін ақпарат таратуға түйіндемеңізді беріңіз.

Көріп отырғаныңыздай, жұмыс іздеудің жолдары көп. Осындай жұмыс туралы көптеген жарнамалардың арасынан қалай дұрыс таңдау жасауға болады?

Міндетті түрде, алғашқыда сіз өзіңізге тартымды ұсыныстарды бөліп аласыз. Бірақ алаяқтардың арбауына түспес үшін ертегілердегідей жалақы мен тез ақша табу мүмкіндіктерін ұсынатын жарнамаларды алып тастаңыз. Алғашқы жарна төлеуді талап ететін жұмыстан да сақтанған жөн. Болмаса, сізден біліміңізді де, жұмыс тәжірибеңізді де талап етпейтін ұсыныстар, өте сирек жағдайда ғана пайдалы қызметкерлерді іздегенде жарияланады.

Сонымен қатар, нақты ұйымдар емес, ақылы қызмет көрсету мақсатында делдалдық қызмет атқаратын кадрлық агенттіктердің жұмыс беру жайлы хабарландыруларын кездестіруге болады. Кадрлық агенттіктер арқылы жұмыс іздестіру де кейде өзін өзі ақтап жатады, сондықтан оларды толығымен ысырып тастамай, жай ғана белгілеп қойған жөн.

Қолыңызға газетті алып, алғашқы кездескен жарнамаға жармаспаңыз. Алдымен барлық жұмыстарды қарап шығыңыз.

Өзіңізге қажетті жұмыстарды таңдап алып, телефон арқылы хабарласып, толығырақ анықтап, хабарландыруда көрсетілмеген сұрақтарды қарастыра бастаңыз, егер барлығы ойдағыдай болса, сұхбаттасу жайлы келісіңіз. Тек бір ғана немесе бірнешеуіне емес, барлығына хабарласыңыз! Осы хабарландыруды көптеген адамдар оқитындығын естен шығармаңыз, сіз жай ғана үлгермей қалуыңыз мүмкін. Сіз қоңырау соққанша жұмысшы табылып қоюы мүмкін. Жұмыс іздеу белсенді әрекетті қажет ететіндіктен, оны кейінге қалдырмаған жөн.

Егер сіз жұмыс іздеу жайлы өз хабарландыруыңызды орналастырсаңыз, оның әсері де дәл сондай тиімді болады. Себебі, басылымдарды тек жұмыс іздеп жатқандар ғана оқымайды. Кадрлық менеджерлер мен кадр бөлімінің қызметкерлері де жұмыс туралы газеттер мен интернет-сайттардың тұрақты оқырмандары.

Сонымен, телефон арқылы хабарласқан кезде (сіз хабарластыңыз ба немесе сізге хабарласты ма, маңызы жоқ), ұсынылатын жұмыс жайлы толығырақ біліп алған жөн. Егер сіз жұмыс іздеуге тыңғылықты кіріссеңіз, онда сізде, сөзсіз, әрбір жұмыс жайлы ақпарат жазып жүрген кітапшаңыз бар болуы керек. Ондай болмаған жағдайда сізге маңызды болып табылатын тұстары жайлы ақпарат алуға тырысыңыз.

Сонымен, толық келісімге келгеннен кейін сізді сұхбаттасуға шақыруы мүмкін. Барлық керекті құжаттарды дайындауды ұмытпай, жұмыс ұсынып жатқан ұйымның кеңсесіне аттаныңыз. Сұхбаттасу кезінде өзіңізді дұрыс ұстай алуыңызға байланысты сіздің қызметке орналасуыңыздың мәселесі шешіледі.

Егер сізді жұмысқа қабылдамаса немесе ұсынылған қызмет сізге сай келмесе, онда жұмыс іздеуді жалғастыра беріңіз. Апта сайын жаңа газет алып, интернет сайттарды қарастырып, жаңа қызметтер жайлы хабарландыруларды іздеп отырыңыз. Және сондай жиілікпен өз түйіндемеңізді сол басылымдарға беріп отырыңыз. Сізге барынша табандылық көрсету қажет, сонда ең қысқа уақытта жұмыс табатыныңыз сөзсіз.



Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Халықты жұмыспен қамту туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.enbek.gov.kz/ - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты («Вакансияларды кеңінен қарастыру», «Ізденушінің тіркелуі» және т.б. бөлімдер);

2) www.astana.kz - Астана қаласы әкімдігінің сайты («Еңбекпен қамту» бөлімі);

3) www.karierist.kz/ - Астана, Алматы және Қазақстанның басқа да қалаларында жұмыс іздеумен айналысатындарға арналған ресурс;

4) www.zhumys.kz – вакансияларды іздеу.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «жұмыс іздеушілерге кеңес», «бос жұмыс орындары», «вакансия» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

51. Арнайы әлеуметтік қызметтер дегеніміз не және оны кімдер ала алады?
Бұл өмірдің қиын жағдайлары туындаған отбасыларға әлеуметтік проблемаларды жеңіп шығу үшін көмектесетін қызметтер. Бұл қызметтер төмендегідей болуы мүмкін:

1) тіршілік әрекетін қолдауға бағытталған әлеуметтік-тұрмыстық қызметтер;

2) денсаулықты жақсартуға және қолдауға бағытталған әлеуметтік-медициналық қызметтер;

3) психологиялық жағдайдың өзгеруін қарастыратын әлеуметтік-психологиялық қызметтер;

4) балаларды, дене мүмкіндігі мен ой қабілетін ескере отырып, тірек қимыл аппаратының кемістігі бар балаларды педагогикалық түзетуге және оқытуға;

Балаларды, тірек қимыл аппаратының кемістігі бар балаларды тұрмыстық дағды және қол дағдысына үйретуге бағытталған әлеуметтік педагогикалық қызметтер;

5) 18 жастан асқан тұлғаларды тұрмыстық дағдыға және қол өнер дағдысына оқытуға бағытталған әлеуметтік-педагогикалық қызметтер; балалар мен 18 жастан асқан жастарға еңбек дағдысын қалыптасыруға, еңбек қызметін ұйымдастыру мен 18 жастан асқан тұлғаларға жұмыс орнын құруға бағытталған әлеуметтік-еңбек қызметтері;

6) бос уақыт ұйымдастыруға әлеуметтік-мәдени іс-шараларды өткізуге және оған балалар мен 18 жастан асқан тұлғаларды тартуға бағытталған әлеуметтік-мәдени қызметтер;

7) өмір деңгейін сақтап тұруға және жақсартуға бағытталған әлеуметтік-экономикалық қызметтер;

8) құқықтық мәртебесін сақтауға немесе өзгертуге, құқықтық көмек көрсетуге, заңға сәйкес құқық пен мүддені қорғауға бағытталған әлеуметтік-құқықтық қызметтер.

Арнайы әлеуметтік қызметтер төмендегідей себептер бойынша өмірдің қиын жағдайларында тұрған адамдарға (отбасыларға) көрсетіледі:

1) жетімдік;


2) ата-анасының қамқорлығынан айрылғандар;

3) кәмелеттік жасқа толмағандардың қараусыз қалуы, соның ішінде девианттық мінез-құлық;

4) жаңа туылған жас нәрестелер мен үш жасқа дейінгі балалардың ерте психофизикалық дамуының шектелуі;

5) физикалық және (немесе) ақыл-естік мүмкіндіктерге негізделген организм қызметінің бұзылуы;

6) әлеуметтік маңызы бар аурулар мен қоршаған ортаға қауіп төндіретін аурулардың тіршілік әрекетін шектеу;

7) қартаю, бастан өткерген сырқаты және (немесе) мүгедектігі салдарынан өзіне-өзі қызмет ете алмауы;

8) әлеуметтік бейімсіздену мен әлеуметтік депривацияға әкелетін қатыгездік;

9) үйсіздік;

10) түзету мекемелерінен босау.

Арнайы әлеуметтік қызметтер тегін және ақылы түрде көрсетілуі мүмкін.

Егер Сіз немесе сіздің отбасыңыз өмірдің қиын жағдайын бастан кешіріп жатқан болса, тегін әлеуметтік қызметтер үшін тұрып жатқан жеріңіз бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне жазбаша түрде өтініш білдіруіңіз керек. Ал ақылы қызмет үшін арнайы әлеуметтік көмектер ұсынатын мекемелерге баруыңызға болады.

Егер сіз немесе сіздің отбасыңыз арнайы әлеуметтік көмек бойынша өздеріңіз өтініш бере алмасаңыздар, онда мына адамдар жазбаша арызбен келуіне болады:

1) отбасының ересек бір мүшесі;

2) қамқоршы (қорғаншы);

3)  ауыл, ауылдық округ әкімі;

4) Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сай сенім хат бойынша.



Естеріңізде болсын! Әлеуметтік арнайы көмектер әлеуметтік қызметкерлер сіздің осы қызметке қажеттілігіңізді анықтағаннан кейін ғанакөрсетіледі. Арнайы әлеуметтік көмек көрсетуден бас тартқан жағдайда, сізді жазбаша түрде хабардар етіп, бас тарту себебін көрсетіп, құжаттарыңызды қайтарып береді.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Арнайы әлеуметтік көмектер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) «Арнайы әлеуметтік көмектің қажеттілігін анықтау мен бағалау ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің 2009 жылғы 10 ақпандағы № 79, Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің 2009 жылғы 28 қаңтардағы № 28, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2009 жылғы 28 қаңтардағы №28-б бірлескен бұйрығы.

Пайдалы сілтемелер:


  1. www.e.gov.kz – «Электрондық үкімет» порталы;

www.enbek.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «арнайы әлеуметтік көмек», «арнайы әлеуметтік көмек алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


52. Дүниеге бала келді. Мемлекет Сізге қандай көмек береді?
Егер сіздің отбасыңызда нәресте өмір есігін ашса, сіз мемлекеттік кепілді төлем аласыз. Жәрдемақы мен төлемдердің бірнеше түрі болады.

Біріншіден, Сізге сәби үшін біржолғы мемлекеттік жәрдемақы беріледі. Ол үшін баланың туу туралы куәлігі мен өзіңіздің жеке куәлігіңізді алып Зейнетақы тағайындау мемлекеттік орталығына барасыз (ЗТМО). Оны туылған баланың анасы сондай-ақ әкесі, болмаса баланың қамқоршысы алуына болады. Бұған Қазақстан Республикасы аумағында тұрақты тұратын барлық азаматтардың құқығы бар (Қазақстан азаматтары, оралмандар, шетелдіктер, азаматтығы жоқтар).



Назар аударыңыздар! Жәрдемақының көлемі: бірінші, екінші, үшінші балаға – 30 айлық есептік көрсеткіш (АЕК); төртінші балаға және одан жоғары – 50 АЕК.

Екіншіден, 1 жасқа дейін бала күтіміне байланысты жәрдемақы аласыз. Бұл жәрдемақының мөлшері бірінші балаға – 5,5 АЕК; екінші балаға-6,5 АЕК; үшінші балаға – 7,5 АЕК; төртінші және одан кейінгі балаларға – 8,5 АЕК. Екі және одан көп бала туылған жағдайда мемлекеттік жәрдемақы әр балаға жеке белгіленеді және төленеді. Одан басқа, мүгедек балаларды тәрбиелеушілерге ең төменгі еңбекақы көлемінде (14 952 тг.) жәрдемақы тағайындалады.



Егер Сіз босанғанға дейін жұмыс істеген болсаңыз, онда сізге мынандай жәрдемақы тиесілі:

а) Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан жүктілігіне және босануына байланысты табысынан айрылу жағдайына әлеуметтік төлем;

б) баланың тууына байланысты берілетін біржолғы жәрдемақы;

в) Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айрылу жағдайына әлеуметтік төлем



  • Жүктілігі мен босануына байланысты табысынан айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік төлем босанғанға дейінгі бір жылдық орташа еңбекақының негізінде есептеледі. Жүктілігі бойынша жәрдемақы бір рет беріледі, бұл ретте одан 10 % міндетті зейнетақы аударымдары сіздің зейнетақы шотыңызға аударылатын болады.

  • Жүктілігі мен босануына байланысты табысынан айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік төлемді ай сайын бала бір жасқа толғанға дейін аласыз, ол сіздің соңғы екі жылдық орташа еңбекақыңыздың 40 %-ын құрайды. Бала күтімі бойынша жәрдемақыдан да — 10 % міндетті зейнетақы жарнасы ұсталып, жинақтаушы зейнетақы қорындағы сіздің жеке зейнетақы шотыңызға аударылады.

Әлеуметтік төлемдерді рәсімдеу үшін мынадай құжаттар жинау қажет болады:

  • Жүктілік пен босануға байланысты әлеуметтік төлемді алу үшін: еңбекке жарамсыздық парағы; жеке куәлік; СТН; ӘЖК; үй кітапшасы;  ХҚО-да тіркелген мекен-жайыңыз туралы анықтама (егер тұрақты тіркелмеген болсаңыз, уақытша тіркелгеніңіз туралы анықтама); жеке немесе карточкалық банк есеп шотын; жұмыс орнынан әлеуметтік қатер төнгенге дейінгі соңғы он екі күнтізбелік айдағы кіріс туралы белгіленген үлгідегі анықтама тапсырасыз.

  • Бала күтіміне байланысты табысынан айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік төлемді алу үшін: жеке куәлік; СТН; ӘЖК; үй кітапшасы немесе мекенжайыңыз туралы анықтама; балалардың туу туралы куәлігі; жанұя мүшелері туралы анықтама (ЗТМО толтырылады); банктің жеке немесе карточкалық есеп шот нөмірі.

Барлық құжаттарды – түпнұсқада және көшірмеде қалалық ЗТМО-ға әкелу қажет.

Жәрдемақыны рәсімдеу үшін мынадай құжаттар жинау қажет болады:



Егер сіз босанғанға дейін жұмыс істемеген болсаңыз, сізге төмендегідей мемлекеттік жәрдемақылар көзделген:

а) баланың тууына байланысты біржолғы жәрдемақы;

в) бала күтіміне байланысты бала 1 жасқа толғанға дейін берілетін жәрдемақы (ай сайын төленеді).

Жәрдемақыны ресімдеу үшін мынандай құжаттар жинау қажет болады:

1) жеке куәлік (түпнұсқа және көшірме);

2) СТН (түпнұсқа және көшірме); 

3) ӘЖК (түпнұсқа және көшірме);

4) үй кітапшасы немесе тұрғылықты жерден анықтама (түпнұсқа және көшірме);

5) жеке немесе карточкалық есеп шоттың нөмірі (түпнұсқа және көшірме).



Бала күтіміне байланысты жәрдемақыны ресімдеу үшін мына құжаттар қосылады:

  • отбасы мүшелері туралы анықтама (ЗТМО толтырылады);

  • баланың туу туралы куәлігі.

Барлық құжаттарды түпнұсқа және көшірмеде қалалық немесе аудандық ЗТМО-ға әкелу қажет.

Сондай-ақ, ақша аудару үшін банктен есеп шот ашу керек. Есте сақтаңыз, жаңа туған нәрестеге бір рет төленетін және бір жасқа дейін төленетін жәрдемақыларды тағайындау үшін өтініш беру уақыты бала туылғаннан бастап 12 айдан аспау керек.



Ескерту. 2011 жылғы 1 қаңтарға арналған айлық есептік көрсеткіш мөлшері – 1 512 теңгені құрайды.

Білген пайдалы (оқып шығыңыз):

1) «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақы туралы» Қазақстан Республикасының 2005жылғы 28 маусымдағы № 63 Заңы;

2) «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

3) «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақы туралы» Қазақстан Республикасының Заңын іске асырудың кейбір шаралары туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 2 қарашадағы № 1092 қаулысы;

4) «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін әлеуметтік төлемдердің мөлшерін есептеу, қайта есептеу (айқындау) және арттыру ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 желтоқсандағы № 1307 қаулысы;

5) «Мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берiлетiн мемлекеттiк базалық әлеуметтiк жәрдемақыларды, Зейнетақы төлеу жөнiндегi мемлекеттiк орталықтан төленетiн зейнетақы төлемдерiн, мемлекеттiк базалық зейнетақы төлемiн, мемлекеттiк арнайы жәрдемақыларды тағайындау және төлеудi жүзеге асыру ережесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 25 тамыздағы № 819 қаулысы;

6) Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2007 жылғы 30 қарашадағы № 289-ө бұйрығымен бекітілген баланың туылғанда және бала күтіміне байланысты жәрдемақыны тағайындау жөніндегі мемлекеттік қызмет көрсетудің стандарты.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.e.gov.kz – «Қазақстан Республикасының Электронды Үкіметінің» сайты («Әлеуметтік көмек. Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер» бөлімі);

2) www.enbek.gov.kz/ - Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігінің сайты;

3) www.detki.kz – ата-аналарға арналған сайт.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «бала туылғанда көрсетілетін көмек», «бала тууына байланысты жәрдемақылар» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

53. Егер Сізге тағайындалған зейнетақы көлемімен келіспесеңіз, не істеу керек?
Зейнеткерлік жас шамасы бойынша: әйелдер үшін 20 жыл еңбек өтілімен жасы 58-ге толғанда, ал ерлер үшін – 25 жыл еңбек өтілімен 63 жасқа толғанда толық көлемде беріледі.

Зейнетақы көлемі зейнеткерлік төлемді есептеуге берілген орташа айлық көлеміне және 01.01.1998 жылға дейінгі еңбек өтіліне байланысты болады.

Зейнеткерлік төлемдер 1995 жылдың 1 қаңтарынан бері қарай жұмыстағы үзілістеріне қарамай, кез келген 3 жылының орташа айлық табысына қарай есептеледі. Осыған орай 1998 жылдың 1 қаңтарынан бергі орташа айлық табысының көлемі жинақтаушы зейнетақы қорына аударылған міндетті зейнетақы аударымдардың жүзеге асырылып отырған табыс көлеміне сәйкес бекітіледі. 3 жылғы жұмысы бойынша зейнеткерлік төлемді есептеу үшін 36 айлық табыстың жалпы сомасын қатарынан 36-ға бөлу арқылы анықталады. Зейнетақы мөлшерін есептегенде орташа айлық табыстың мөлшері айлық есептік көрсеткіштің (ары қарай АЕК) 32 еселік (2011 жылы 39 еселік) сомасынан асып кетпеуі керек. 2010 жылы бұл сома 45216 теңгені құрады (АЕК 1413*32). Зейнеткерлік төлемнің мөлшерін есептеу орташа айлық табыстың 60 пайызы есебінен жүзеге асады. 1998 жылдың 1 қаңтарына дейінгі әрбір толық еңбек етілген жылдың зейнетақы көлемі, талап етілген еңбек өтілінен бөлек 1 пайызға көбейеді.

Басқаша айтқанда, егер Сіз 1998 жылға дейін 25/20 жыл (тиісінше ерлер/әйелдер) жұмыс істесеңіз, онда Сіз өз орташа айлығыңыздың 60 пайызын алып отыратын боласыз. Егер 26/21 жыл (тиісінше ерлер/әйелдер) жұмыс істесеңіз, 61 пайызын аласыз. Осылайша әр жылға 1 пайыз қосылып отырады. Алайда оған шектеу де бар – заң бойынша төлемдер 75 пайыздан аспауы керек.

Егер Сіздің еңбек өтіліңіз 25/20 жылға (тиісінше ерлер/әйелдер) жетпесе, онда зейнетақы мөлшері жинақтаған еңбек өтіліне үйлесімді есептеледі.

Ең төменгі зейнетақы көлемі 2010 жылғы базалық зейнетақыны қосқанда 18 325 теңгені құрады (2011 жылы – 24 047 теңге).

Егер Сіз зейнетақы мөлшерімен келіспесеңіз, тұрғылықты мекен-жайыңыз бойынша Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекттік орталығының бөлімшесіне барыңыз немесе ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің аумақтық департаментіне барып кеңес алуыңызға болады. Мекен-жайлары мен телефондарын анықтама қызметінен білуге болады.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 20 маусымдағы Заңы;

2) «Мүгедектігі, асыраушысынан айырылуы және жас шамасы бойынша мемлекеттік базалық әлеуметтік жәрдемақыларды төлеуді, Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығынан зейнетақы төлеуді, мемлекеттік базалық зейнеткерлік төлемдерді, мемлекеттік арнайы жәрдемақыларды төлеуді белгілеу және жүзеге асыру ережелерін бекіту туралы» ҚР Үкіметінің 2006 жылғы 25 тамыздағы № 819қаулысы;

3) «Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығынан зейнеткерлік төлемдер бойынша мемлекеттік қызметті көрсету стандарты туралы» Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2007 жылғы 30 қарашадағы № 289-п бұйрығы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.e.gov.kz/wps/portal - «Электрондық үкімет» порталы;

2) www.gcvp.kz – Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығы;

3) www.enbek.gov.kz – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі.



МЗТО Call – Centre телефондары:

8-800-080-37-07 – республикалық бюджет қаражатынан зейнетақы мен жәрдемақыны төлеу сұрақтары бойынша;

8-800-080-37-08 – «Әлеуметтік сақтандыру мемлекеттік қоры» АҚ қаражатынан әлеуметтік төлемдерге байланысты сұрақтар бойынша;

8-800-080-37-09 – жинақтаушы зейнетақы жүйесі туралы сұрақтар бойынша.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «зейнетақы көлемі», «тағайындалған зейнетақымен келіспеу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

54. Жерлеуге жәрдемақы алу жолдары қандай?
Зейнетақы немесе жәрдемақы алып жүрген адам қайтыс болған жағдайда қайтыс болған адамды жерлеуді өз міндетіне алған тұлғаға жерлеуге арналған бір реттік жәрдемақы төленеді.

Жерлеуге арналған жәрдемақы алу үшін Сіз ЗТМО (Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық) немесе тұрғылықты мекен-жайыңыз бойынша Үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына барып, мынадай құжаттарды тапсыруыңыз қажет:

1) жерлеуді жүзеге асыратын тұлғаның жеке куәлігінің, СТН, ӘЖК көшірмесі немесе жерлеуді жүзеге асыратын заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куәлігінің көшірмесі (заңды тұлғалар үшін) немесе жеке кәсіпкер патентінің көшірмесі (жеке тұлғалар үшін);

2) Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің азаматтық хал актілерін тіркеу жөніндегі органдары берген сақтандыру анықтамасы;

3) қайтыс болуы туралы куәліктің нотариалдық куәландырылған көшірмесі.

«Қазақстан Республикасындағы зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 7-ші бабына сәйкес, жерлеуге берілетін жәрдемақының мөлшері 15 АЕК, мүгедектер немесе ҰОС қатысқандар үшін – 35 АЕК.

Алушы, сондай-ақ жинақтаушы зейнетақы қорларында жинақталған зейнетақы қаражаты бар және «Қазақстан Республикасындағы зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» Заңның 9-бабының 1-3-тармақтарына сәйкес зейнеткерлік жасқа жетпеген адам қайтыс болған жағдайда оның отбасына не алушыны жерлеген адамға жинақтаушы зейнетақы қорлары жерлегенi үшiн елу еселенген айлық есептiк көрсеткiш шегiнде, бiрақ жеке зейнетақы шотында бар қаражаттан аспайтын мөлшерде бiржолғы төлем төлейді.

Ескерту. 2011 жылғы 1 қаңтарға айлық есептік көрсеткіш мөлшері 1 512 теңгені құрайды.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Қазақстан Республикасындағы зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

www.e.gov.kz«Электрондық үкімет» порталы.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «жерлеу жәрдемақысы», «жерлеуге арналған жәрдемақы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.
V ТАРАУ. АДАМ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТ
55. Мекен жай бойынша тіркелу не үшін қажет және оны қалай алуға болады?
Егер Сіз тіркеуге тұрмасаңыз: жұмысқа орналасуға, мемлекеттік жәрдемақы алуға, тұрғын үй алуға кезекке тұруға және т.б қол жеткізе алмайсыз. Тіпті ауырған жағдайда да тіркеуге тұру қажет болады: оны қазір ақылы мекемелрден басқа барлық медициналық мекемелерде талап етеді. Сондай-ақ құқық қорғау органдары да сіздің тұрғылықты жеріңізді тексеріп, сәйкес тіркеуіңіз болмаса, айыппұл сала алады.

Тіркеуге тұру үшін тұрғын үй, пәтер болуы міндетті емес екенін көп адам біле бермейді. Сіздің тіркеу мекен-жайыңыз саяжай, cаяжай серіктестігі, жатақхана, қонақ үй, санаторий, профилакторий, интернат үйі, пансионат, қарттар үйі, тіпті сіздің қызметтік ғимаратыңыз (жұмыс орныңыз) бола алады. Егер сіз жұмыс орнына тіркеуге тұруды шешсеңіз, жұмыс берушіден үй кітапшасын сұраңыз.

Жалпы тіркеуге тұрмас бұрын, бұрынғы тіркеуде тұрған жеріңізден шығып, тіркеуден шыққандығыңыз туралы анықтама алыңыз. Онсыз сізді жаңа мекен-жайға тіркеуге қоймайды. Тіркеуден шығару қызметі тегін. Мерзімі – 2 күн. Сіздің тіркеуден шыққандығыңыз туралы азаматтарды тіркеу кітабына (үй кітапшасы) және тіркеуден шығу қағазына штамп қоюы керек.

Жаңа мекен-жайға тіркеуге тұру үшін Халыққа қызмет көрсету орталығына (ХҚО) барар алдында керекті құжаттарды және көшірмесін дайындап алыңыз. Тұрғылықты жерге тіркеуге тұру үшін сізден мына құжаттарды талап етеді:

1) үй иесінің келісімімен тіркеуге тұру туралы өтініш (есте сақтаңыз, үй иесі сізбен бірге ХҚО-ға барып өзінің келісімін растауы керек, егер үйді немесе пәтерді өзіңіз сатып алған болсаңыз, ешкімнің келісімі керек емес);

2) Сіздің тіркеуге тұратын үйіңіз немесе пәтердің құжаттарының түпнұсқасы және көшірмесі (сатып алу-сату келісімі) (түпнұсқа тексерістен кейін иесіне қайтарылып беріледі);

3) азаматтарды тіркеу кітабы (үй кітапшасы) (Тіркеу кітабы жоқ болған жағдайда, ол тіркеуге тұру өтінішімен бір мезгілде жасалады);

4) жеке куәліктің түпнұсқасы және көшірмесі (16 жасқа дейінгі балаларға туу туралы куәлік) (түпнұсқа тексерістен кейін иесіне қайтарылып беріледі);

5) бұрынғы тұрған жеріңізден тіркеуден шығу қағазы;

6) екі тіркеуге тұру қағазы және сіздің қай мекен-жайға тіркеуге тұратыныңызды көрсететін статистистикалық талон,

7) егер Сіз әскери міндетті болсаңыз, әскери билеттің түпнұсқасы және көшірмесі. Егер Сіз әскерге шақырылушы болсаңыз, жергілікті әскери мекеменің мөрімен куәландырылған тіркеу куәлігі (түпнұсқа тексерістен кейін иесіне қайтарылып беріледі);

8) тіркеуге тұру үшін мемлекттік баж салығы төленгені туралы түбіртек (Салық кодексінің 540 бабына сәйкес тұрғылықты жері бойынша тіркеу үшін мемлекеттік баж ставкасы баж төленетін күні қолданылатын республикалық бюджет туралы заңымен белгіленген айлық есептік көрсеткіш (бұдан әрі АЕК) мөлшері есепке алына отырып, есептеледі және АЕК-нің 10%-ын немесе 2011 жылы 151,4 теңгені құрайды).



Ескерту. ҚР азаматтарын тіркеу туралы нақты ақпаратты электронды үкіметтің www.e.gov.kz сайтынан немесе мына телефон бойынша білуге болады 8 800 080 77 77.

Барлық ХҚО-да банк бөлімшелері бар, сондықтан мемлекеттік баж салығын сол жерде төлеуге болады (мемлекеттік баж салығын төлеу барысында банк сізден СТН талап етеді).

Құжаттарды өткізген соң, ХҚО-ның қызметкері сізге төмендегілер көрсетілген қолхат береді:


  • Құжаттарды өткізген күн;

  • Құжаттардың тізімі;

  • Құжаттарды қабылдаған қызметкердің тегі;

  • Дайын болған құжаттың берілетін күні.

Тұрғылықты жерге тіркеуге тұру мерзімі – 2 күн.

Назар аударыңыз! Құжаттарды алғанда үй кітапшасына тіркеуге тұрғандығыңыз туралы жазылып (мөр қойылғандығын) тексеріңіз.

Мұны білгеніңіз жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қазақстан Республикасының халқын құжаттандыру және тіркеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 12 шілдедегі № 1063 қаулысы;

2) «Қазақстан Республикасының азаматтарын тұрғылықты мекен-жайы бойынша тіркеу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 15 желтоқсандағы № 2121 қаулысымен бекітілген мемлекеттік қызмет стандарты;

3) «Қазақстан Республикасының азаматтарын тіркеу есебінен шығару туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 15 желтоқсандағы № 2121 қаулысымен бекітілген мемлекеттік қызмет стандарты;

4) Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің 2005 жылғы 4 наурыздағы № 74 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының тұрғындарын құжаттандыру және тіркеу қағидаларын Әділет органдарында қолдану жөніндегі нұсқаулық (Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2005 жылғы 25 наурыздағы № 3513 тіркелген).

Пайдалы сілтемелер:

1)www.e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/2_grazthdane/citizenry/registracya%20grazhdan%20i%20sobitii/registraciya%20po%20mestu%20zhitelstva&lang=ru – «Электронды үкімет» порталы («Әлеуметтік көмек. Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер» бөлімі);

2) http://www.minjust.kz/ru/node/15329 – ҚР Әділет Министрлігінің сайты;

3) http://www.kn.kz/articles.php?id=937 – «Что такое прописка?» мақаласы.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мекен-жай бойынша тіркелу», «мекен-жай бойынша тіркелу не үшін қажет» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

56. Салық төлеудің қажеттілігі және оны төлемеудің салдары қандай болмақ?
Әдетте, салық мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі ретінде қабылданады. Бұл әр мемлекетің дәулеттілігі және өсіп-өркендеуі. Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер (мемлекеттік баждар, алымдар, төлемақылар) мемлекеттік кірістін тұрақты көзі ретінде:

  • елдің бюджетін, мемлекеттің қаржылық негізін қамтамасыз етеді, қоғам үшін әлеуметтік-экономикалық орны бар;

  • мемлекеттік бюджетті толтыруды ғана емес, қоғамдық қатынастарды реттеуде де аса маңызды рөл атқарады;

  • өндірістің үлғаюына жағдай туғызып, жұмыс орындарының санын көбейтеді, сол арқылы инвестициялық қызметке ықпал етеді, көлеңкелі экономиканы ығыстырады және т.б.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 35 бабында заңды түрде белгiленген салықтарды, алымдарды және өзге де мiндеттi төлемдердi төлеу әркiмнiң борышы әр мiндетi болып табылады деп айтылған.

Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеу міндетті рәсім. Салықты есептеу және төлеу тәртібі Қазақстан Республикасының Салық кодексімен белгіленген.

Салық заңнамасында белгіленген мерзімде төленбеген салық сомасы берешек болып есептеледі.

Салықты төлеу бойынша міндетті орындамау немесе толық орындамау салық органымен берешекті анықтаған күннен бастап белгіленген мерзімде салық төлеушіге салықтық берешекті (берешек сомасы, сонымен қатар төленбеген өсімпұл және айыппұл сомасы) төлеу туралы хабарламаны жолдауға негіз болып табылады.

Салық төлеуші өз еркімен салық төлеу бойынша міндетін орындамаған жағдайда салық органдары салықты мәжбүрлеп өндіріп алады.

Салық төлеуші жеке тұлғаның мүлкі есебінен салықты өндіріп алу сот тәртібімен жүргізіледі.

Салықты төлемеген уақыт ағымында мемлекеттің салық төлеушіге деген мүліктік талабы белгіленген мерзімде төленбеген салық сомасына өсімпұл есептеу арқылы күн сайын өседі.

Салықты төлеу міндетін орындау бойынша өсімпұл заңнамамен бекітілген салықты төлеу уақытынан кейінгі әрбір кешіктірілген күнтізбелік күнге есептеледі.

Азамат салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтарған жағдайда, әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке тарту қарастырылған. Қылмыстық заңнама бойынша, егер азамат салық және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтарса, екі жүзден бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде немесе сотталған адамның екі айдан он айға дейінгі кезеңдегі жалақысының немесе өзге де табысының мөлшерінде айыппұл салуға, не бір жүз сексен сағаттан екі жүз қырық сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға, не екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына тартуға, не төрт айға дейінгі мерзімге қамауға, не екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде немесе сотталған адамның екі айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салына отырып екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Маңызды! Сіз салықты үйден немесе кеңседен шықпай-ақ, банкте кезекте тұрмай-ақ төлей аласыз.

Салық төлеушілер салықты, оның ішінде жеке тұлғалардың салығы (көлік құралы салығы, мүлік салығы, жер салығы):



  • екінші деңгейдегі банктердің банкоматтары;

  • екінші деңгейдегі банктердің интернет-банкингі;

  • екінші деңгейдегі банктердің банктік дүңгіршектері;

  • «Салық төлеушінің кабинеті» Web-қосымшасы (Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеу сервисі);

  • Қазақстан Республикасы Үкіметінің электронды порталы арқылы жүзеге асыруына мүмкіндіктер жасалған.

2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдайы бойынша салық төлеу қызметі:

- «Қазкоммерцбанк» АҚ (оның ішінде homebank.kz интернет-порталы арқылы);

- «БанкТуранАлем» АҚ (интернет-банкинг);

- «Қазақстанның Халық банкі» АҚ (банкоматтар);

- «Альянс Банк» АҚ (банкоматтар) банктерінде бар. Басқа да екінші деңгейдегі банктермен банкомат және басқа электрондық құралдар аркылы салық төлеушілерге қызмет көрсетуді кеңейту жоспарланған.

Қызметтің артықшылығы:



  • төлемді қолайлы уақытта және кез келген жерден жүргізу (оның ішінде демалыс күндері);

  • төлеушінің дербес шотына төлеу фактісі бойынша ақша аудару (төлемді демалыс күндері жасаған кезде, сол күн төлем жасалған күн болып есептеледі);

  • салықты тек өзінің салықтық міндеттері бойынша ғана емес, қаласа, туыстары, жолдастары немесе басқа бір үшінші тұлға үшін төлеу мүмкіндігі;

  • интерфейста келесі әрекеттер бойынша қадамдық нұсқаулар бар (оңай, ыңғайлы);

  • чек алу (төлем құжаты).

«Салық төлеушінің кабинеті» Web-қосымша – дербес және жүйеге рұқсатсыз қосылудан қорғалған Қаржы Министрлігі Салық комитетінің интернет-порталындағы бөлім, ол салық төлеушіге ыңғайлы кез келген жерден электрондық салықтық қызметтерді алуға, оның ішінде салықтық есептілікті электронды түрде тапсыруға мүмкіндік береді.

«Салық төлеушінің кабинетінде» салықты төлеу және салықтық есептілікті электронды түрде тапсыру қызметтерінен басқа, электрондық сандық қолы бар салық төлеушілерге келесі мүмкіндіктер жүзеге асырылған:



  • есептелген және төленген салықтар/өсімпұлдар/айыппұлдар сомаларымен бірге дербес шоттарын көру, әр кезеңге дербес шоттан жазба алу;

  • камералдық бақылау бойынша электрондық хабарлама алу, БСАЖ-дан СТжСО АЖ-дан хабарламалардын барлық түрлерін алу;

  • «Мониторинг модулі» арқылы салық төлеушілердің белгілі санаттары үшін салықтық ақпараттарды (жағдайды) жариялау. Ақпаратты жариялағаннан кейін «Салық төлеушінің кабинетінде» қолданушының күнтізбесінде салықтық есептілікті тапсыру мерзімдері тәрізді ақпарат пайда болады.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)» Қазақстан Республикасының Кодексі;

2) «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасының кодексі (16 тарау. Салық салу саласындағы әкімшілік құқық бұзушылық );

3) Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі (7 тарау. Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар).



Пайдалы сілтемелер:

1) www.salyk.kz – Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі Салық комитетінің интернет-порталы, интернет-порталда салық төлеушілерге салықтық заңнама нормалары туралы және салықтық қызмет органдарының жұмысы туралы тұрақты ақпарат, салықтық есептілік және салықтық өтініштер бланктері, салық органдарының программалық қамтылуы, салықтық есептілік пен салықтық өтініштерді тапсыру бойынша нұсқаулықтар, серверлер мен байланыс каналдарының жұмыс қабілеттігі туралы шұғыл ақпарат, нормативтік құқықтық, анықтамалық және сараптамалық ақпарат және т.б. жарияланады.

2) www.salyk.kz – «Ақпараттық ресурстар» бөлімінің «Салықтық қызметтер» бөлімшесі. Мұнда салық органдарының ақпаратты қабылдау және өңдеу орталықтарында көрсетілетін салықтық қызметтері сипатталады (байланыс деректері, өтініштер және өтінімдер формасы т.б.);

3) www.salyk.kz – «Ақпараттық ресурстар» бөлімінің «Салықты үйден шықпай қалай төлеуге болады?» бөлімшесі. Word форматында құжатты алу үшін сілтеме;

4) www.salyk.kz – «Ақпараттық ресурстар» бөлімінің «Интерактивті сервис» бөлімшесі. Мұнда бюджетке төленетін салықты, өсімпұлды автоматты есептеу режимі бар.

Мысалы, қажетті жылға жеке тұлғаның көлік құралы салығының берешек сомасын білу үшін салық төлеушіге міндетті торкөздерді толтырып «Көлік құралы салығын есептеу» режимі арқылы есептеу қажет, салық сомасы автоматты есептеледі. Осы жолмен «Өсімпұл есептеу» режимі арқылы өсімпұл сомасы есептеледі. Мұнда банк кассасы арқылы төлеу үшін қажетті реквизиттермен төлем құжатын құруға және басып шығаруға болады.

5) www.salyk.kz – «Ұсынылатын сілтемелер» бөлімінің «Салықтық есептілік нысандары», «Салықтық өтініштер» бөлімшесі. Мұнда салықтық есептілік нысандары мен салықтық өтініштерді алу және басып шығару қол жетімді;

6) www.salyk.kz – «Жолсерік» бөлімінің «Салық төлеуші жеке тұлға, оның ішінде жеке кәсіпкерлерге Қазақстан Республикасының салық заңнамасын түсіндіру бойынша Call-орталығы» бөлімшесі. Мұнда Call-орталығы көрсететін қызметтер сипаттамасы және жұмыс тәртібі келтірілген.

7) www.cabinet.salyk.kz – бұл мекенжай бойынша «Салық төлеушінің кабинеті» Web-қосымшасы қол жетімді, «Салық төлеушінің кабинетінде» жұмыс істеу және баптау әрекеті бойынша толық ақпарат және қолданушыға ұсыныстар орналасқан (бейне-нұсқаулары бар бейнероликтер);

8) www.e.gov.kz – «Бюджетке төлем» меню бөлімі.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «салық төлеу қажеттілігі», «салық төлеу не үшін қажет» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

57. Жылжымайтын мүлікке құқық белгілеуші құжаттар негізінде меншік құқығын қалай тіркеу керек?

Пәтер, жеке үй немесе басқа да жылжымайтын мүлік заң негізінде сізге тиесілі болу үшін оларға меншік құқығын тіркеу қажет.

Жылжымайтын мүлікке меншік құқығын мемлекеттік тіркеу үшін азамат (немесе оның уәкілетті өкілі) Халыққа қызмет көрсету орталығына барып, жеке басын куәландыратын құжатты көрсетіп мынадай құжаттарды тапсырады:

Егер мәміле нотариалды куәландырылса:


  1. белгіленген нысандағы өтініш;

Мәлімет ретінде: «Жылжымайтын мүлiкке құқықтарды және онымен жасалатын мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу туралы» 22-бабының 4-тармағына сәйкес ортақ бiрлескен меншiк құқығының туындауын, өзгеруiн немесе тоқтатылуын мемлекеттiк тiркеген кезде тiркеу туралы өтiнiштi барлық қатысушылар не олардың бiреуi қалған қатысушылардың нотариат тәртiбiмен куәландырған келiсiмiн ұсына отырып беруi мүмкiн.

2) жеке басты куәландыратын құжат (егерде өтінішті оның өкілі тапсырса, өкілдің жеке басын куәландыратын құжат) тексерген соң өтініш берушіге қайтарылады;

3) жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі;

4) егер өтінішті оның өкілі тапсырса, өкілдің жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі;

5) егер өтінішті оның өкілі тапсырса өкілдің өкілеттігін білдіретін сенімхат немесе басқа құжат;

6) құқық белгілеуші құжаттың түпнұсқасы немесе нотариалды куәландырылған көшірмесі (Мысалы, құқық белгілеуші құжаттарға мыналар жатады: сатып алу-сату, айырбас, сыйға тарту шарты, жекешелендiру шарты, жария саудадан алғандығы туралы акт, ортақ мүлiктегi (оның iшiнде жұбайлардың мүлкiне) үлеске меншiк құқығы туралы куәлiк, меншiк құқығын растайтын (оның iшiнде мүлiктi бөлу кезiндегi және т.б.) заңды күшiне енген сот шешiмiнiң көшiрмесі, мүлiктi бөлу туралы шарт, жергiлiктi атқарушы органдар беретiн меншiк құқығы туралы куәлiк, мұраға құқық туралы куәлiк т.б.)



7) құқық белгілеуші құжаттың көшірмесі;

8) егер құқық белгілеуші құжатта мәміле қатысушысы (сатып алушы) жұбайы туралы мәлімет болмаса, неке қатынасын растайтын құжаттың көшірмесі;

9) жылжымайтын мүлік объектісінің техникалық төлқұжатының түпнұсқасы;

10) техникалық төлқұжаттың көшірмесі;

11) жер учаскесіне құқық белгілеуші құжат (егер бастапқы жылжымайтын мүлік объектісіне (жеке үй, гараж немесе жер учаскесінде орналасқан басқа да құрылыс немесе кондоминиум объектісі құрамындағы тұрғын жай емес құрылыс ғимараттың шегінен тыс орналасса, құқық белгілеуші құжатта жер учаскесіне құқық көрсетілмесе).

12) жер учаскесіне құқық белгілеуші құжаттың көшірмесі;

13) жер учаскесінің сәйкестендіру құжаты;

14) жер учаскесінің сәйкестендіру құжатының көшірмесі;



Мәлімет ретінде. Жер кодексінің 43-бабының 9-тармағына сәйкес облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың), аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) уәкiлеттi органдары беретiн мынадай құжаттар:жер учаскесiне жеке меншiк кезiнде - жер учаскесiне жеке меншiк құқығы актici; тұрақты жер пайдалану кезiнде - тұрақты жер пайдалану құқығы актiсi; уақытша өтеулi жер пайдалану кезiнде - уақытша өтеулi (ұзақ мерзiмдi, қысқа мерзiмдi) жер пайдалану (жалдау) құқығы актiсi; уақытша өтеусiз жер пайдалану кезiнде - уақытша өтеусiз жер пайдалану құқығы актiсi жер учаскесiне сәйкестендiру құжаттары болып табылады.

«Жылжымайтын мүлiкке құқықтарды және онымен жасалатын мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу туралы» Заңның 40-бабының 2-тармағына сәйкес кондоминиум объектiсiнiң құрамына кiретiн кейiнгi объектiлерге құқықтарды мемлекеттiк тiркеу үшiн жер учаскесiне құқық белгiлейтiн және сәйкестендiру құжаттары талап етiлмейдi.

Кейiнгi объектiге құқықтарды тiркеу үшiн Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiне сәйкес кондоминиум объектiсiнiң құрамына кiретiн жер учаскесiне құқықтардағы үлес сатып алуға жататын жағдайларда немесе оны иелiктен айырған жағдайда кондоминиум қатысушысы жер учаскесiне құқығындағы үлесiн сатып алғанын растайтын құжатты ұсынуға тиiс.

15) жылжымайтын мүлiкке құқықтарды мемлекеттiк тiркеуге алым төлегенiн растайтын құжатты не «электрондық үкiмет» төлем шлюзi арқылы берiлетiн ақы төлегенi туралы чектi ұсынады немесе алым төлеуден босату туралы құжат.



Егер мәміле нотариалды куәландырылмаса, онда мәміле жасаған тұлғалар жылжымайтын мүліктің орналасқан жері бойынша мәмiленi жасаған адамдардың (олардың уәкiлеттi өкiлдерiнiң) қойылған қолдарының растығын, олардың iс-әрекетке қабiлеттiлiгiн (құқықтық қабiлеттiлiгiн), сондай-ақ олардың ерiктi түрде жасалғандығын тексеру үшін тіркеуші органдарға (Әділет департаменттері, басқармалары) бару қажет.

1) егер мәміле барлық меншік иелерімен жасалмаса – басқа меншік иелерінің (жұбайының) мәміле жасауға (иеліктен айыруға, сатып алуға) келісімін растайтын құжат;

2) неке қатынасында болмаса немесе мүлік некеге дейін алынса - нотариалды куәландырылғн өтініш (иеліктен айырушының немесе сатып алушының);

3) егер мәміле меншік иесі (иеліктен айырушы) болып табылатын кәмелетке толмағандардың мүддесін қозғаса (әрекетке қабілетсіз) – қорғаншы және қамқоршы орган келісімі;

4) егер мәміленің бір тарабы заңды тұлға болып табылса:

- заңды тұлғаның құрылтай құжаттары;

- заңды тұлғаның құрылтай құжаттарының көшірмелері;

- өкілдің жеке басын куәландыратын құжат;

- өкілдің жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі;

- Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiнде не құрылтай құжаттарында көзделген жағдайларда жылжымайтын мүлiк объектiлерiн сатып алуға немесе иелiктен айыруға құрылтайшылар (қатысушылардың, директорлар кеңесiнiң, акционерлер кеңесiнiң) жиналыстарының хаттамаларын (олардан үзiндiлер) ұсынады.

5) егер келесі тарап шетелдік заңды тұлға болып табылса - шетелдiк заңды тұлғалар сауда тiзiлiмiнен заңдастырылған үзiндi немесе шетелдiк заңды тұлға шет мемлекеттiң заңнамасы бойынша заңды тұлға болып табылатындығын куәландыратын басқа да заңдастырылған құжатты мемлекеттiк тiлдегi және орыс тiлiндегi нотариат куәландырған аудармасымен ұсынады.

6) егер келесі тарап жеке тұлға (лар) болып табылса:



- жеке басты куәландыратын құжат (тексерген соң өтініш берушіге қайтарылады);

- жеке басты куәландыратын құжаттың көшірмесі.

Атап өту керек, аталған рәсім Әділет департаменттерімен (басқармаларымен) тегін жүргізіледі.

Оператор Сізге құжаттарды қабылдап алғандығы туралы қолхат береді, онда мыналар көрсетіледі:


    • сұранымды қабылдаудың нөмірі мен күні;

    • сұралған мемлекеттік қызметтердің түрлері;

    • қоса берілген құжаттардың саны мен атауы;

    • құжаттарды беру күні, уақыты және орны;

    • Орталық операторының толық аты-жөні.

Бұл маңызды! Жеке меншік құқығын тіркеу талон алған сәттен бастап жалпы тәртіпте 5 жұмыс күні ішінде жүзеге асырылады. Салық кодексінің 456-бабына сәйкес құқықтарды тіркеу үшін мынадай алым алынады: пәтерге, жеке тұрғын үйге – 0,5 АЕК (756 теңге); гараждарға 0,5 АЕК (756 теңге), жер учаскесіне – 0,5 АЕК (756 теңге); көппәтерлі тұрғын үй, тұрғын үйдегі тұрғын емес орын-жай, тұрғын емес құрылым – 8 АЕК (12 096 теңге) құрайды.

Сіз жылжымайтын мүлікті жеделдетілген тәртіпте – бір жұмыс күні ішінде тіркеу жүргізе аласыз. ҚР Үкіметінің 2010 жылғы 9 желтоқсандағы № 1338 қаулысына сәйкес құқықтарды жеделдетілген тәртіпте тіркеу үшін: пәтерге, жеке тұрғын үйге – 5 АЕК (7 560); гараждарға 4 АЕК (6 048 теңге), жер учаскесіне – 5 АЕК (7 560); көппәтерлі тұрғын үй, тұрғын үйдегі тұрғын емес орын-жай, тұрғын емес құрылым – 15 АЕК (22 680 теңге) алым алынады.



Ескерту: Айлық есептік көрсеткіштің көлемі (АЕК) 2011 жылы 1 512 теңгені құрайды.

Нақты ақпаратты ХҚО кеңесшілерінен немесе ХҚО ақпараттық-анықтама қызметінен мына телефон арқылы 58-00-58 алуға болады.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды және онымен жасалатын мәмілені мемлекеттік тіркеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) ҚР Үкіметінің 2009 жылғы 15 желтоқсандағы № 2121 қаулысымен бекітілген «Жылжымайтын мүлікке құқығын және олармен мәмілені құқықтық тіркеу» мемлекеттік қызмет стандарты.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.egov.kz - «Электронды үкімет» порталы;

2) www.minjust.kz/ - Әділет министрлігінің сайты.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «пәтерге меншік құқығын тіркеу», «үйге меншік құқығын тіркеу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

58. Электрондық цифрлық қолтаңба. Мемлекеттік қызмет түрлерін үйде отырып қалай алуға болады?
Ақпараттық технологиялар біздің өмірімізге жаңа серпін әкелуде. Бүгінде үйден шықпай-ақ мемлекеттік қызмет түрлерін алуға болады, бірақ ол үшін Сіздің жеке электрондық цифрлық қолтаңбаңыз болуы қажет (ЭЦҚ).

ЭЦҚ деген не? ЭЦҚ – электрондық құжаттың заңды күші болу үшін қағаз түріндегідей қойылатын жеке адамның қолы. Ол біздің жазбаша қолтаңбамыз сияқты емес, сандар жиынтығы болып табылады.

Қазір үкімет өз қызметтерін ұсынып отыр, оны біз ЭЦҚ арқасында ала аламыз. Бізде электронды үкіметтің www.e.gov.kz порталы жұмыс жасайды. Ол арқылы барлық мемлекеттік органдарының ақпараты қолжетімді. Ал интерактивті қызметті жүзеге асыратын ЭЦҚ. Мысалы, мемлекеттік органдардан анықтамалар алу, мемлекеттік сатып алуларға қатысу (егер сіз заңды тұлға болсаңыз), енді (заң бойынша) олар тек электронды түрде жүргізілетін болды, немесе белгілі бір мемлекеттік органға тікелей шағымдану («Виртуалды қабылдау»).

ЭЦҚ алу үшін Сізге Қазақстан Республикасы Ұлттық куәландыру орталығының – www.pki.gov.kz сайтына кіру керек. Аталған орталық Қазақстанның жеке және заңды тұлғаларына ЭЦҚ берумен айналысады. ЭЦҚ алу үшін мынадай қадамдар жасау керек:



1 қадам. Цифрлық қолтаңба жүйесі жұмыс жасау үшін тиісті бағдарламаны орнату.

2 қадам. ЭЦҚ алуға өтінім беру. Өз деректеріңізді, ЖСН (жеке куәлік штрих-коды астындағы нөмір) және т.б. Барлығын толтырған соң, сіздің тапсырысыңызды жіберетін тетікті басамыз. Одан кейін сіздің тапсырысыңызға нөмір белгіленеді, оны ХҚО-да тіркету керек. Немесе сол сайттағы сіздің деректемелеріңіз бен нөміріңіз бар дайын сауалнаманы көшіріп алсаңыз да болады.

3 қадам. Сіз қарайтын ХҚО-ға қажетті құжаттарыңызбен бару. Жеке тұлға құжаттарының тізімі:

1) тапсырыс нөмірі мен тапсырыс берушінің қолы бар өтініш (үлгі бойынша);

2) тапсырыс берушінің жеке басын куәландыратын құжат – тіркеу куәлігінің иесі (жеке басын куәландыратын құжат, паспорт, мекен-жайы, уақытша куәлік) жеке сәйкестендіру нөмірінің (ЖСН) көшірмесі;

3) жеке тұлға өкілі тапсырыс беруші атына сертификат алса, алайда Тіркеу орталығына келмесе, нотариуспен куәландырылған сенімхат (үлгі бойынша) немесе негізгі сенімхаттың түпнұсқасы мен көшірмесі.

4 қадам. Сайттағы деректер өңделгеннен кейін, екі күн ішінде on-line тапсырыста жазылған электронды поштаға сертификаттар келеді.

ЭЦҚ пайдаланушының электронды поштасына екі сертификат пен ашық және құпия екі кілт келеді. Жабық немесе құпия кілт – электронды сандық символдар жүйесі. Ол ЭЦҚ иесіне ғана белгілі, сонымен қатар, электрондық қолтаңба алудың негізгі элементі болып табылады. Ашық кілтті сандар жүйесін сізбен құжат айналымы бар орган да біледі. Ол қолтаңбаны тексеру үшін қолданылады. Куәландыратын орталықта сіздің ашық кілтіңіздің көшірмесі бар.



ЭЦҚ-ны қалай орнатуға болады? Кілттерге байланысты сертификаттарды орналастыру туралы ақпарат алдында көшіріп алынған бағдарлама бумасында бар. Шатасып қалмас үшін, программалық қамсыздандыру мұрағатында кілт орналастырудың қадамдық нұсқаулығы түрінде жазбалар бар. «Форум» бөлімінен көптеген сұрақтарға жауап таба аласыз. ЭЦҚ орналастырудың бейненұсқаулығы да бар. Оны жасаушылар www.kaztube.kz. бейнепорталына орналастырды.

Ол қалай жұмыс істейді? Электрондық қолтаңбамен жұмыс жасау қиындық туғызбайды және ол үшін арнайы білімнің қажеті жоқ. Мысалға, сіз жылжымайтын мүлікті иелену анықтамасын аламын дедіңіз. Электронды үкімет порталы - www.e.gov.kz кіріп, тіркеліңіз (сайтта сіздің «Жеке кабинетіңіз» пайда болады), «Азаматтарға қызмет» бөлімін таңдаңыз, тізімде керекті анықтаманы іздеңіз, тапсырысты толтырып, өзіңіздің электрондық қолтаңбаңызбен қол қойып жіберіп, Әділет министрлігінен жауап күтесіз. Ең көбі 5 күннен кейін сізге заңды анықтама келеді, оны сіз принтерден басып шығарып алып, тиісті мекемелерге ұсына аласыз.

Осылай адам мен мемлекет арасында интерактивті байланыс орнайды. ЭЦҚ-ның артықшылығы сол – электрондық қолтаңбасы бар құжаттар керекті жерге жылдам жіберіледі.



Тіркеу куәліктерін пайдалану салалары:

1) «Мемлекеттік сатып алулар» ақпараттық жүйесі;

2) «Электронды статистикалық есептілік» ақпараттық жүйесі;

3) «Қаржы есептілігі депозитариі» ақпараттық жүйесі;

4) «Е-лицензиялау» жүйесі;

5) «Қазына-клиент» ақпараттық жүйесі;

6) Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарына азаматтардың үндеуі;

7) жеке электронды поштаға қол қою;

8) үкімет порталындағы сервистер мен қызметтер.

Әрине, тізім осымен аяқталмайды, уақыт өте келе ЭЦҚ қолдану аясы кеңейе түседі.



Назар аударыңыз! Сілтеме бойынша сертификаттарды орналастыру тапсырыс жіберілген компьютерде жасалуы керек.

Ескертпе. ЭЦҚ алу үшін www.pki.gov.kz сайтындағы нұсқаулық көмегіне жүгіну керек.

Қосымша ақпаратты Қазақстан Республикасы Ұлттық куәландыру орталығының қолданушыларды техникалық қолдау қызметіне 8-800-080-7777 телефоны арқылы (ҚР аумағындағы тегін телефон жүйесі), сонымен қатар, электронды мекен-жайға: support@pki.gov.kz немесе info@pki.gov.kz ала аласыз.



Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

«Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба» туралы Қазақстан Республикасының Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.pki.gov.kz – Қазақстан Республикасының Ұлттық куәландыру орталығының сайты;

2) www.e.gov.kz – «Электронды үкімет» порталы;

3) http://koltanba.ucoz.ru/ - «Электрондық цифрлық қолтаңба» сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «электрондық цифрлық қолтаңба», «электрондық цифрлық қолтаңба алу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

59. «Электрондық үкімет» деген не?
Біз жеңіл және ыңғайлы тәсілмен, қазіргі заманғы технологияларды белсенді қолдана отырып қарым қатынас жасайтын ақпараттық дәуірге әлде қашан жеттік. Қоғаммен бірге мемлекеттік билік органдары да өзгереді, себебі олардың міндеті халықтың талаптарын қанағаттандыру, басқаша болуы мүмкін емес. Мемлекеттің қарым-қатынасы барлық деңгейде орындалуы қажет: мемлекет – азаматтар, мемлекет – бизнес және мемлекет – мемлекет, ал қызмет көрсету мүмкіндігінше бір жерде, бірыңғай электрондық порталда – электронды үкімет порталына беріледі.

Электрондық Үкіметтің іс-әрекетінің қызмет ету тетігі ақпараттық технологияларды кеңінен қолдануға негізделген және азаматтар мен ұйымдарға барынша қызмет көрсетуге бағытталған. Қысқаша айтқанда, Электрондық Үкімет дегеніміз мемлекет атқаратын барлық қызметтер мен функциялардың электронды түрі.



Электрондық Үкіметтің көмегімен Сіз:

  • мемлекеттік қызметті алу, мысалы: жеке тұлғаның жылжымайтын мүлкінің жоқ (бар) екендігі жайлы анықтама алу, баланың туылуын тіркеу, ӘЖК алу және т.б.;

  • коммерциялық қызмет көмегін алу, мысалы: теміржол немесе әуебилеттерін броньдау, ұялы байланыс қызметтеріне ақы төлеу және т.б.;

  • өтініш беру және лицензия алу;

  • бюджеттік төлемдерді төлеу, мысалы: төлқұжат алғаны үшін, жол жүру ережесін бұзғаны үшін айыппұл, жылжымайтын мүліктің заңдастырушы құжаттарының көшірмесін алғаны үшін төлем және т.б.;

  • мемлекеттік органдардың басшыларына блогтары арқылы тікелей хабарласу;

  • мемлекеттік органдардың жұмысы жайлы ақпарат алу;

  • электрондық цифрлық қолтаңба (ЭСҚ) рәсімдеу;

  • кез келген мемлекеттік органнан ҚР заңнамасын түсіндіру, мемлекеттік қызмет көрсету процедурасының түсіндірмесі, қайсыбір жағдайда лауазымды тұлғаның әрекеттерінің заңдылығы және т.б сұрақтар бойынша On-line кеңес алу:.

Электрондық Үкіметтің call–орталығының телефондары арқылы сіз өзіңізді қызықтыратын сұрақтар бойынша ақпарат ала аласыз: 8-800-080-7777, 1414.

Электрондық Үкіметтің құрылуы – бұл субъективті фактордың ықпалын төмендете отырып, шенеунікті азаматтарға жақындастырудың амалы. Электронды Үкімет шенеунік пен азаматтың бетпе-бет қарым-қатынасын виртуалды қатынасқа ұластырып, азаматтарға өз сұраныстарының шешілу жолын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл бір жағынан Үкіметтің де, азаматтардың да, бизнес-құрылымдардың да арманы.



Пайдалы сілтемелер:

www.e.gov.kz – «Электрондық үкімет» порталы.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «электрондық үкімет», «электрондық үкімет порталы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

60. Мемлекеттік қызметке қалай орналасуға болады?
Егер Сіз Қазақстан Республикасы азаматы болсаңыз, жасыңыз 18-ден асса, жоғары біліміңіз бар және кәсіби дайындығыңыз жақсы дәрежеде болса, онда мемлекеттік қызметке тұруға мүмкіндігіңіз бар.

Есте сақтаңыз! Мемлекеттік қызметке тұрсаңыз, сіз салық қызметі органдарына алатын табысыңыз бен сіздің иелігіңіздегі мүлік туралы ақпарат беруге міндеттісіз.

Мемлекеттік қызметке қабылдау конкурс негізінде іске асырылады. Орталық мемлекеттік органдар мен олардың аумақтық бөлімшелерінде, ведомстволарда конкурстың өтетіндігі жайлы хабарландыру Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында таралатын мерзімді басылымдарда жарияланады. Жергілікті мемлекеттік органдарда өтетін конкурстар жайлы ақпарат жергілікті газеттерде жарияланады.

Егер сіз конкурсқа қатысамын десеңіз, онда мемлекеттік органға келесі құжаттарды тапсырыңыз:

1) өкілетті орган бекіткен форма бойынша өтініш;

2) өкілетті орган бекіткен форма бойынша сауалнама;

3) кадрларды есепке алу қағазы бойынша толтырылған жеке қағаз (мекен-жай және телефонды көрсетуге міндеттісіз);

4) біліміңіз туралы құжаттың куәландырылған көшірмесі;

5) жеке куәлік көшірмесі;

6) куәландырылған немесе жұмыс орныңыздағы кадр бөлімі тіркеген еңбек кітапшасының көшірмесі;

7) денсаулық жағдайы туралы анықтама;

8) 3х4 көлеміндегі 1 фотосурет

Назар аударыңыз! Құжаттар конкурс өтетіні туралы бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған сәттен бастап хабарландыруда көрсетілген мемлекеттік органдардың мекен-жайларына 15 күнтізбелік күн ішінде тапсырылады.

Конкурс бірнеше кезеңнен тұрады:

1. Әр конкурс шарттарына сәйкес, үміткерлер заңнама бойынша білімін тексеру үшін компьютерде тест сынағын міндетті түрде тапсырады.

Тест мақсаты – үміткердің жалпы мүмкіндігін бағалау.

Мемлекеттік әкімшілік қызметтің санатына байланысты түрлі тест бағдарламалары ұсынылады.

Қазіргі таңда тест бағдарламаларына заңнама бойынша білімді тексеру тестері, сонымен қатар, үміткердің мүмкіндігін тексеру мақсатында (санатына байланысты) логикалық вербалды емес тест жатады.

Тестілеуге қатысатын үміткерлер Агенттікте немесе еліміздің 16 аймағындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері бойынша агенттігінің жергілікті тестілеу орталықтарында, құжат қабылдау аяқталғаннан кейін 5 жұмыс күні ішінде тестілеуден өте алады (тестілеудің қай тілде өтуін үміткер өзі таңдайды).

2. Тесттен өткен үміткерлер келесі конкурстық кезеңге - әңгімелесуге өтеді. Әңгімелесу барысында үміткердің кәсіби және тұлғалық қасиеттері бағаланады.

3. Конкурстың шешуші кезеңінде конкурстық комиссияның отырысы өтеді. Комиссия ұсынылған құжаттар, тест пен әңгімелесу нәтижесі бойынша үміткерлерді бағалайды және мемлекеттік бос әкімшілік қызметке лайық үміткерлерді іріктейді. Үміткерлердің тек біреуі ғана бос лауазымды орынды иелене алады, ал екінші үздік үміткер кадрлық резервке ұсыныла алады.

Маңызды! ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің сайтында (www.kyzmet.kz) ҚР заңнамаларын білу бойынша өзіңіз үшін сынақ тесттен өте аласыз.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) Қазақстан Республикасының Конституциясы;

2) «Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшілерінің Ар-намыс кодексі туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 3 мамырдағы № 1567 Жарлығы;

3) «Мемлекеттік қызмет туралы» Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі № 453 Заңы;

4) «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 2 шілдедегі № 267 Заңы;

5) «Бос әкiмшiлiк мемлекеттiк лауазымдарға орналасуға конкурс өткiзудiң ережесін бекіту туралы» Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының 1999 жылғы 24 қарашадағы № А-202 бұйрығы;

6) «Тестілеуді өткізу ережесін, Тестілеу программаларын және Тестілеу нәтижелерінің шекті мәнін бекіту туралы» Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының 2008 жылғы 21 қаңтардағы № 02-01-02/11 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2008 жылғы 28 қаңтарында № 5113 тіркелді.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.kyzmet.kz/ - Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің сайты («Оnline тестілеу» бөлімі). Осы сайттан конкурс пен тестті өткізу тәртібіне қатысты заңдарды және заңдық актілерді табуға болады;

2) www.minjust.kz/ - Әділет министрлігінің сайты (заңнама базасы).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «мемлекеттік қызметке орналасу», «Қазақстандағы мемлекеттік қызмет» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


61. Әскери келісім-шарт қызметіне қалай орналасуға болады?
Біздің елімізде келісім-шарт қызметіне запастағы офицерлерді, әскери оқу орындарының курсанттары мен тыңдаушыларын, жоғары білімі бар прапорщиктерді, кіші офицер курсын бітіргендерді алады. Шұғыл әскери қызметті аяқтаған орта кәсіби білімі бар сарбаздар, матростар, сержанттар мен старшиналар прапорщик немесе мичман қызметіне келісім-шартқа отыра алады.

Келісім-шарт бойынша әскери қызметке қабылдану үшін сізге өзіңіздің тұрғылықты жеріңіздегі аудандық немесе қалалық қорғаныс істері жөніндегі бөлімге (басқармаға) бару керек. Сондай-ақ, өзіңіз қызмет атқарғыңыз келетін әскери бөлімге де баруға болады.

Келісім-шарт қызметіне тұру үшін келесі құжаттарды дайындау қажет:

1) өз еркімен әскери келісім-шарт қызметіне тұрғысы келетіні туралы жеке өтініш (рапорт);

2) жеке куәліктің нотариуспен расталған көшірмесі;

3) әскери билеттің нотариуспен расталған көшірмесі;

4) білімі туралы құжаттың нотариуспен расталған көшірмесі;

5) неке қию туралы және балаларының тууы туралы куәліктердің нотариуспен расталған көшірмесі;

6) еңбек кітапшасының нотариуспен расталған көшірмесі;

7) зейнетақы келісім-шартының нотариуспен расталған көшірмесі;

8) автобиография (басып шығарылған және өз қолымен жазылған);

9) соңғы қызмет орнынан (жұмысынан, оқуынан) мінездеме;

10) отбасы құрамы және тұрғылықты жері туралы анықтама;

11) фото сурет: 9х12 өлшеміндегі 2 дана, 3х4 өлшеміндегі 4 дана;

12) әскери қызметке жарамдылығы туралы қорытындысы бар медициналық карта. Осыған туберкулездік, тері-венерологиялық, психоневрологиялық, наркологиялық диспансерлерден алынған анықтамаларды, флюорограмманы немесе рентгенограмманы, ЭКГ нәтижелерін, зәр, қан және ВИЧ анализінің нәтижелерін қоса тапсырасыз.

13) сотталмағандығы туралы анықтама.

Келісім-шарт қызметіне үміткерлерді іріктеу жүйесі үш кезең бойынша өтеді:

1 кезең. Алдын-ала іріктеу. Аудандық немесе қалалық қорғаныс істері жөніндегі бөлім және әскери бөлімнің командирлері өткізеді.

2 кезең. Үміткерлерді іріктеу. Қорғаныс істері жөніндегі департаменттердің конкурстық комиссиясы жүргізеді.

3 кезең. Әскери бөлімде сынақ мерзіміндегі жалпы әскери дайындық бағдарламасы бойынша айлық курсты өту.

Барлық талаптарға сай келетін үміткерлермен әскери қызметті өту жөнінде келісім-шарт жасалады. Әскери қызметін өтеушіні әскери қызметке қою әскери қызметкердің білім деңгейі мен кәсіби дайындығын, оның психологиялық қасиеттері мен денсаулығының жарамдылығын және басқа да жағдайларды есепке ала отырып жүзеге асырылады.

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет өткеру ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Президентінің 2006 жылғы 25 мамырдағы № 124 Жарлығы;

2) «Әскери міндеттілік және әскери қызмет туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 8 шілдедегі № 74-III Заңы;

3) «Әскери қызметкердің мәртебесі мен оны және оның отбасын әлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 20 қаңтардағы Заңы;

4) «Қазақстан Республикасының Қарулы күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарында сарбаз (матрос) және сержант (старшина) құрамындағы келісім-шарт бойынша қабылданған әскери қызметін өтеушілердің әскери қызметке қабылдануы мен өтуі бөлімінде әскери қызмет өткеру ережелерін қолдану жөніндегі нұсқаулық» Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің 2009 жылғы 22 маусымдағы № 221 бұйрығы.

Пайдалы сілтемелер:

www.mod.gov.kz/ - Қорғаныс министрлігінің сайты («Әскери қызмет туралы» бөлім).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «келісім-шарт бойынша әскери жұмыс», «әскери келісім-шарт бойынша жұмысқа орналасу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

62. «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасы
Бүгінгі күні ауылдық аймақтарда кадр жетіспеушілігі мәселесі туындап отыр. Өйткені жастар ауылға барғысы келмейді, ал жасы жеткен кадрлар зейнеткерлікке шығуда. Білікті жас мамандар тұрмыстық жағдай мен жайлылықтың жоқтығынан ауылға тартпайды.

Егер сіз өз қызметіңізді ауылдық жерде 5 жылдық жұмыс өтеушілікпен әлеуметтік сала мекемелерінде (денсаулық, білім, әлеуметтік қамтамасыз ету, мәдениет және спорт) бастаймын немесе жалғастырамын десеңіз, онда келесі мемлекеттік әлеуметтік қолдауға ие боласыз:

1) көтерме жәрдемақы, айлық есептік көрсеткіштің жетпіс еселік көрсеткіші немесе 105 840 теңге (2011 ж. 1 қаңтардан бастап);

2) бюджет несиесі, айлық есептік көрсеткіштің алты жүз отыз еселік көрсеткіші немесе 952 560 теңге (2011 ж. 1 қаңтардан бастап) (мамандарға тұрғын үй алатын 15 жылға арналған бюджеттік несие, сыйақы мөлшерлемесі жылына несие сомасының 0,01% көлемінде белгіленеді). Ауылдық жерде тұрғын үй алу үшін маманға аталған сома көлемінде баспана алу ұсынылады немесе маман өз есебінен қосымша шығын шығарады.

3) ауылдық елді-мекендерге арналған республикалық бюджет қаржысы есебінен әлеуметтік сала мекемесі маманының қызметтік айлығын кемі 25%-ға өсіру.

Маман ретінде аталған әлеуметтік қолдауларға ие болу үшін, сіз ауданның (облыстық маңыздағы қаланың) ауылдық аумақтарды дамыту жөніндегі уәкілетті органына (бұдан әрі – жұмыс органы) келесі құжаттарыңызды тапсырасыз:

1) үлгідегі өтініш;

2) жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі;

3) жаңа жұмыс орнының кадр бөлімінде расталған еңбек кітапшасының көшірмесі;

4) азаматтарды тіркеу кітабының (үй кітапшасының) көшірмесі немесе сәйкес елді-мекенде тұрып жатқанын растайтын анықтама;

5) білім туралы дипломның көшірмесі;

6) салық төлеуші нөмірінің көшірмесі (СТН);

7) әлеуметтік жеке код иелену туралы куәліктің көшірмесі (ӘЖК);

8) Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес тұрғын үйді сатып алу-сату туралы алдын ала келісім-шарт.

Құжаттар түпнұсқалармен бірге беріледі, салыстырғаннан кейін олар иесіне қайтарылады. Жұмысшы орган мамандардың құжаттарды қабылдайды, тіркейді, олардың растығын тексереді, қаржы құралдарына қажеттілікті есептейді және бес күн ішінде комиссия қарауына жібереді. Ал комиссия құжат түскеннен бастап, он күн ішінде ұсынылған құжаттарды қарап, аудан әкімдігіне маманға әлеуметтік қолдауды қарастыруды ұсынады.

Егер Сіз жалған құжаттар берген болсаңыз, өтінішіңіз қабылданбайды!

Аудан әкімдігі комиссия ұсынысы келіп түскеннен кейін он күнтізбелік күн ішінде сізге әлеуметтік қолдау шараларын көрсету туралы қаулы қабылдайды. Қаулы қабылданғаннан кейін 7 күнтізбелік күн ішінде аудан әкімі, сіз және сенімді өкіл (агент) арасында мамандарға бекітілген формада әлеуметтік қолдау шараларын ұсыну келісімі жасалады.

Келісім жасалғаннан кейін:

1) жұмысшы орган жеті күнтізбелік күн ішінде сіздің жеке есеп шотыңызға көтерме жәрдемақыны аударады;

2) сенімді өкіл (агент) Қазақстан Республикасы заңнамасында бекітілген тәртіппен отыз жұмыс күні ішінде маманға тұрғын үй алуға несие ұсынады (несие бойынша маманның міндеттемелерін орындауда осы алған тұрғын үйі кепіл болады).

Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ауылдық елді мекендердің әлеуметтік сала қызметкерлерін әлеуметтік қолдау және ынталандыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 24 желтоқсандағы № 111-IV Заңы;

2) «Ауылдық елді мекендерге жұмыс істеу және тұру үшін келген денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қамсыздандыру, мәдениет және спорт мамандарына әлеуметтік қолдау шараларын ұсыну мөлшерін және ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 18 ақпандағы № 183 қаулысы.

Пайдалы сілтемелер:

1) www.ndp-nurotan.kz – «Нұр Отан» партиясының сайты;

2) www.zhasotan.kz – «Нұр Отан» партиясының «Жас Отан» жастар қанатының сайты;

3) www.minagri.gov.kz – Ауыл шаруашылығы министрлігінің сайты.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «дипломмен ауылға бағдарламасы», «жас мамандарды қолдау бағдарламасы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

63. Қоғамдық бірлестікті қалай құруға болады?
Қоғамдық бірлестік – ортақ мақсатқа жету үшін, мысалы саяси партиялар, кәсіби одақтар және өзге де азаматтардың бірлестіктері үшін еркін негізде құрылған азаматтар бірлестігі.

Қоғамдық бірлестіктер саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтары мен бостандықтарын іске асыру және қорғау, азаматтардың белсенділігі мен қызметін дамыту; кәсіби және қызығушылық мүдделерін қанағаттандыру; ғылыми, техникалық және әдеби шығармашылығын дамыту; адамдардың өмірі мен денсаулығын сақтау; қоршаған ортаны қорғау, қайырымдылық іс-шараларына қатысу; мәдени-ағартушылық, спорт-сауықтыру іс-шаралар жүргізу; тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау; патриоттық және гуманистік тәрбие беру; халықаралық ынтымақтастықты кеңейту және нығайту мақсатында құрылады.

Қоғамдық бірлестіктер Қазақстан Республикасының он адамнан аз емес азаматтары тобының бастамасымен, құрылтайшылар съезін (конференция, жиналыс) шақыра отырып құрылуы мүмкін. Сол жиында Жарғысы қабылданып, басқарушы органдары қалыптасады.

Заңды тұлға ретінде қоғамдық бірлестік құру үшін:

1) он азамат-бастамашылардың құрылтай жиналысын өткізу;

2) жарғы бекіту керек.

Қоғамдық бірлестік жарғысы мыналарды қарастыруы қажет:

1) қоғамдық бірлестіктің атауы, мәні және мақсаты;

2) мүшелік, мүшелікке кіру және шығу талаптары мен тәртібі, қоғамдық бірлестік мүшелерінің құқықтары мен міндеттері;

3) қоғамдық бірлестіктің ұйымдық құрылымы, құрылымдық бөлімшелердің (филиалдар мен өкілдіктер) құқықтық жағдайы мен өз қызметін жүзеге асыратын аумақтары;

4) құзіретін қалыптастыру тәртібі және басқарушы органдардың өкілеттік мерзімдері, қоғамдық бірлестіктің тұрақты әрекет етуші басшылық органының орналасқан жері;

5) қоғамдық бірлестіктің ақшалай қаражаты және өзге де мүліктерін қалыптастыру көздері, қоғамдық бірлестіктің және оның құрылымдық бөлімшелерінің (филиалдары мен өкілдіктері) мүлікті басқарудағы құқықтары;

6) қоғамдық бірлестік жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібі;

7) қоғамдық бірлестікті қайта ұйымдастыру және жою, жойылған жағдайда қоғамдық бірлестік мүлкінің тағдырын шешу тәртібі.

Жарғы қабылдау, оған өзгерістер мен толықтырулар енгізу қоғамдық бірлестіктің жоғарғы органы – съездің (конференция, жиналыстың) тікелей құзіретіне жатады.

Қоғамдық бірлестікті тіркеу үшін тіркеу жүргізетін органға ол қалыптасқаннан кейін екі ай мерзімінде өтініш беріледі. Өтінішке жарғы, жарғыны қабылдаған құрылтай съезінің (конференция, жиналыс) хаттамасы, қоғамдық бірлестікті құрушылар туралы мәліметтер және қоғамдық бірлестіктің орналасқан жерін растайтын құжаттар, сондай-ақ заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеуге алынатын жинақты төлеуі тиіс.

Мемлекеттік тіркеу үшін 20 еселік айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде төлем алынады (2011 жылдың 1 қаңтарына арналған АЕК – 1 512 теңге). Балалар және жастар қоғамдық бірлестіктері, сондай-ақ мүгедектердің қоғамдық бірлестіктері және олардың филиалдары мен өкілдіктері үшін төлемнің жеңілдетілген мөлшері екі еселік АЕК белгіленген.

Қоғамдық бірлестіктер үшін мемлекеттік тіркеу мерзімі – 10 жұмыс күні.



Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.

Пайдалы сілтемелер:

1) Функции общественной (коллективной) защиты прав и интересов военнослужащих возлагаются на их общественные объединения (собрания и советы различных категорий военнослужащих) - (ст. 5 Закона Республики Казахстан от 20 января 1993 года № 1901-XII "О статусе и социальной защите военнослужащих и членов их семей").
www.kontekst.kz/ - заң мәтіндерін іздеуге арналған сайт;

2) www.e.gov.kz/ - «электрондық үкімет» порталы.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «қоғамдық бірлестік құру», «қоғамдық бірлестікті қалай құруға болады» және т.б. кілт сөздерді теру керек.


64. Жеке кәсіпкер (ЖК) ретінде қалай тіркелуге болады?
Сіздің жеке кәсіпкерлікпен айналысқыңыз келді, бірақ неден бастауды білмейсіз бе? Кәсіпкерлік қызметті тіркеуден бастау керек. Заңсыз кәсіпкерлікпен айналысқаныңыз үшін сізге әкімшілік айыппұл салынады.

Міндетті мемлекеттік тіркелуге жататын жеке кәсіпкерлер:

1) тұрақты негізде жалдамалы қызметкерлердің еңбегін пайдаланатын;

2) жеке кәсіпкерліктен түсетін жылдық жиынтық кірістен Қазақстан Республикасының салық заңнамасына сәйкес, Қазақстан Республикасының заңдарымен жеке тұлғалар үшін белгіленген жылдық кіріс жиынтығы көлемінен жоғары салық төлемейтін кәсіпкерлер жатады.

Жеке немесе бірлескен кәсіпкерлік объектісі ретінде тіркелуге болады.

Жеке кәсіпкерлікпен сіз өз меншігіңіздегі мүлік және заңды негізде басқа құқықтар негізінде пайдаланып, немесе иелік ете алатын мүлік арқылы айналыса аласыз.

Бірлескен кәсіпкерлікті сіз оларға жалпы меншік құқығындағы мүлік, сондай-ақ басқа құқықтар негізінде заңды негізде пайдаланып, иелік ете алатын мүлік базасында жеке тұлғалар (жеке кәсіпкерлер) тобымен бірге жүзеге асыра аласыз.

ЖК тіркеу үшін жеке кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын бойынша салық басқармасына барып, мынадай құжаттарды бересіз:

1) белгіленген үлгідегі өтініш;

2) жеке кәсіпкерлікті мемлекеттік тіркеу үшін алым төлегендігі туралы түбіртек (2 АЕК).



Бұл маңызды! Егер Сіз шаруа және фермерлік қожалық болсаңыз; І, ІІ және ІІІ топ мүгедегі болсаңыз; Қазақстан Республикасының азаматтығын алғанға дейін заңды тұлға құрмай, кәсіпкерлік қызметпен айналысатын оралман болсаңыз, ЖК мемлекеттік тіркеу кезінде салық төлеуден босатыласыз.

  1. жеке куәлік көшірмесі, түпнұсқасы көрсетіледі;

  2. 3,5 х 4,5 см көлеміндегі фотосурет;

  3. жеке кәсіпкердің орналасқан жерін растайтын құжат (азаматтарды тіркеу кітабы немесе жылжымайтын мүлікке меншік құқығын немесе оны пайдалану құқығын растайтын құжат);

  4. өтініш иесі кәмелеттік жасқа толмаған болса, жоғарыда аталған құжаттарға ата-анасының, асырап алушылардың немесе қамқоршыларының келісімі, ал ондай келісім болмаған жағдайда, кәмелетке толмаған тұлғаның әрекетке қабілеттілігі туралы сот шешімі қоса беріледі.

Есте сақтаңыз! Тіркеу кезінде сонымен қатар, жеке кәсіпкердің фирмалық атауын көрсетуге болады.

Салық басқармасы барлық құжаттарды тапсырған соң, 3 жұмыс күнінің ішінде жеке кәсіпкер куәлігін береді.

Осыдан кейін қажеттілік бойынша сіз мыналарды жасай аласыз:


  • мөр дайындау,

  • банктен шот ашу,

  • кассалық аппаратты тіркеу

Маңызды! Жеке кәсіпкер ретінде тіркелгеннен кейін қызметіңіз басталғанға дейін салық органына бақылау кассалық машинаны (БКМ) тіркеу есебіне қоюға міндеттісіз. БКМ қолданудан мына жеке кәсіпкерлер босатылады (акцизді тауарлар сататындардан басқа):

  • қызметін бір жолғы талон немесе шағын кәсіпкерлік субъектілеріне арналған арнайы салық режимі шеңберіндегі патент негізінде жүзеге асыратын;

  • қызметін шаруа немесе фермерлік қожалық үшін арнайы салық режимі шегінде жүзеге асыратын;

  • халыққа уәкілетті органның келісімен көлік саласында уәкілетті мемлекеттік органдармен бекітілген нысанда билеттер беріп, қоғамдық қалалық көлікте тасымалдау бойынша қызмет көрсететін.

Есте сақтаңыз! ЖК тіркеген күннен бастап, 10 күнтізбелік күннен кешіктірмей жұмыс істегіңіз келген салық режимін анықтап алыңыз.

Сіз аударымдардың және салық төлеудің, сондай-ақ олар бойынша салық есебін берудің бірін таңдай аласыз:



  • жалпы белгіленген тәртіп (Сіз ЖК ретінде салықты және бюджетке төленетін басқа да төлемдері төлейтін боласыз, олар бойынша жалпы белгіленген тәртіпте салық есептілігін жалдамалы жұмысшылардың санына және салық кірісіне қарамастан бере аласыз);

  • бір жолғы талон негізінде арнайы салық режимі (Егер сіз ЖК ретінде тауарлар сату, жұмыстарды орындау, нарықтарда (базар аумағындағы дүңгіршектер мен стационарлық орын-жайларда (оқшауланған блоктарда) қызмет көрсету жөніндегі қызметтерді жүзеге асыратын болсаңыз).

Бір жолғы талон алу үшін сіз бір жолғы талон беру жөніндегі басқармаға тіркеу нөмірін алғандығыңызды растайтын (СТН) құжатты беруіңіз қажет.

Бір жолғы талон бір күнге және одан ұзақ уақытқа беріледі.



  • Патент негізінде арнайы салық режимі (егер Сіз ЖК ретінде жұмысшылардың еңбегін пайдаланатын болсаңыз; жеке кәсіпкерлік нысанында қызметті жүзеге асыратын болсаңыз; Сіздің кірісіңіз күнтізбелік жылда ҚР тиісті қаржылық жылда белгіленген ең төменгі еңбекақы көлемінің 200 еселік төлемінен асатын болса).

Патент алу үшін оны қолданғанға дейін салық органына Салық өтінішін, Патент алу үшін есеп, сондай-ақ бюджетке патент құнын төлегендігін, әлеуметтік аударымдар, міндетті зейнеткерлік салымдар аударғандығын растайтын құжат керек.

Патент кемінде бір айға және 12 айдан аспайтын мерзімге беріледі. Патент ЖК-ны мемлекеттік тіркеу туралы куәлікті көрсетпеген жағдайда жарамсыз болып танылады!



  • Жеңілдетілеген декларация негізінде арнайы салық режимі (Егер Сіз ЖК ретінде салық төлеу кезеңінде өзіңізді қосқанда кемінде 25 қызметкерді пайдаланатын болсаңыз және Сіздің бір тоқсандағы шекті кірісіңіз 10 000 000 теңгеден аспайтын болса).

Арнайы салық режимдері патенттің және қысқартылған декларацияның негізінде мынадай қызмет түрлеріне қолданылмайды::

    • акцизді өнімді өндіру;

    • акцизді өнімді сақтау және көтерме сатып алу;

    • мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін – бензин, дизель отыны және мазут сату;

    • лотереялар (мемлекеттіктен (ұлттықтан) басқа) ұйымдастыру және өткізу;

    • жер қойнауын пайдалану;

    • шыны ыдыстарды жинау және қабылдау;

    • түсті және қара металдардың сынығы мен қалдықтарын жинау (дайындау), сақтау, қайта өңдеу және сату

    • кеңес беру қызметтері;

    • бухгалтерлік есеп немесе аудит саласындағы қызмет;

    • қаржылық, сақтандыру және сақтандыру брокерінің және сақтандыру агентінің делдалдық қызметі.

Аталған режимдерді салық төлеушілер әртүрлі елді-мекендердегі басқа да оқшауланған құрылымдық бөлімшелер және (немесе) салық төлеу объектілеріне қолдана алмайды. Бұл норманың мүлікті жалға беру қызметін жүзеге асыратын салық төлеушілерге қатысы жоқ.

Назар аударыңыз! Жеке кәсіпкерлер өз міндеттемелері бойынша Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес, өтелмейтін мүліктен басқа барлық мүлікке жауапкершілік алады.

Мұны білген жөн (Оқып шығыңыз):

1) «Жеке кәсіпкерлік туралы» Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 31 қаңтардағы N 124 Заңы;

2) «Жеке кәсіпкердің мемлекеттік тіркеу жөніндегі куәлік алуға өтініш нысанын бекіту туралы» Мемлекеттік кіріс министрінің 2002 жылғы 21 наурыздағы N 379 бұйрығы;

3) «Жеке кәсіпкерлікті тіркеу» мемлекеттік қызмет көрсету регламенті» Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2007 жылғы 29 желтоқсандағы № 494 бұйрығы.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.salyk.kz/ru/nk/Reglamenty/Pages/IP.aspx - «Жеке кәсіпкерлікті тіркеу» мемлекеттік қызметтер көрсету регламентіне сілтеме;

2) http://business.zakon.kz/registracia/ - «Қазақстандағы шағын бизнес» сайты («Жеке кәсіпкерлікті тіркеу» мақаласы).

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «жеке кәсіпкер», «жеке кәсіпкер болып тіркелу» және т.б. кілт сөздерді теру керек.
65. Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті (ЖШС) қалай тіркеуге болады?
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті тіркеу үшін сіздің заңды тұлғаңыз орналасқан орын бойынша әділет органы – Халыққа қызмет көрсету орталығына (ХҚО) барсаңыз болғаны. Әділет органы статистика басқармасына ЖШС тіркеу туралы хабарлама жібереді. Статистика басқармасы заңды тұлғаға сәйкестендіру және басқа да жүйелік-есептік кодтарды береді және олар туралы Мемлекеттік статистикалық тізілімге енгізеді, статистикалық карточка дайындайды. Статистика басқармасы салық төлеушіні салық органдарына мемлекеттік тіркеу үшін хабарлама береді. Содан кейін салық төлеу куәлігі әділет органына жіберіледі. Сол жерде сіз кәсіпкерлік қызметпен айналысу үшін қажетті құжаттардың барлығын аласыз.

Тіркеу тәртібі мынадай әрекеттердің ретінен тұрады:


  1. ХҚО-ға белгіленген үлгідегі өтінішті беріңіз.

  2. Жарғыны, құрылтайшылық шартты қазақ және орыс тілдерінде үш данада қоса беріңіз. Егер Сіздің ЖШС-ның құрылтайшысы басқа заңды тұлға болса, онда салық органынан қарыздың жоқ екендігі туралы анықтама беру керек.

Бұл маңызды! Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен үлгілік жарғылар әзірленіп, бекітілген. Егер сіз өз қызметіңізді үлгілік жарғы негізінде жүзеге асырғыңыз келсе, мемлекеттік тіркеу процесіне бару қажет етілмейді.

Назар аударыңыз! Егер сіз шетел валютасын айырбастаумен айналысатын болсаңыз, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеуге қосымша Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің рұқсаты талап етіледі. Егер сіз қаржылық операциялармен айналысатын болсаңыз, онда Қаржы нарығын және қаржылық ұйымды реттеу және қадағалау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органның рұқсатын алуыңыз керек.



  1. Егер сіздің ұйымыңыз шағын кәсіпкерлік субъектісіне жатпайтын болса, заңды тұлғаның орналасқан жерін куәландыратын құжатты ұсынасыз (жалдау шарты; сатып алу-сату шарты; жылжымайтын мүлік құқығына тіркеу жүргізілгендігі туралы мөр басылған жылжымайтын мүлікке құқығын растайтын құжат; егер орын-жайдың меншік иесі жеке тұлға болып табылса, жеке тұлғаның орын-жайды заңды тұлғаның орналасқан жері ретінде берілгендігі туралы нотариалды куәландырылған келісімі беріледі);

  2. Мемлекеттік тіркеу үшін бюджетке төленетін алымның төленгендігін растайтын түбіртек немесе құжатты қоса беріңіз (2 АЕК, егер сіз шағын кәсіпкерлік субъектісі болсаңыз; басқа жағдайларда алым сомасы 6,5 АЕК-ті құрайды);

  3. Құрылтайшылық және басқа құжаттардың Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкестігін тексерген, соң тіркеуші орган сізге заңды тұлғаның тіркелгендігі туралы куәлік береді және тіркелген деген мөрі бар Жарғыны қайтарады.

Сонымен қатар, сіз заңды тұлғаның статистикалық картасын және салық төлеуші куәлігін аласыз.

Сонда кейін сіз салық режимін таңдау үшін салық органына баруыңыз қажет. Режимді таңдау қызметті жоспарлау үшін маңызды, жеңілдетілген декларация негізінде қызметі жүзеге асыру кезінде заңды тұлға ретінде филиалдар мен өкілдіктер ашуға құқығыңыз жоқ.

Егер Сіздің жұмысшыларыңыздың шекті орташа тізімді саны тоқсанына елу адамнан, ал шекті кірісіңіз 25 000 000 теңгеден аспайтын болса, сіз жеңілдетілген декларация негізінде арнайы салық режимін таңдай аласыз. Бұл үшін сіз заңды тұлғаның орналасқан жері бойынша салық басқармасына салықтық өтініш беруіңіз қажет.

Жеңілдетілген декларация негізінде арнайы салық режимі мынадай қызмет түрлеріне қолданылмайды: акцизді өнімдер өндіру; акцизді өнімдерді сақтау және көтерме сату; мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін – бензин, дизель отыны және мазут сату; лотореялар (мемлекеттік (ұлттықтан) басқа ұйымдастыру және өткізу; жер қойнауын пайдалану; шыны ыдыстарды жинау және қабылдау; түсті және қара металдардың сынығы мен қалдықтарын жинау (дайындау), сақтау, қайта өңдеу және сату; кеңес беру қызметтері; бухгалтерлік есеп және аудит салымындағы қызмет; қаржылық және сақтандыру қызметі және сақтандыру брокері және сақтандыру агентінің делдалдық қызметі.

Арнайы салық режимін мыналар қолдана алмайды:


  1. филиалдары мен өкілдіктері бар заңды тұлғалар;

  2. заңды тұлғалардың филиалдары, өкілдіктері;

  3. басқа оқшауланған құрылымдық бөлімшелер және (немесе) түрлі елді-мекендердегі салық төлеу объектілері бар салық төлеушілер. Бұл нысан мүлікті жалға беру қызметін жүзеге асыратын салық төлеушілерге қолданылмайды.

  4. заңды тұлғаның қатысу үлесі 25 пайыздан асатын заңды тұлға;

  5. құрылтайшысы арнайы салық режимін қолданатын басқа заңды тұлғаның құрылтайшысы болып табылатын заңды тұлға.

Есте сақтаңыз! Егер Сіз өзіңізге бөлінген 10 күндік мерзімді өткізіп алған болсаңыз, онда ЖШС автоматты түрде жалпы белгіленген тәртіпке көшеді.

Қажет болған жағдайда, егер заңды тұлға ҚҚС төлеуші болуға ниет білдірсе, салық органынан ҚҚС төлеуші куәлігін аласыз.

Сонымен қатар, ЖШС-ның қызметін жүзеге асыру үшін міндетті түрде ұйымның мөрін дайындап, банктік шот ашыңыз, бақылау-кассалық машинаны (БКМ) салық органында тіркеу есебіне қойыңыз.

Құжаттар пакеті және тіркеу тәртіптемелері жөніндегі нақты ақпаратты Астана қаласы бойынша Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің анықтама орталығының телефоны бойынша ала аласыз (7172) 58 00 58. 2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша АЕК 1 512 теңгені құрайды.



Мұны білген жөн (оқып шығыңыз):

1) «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

2) «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

3) «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2007 жылғы 12 сәуірдегі № 112 бұйрығы (Әділет министрлігінде 2007 жылғы 24 сәуірдегі Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне № 4625 болып енгізілді).



Пайдалы сілтемелер:

1) www.minjust.kz – Әділет министрілігінің сайты;

2) http://e.gov.kz – «Электронды үкіметі» порталы;

3) http://business.zakon.kz/registracia/posobia.htm - «Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің құқықтық негізі» мақаласы.

4) http://forum.klerk.ru/archive/index.php/t-140529.html - Қазақстанда ЖШС тіркеу мәселелеріне арналған форум.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «ЖШС тіркеу», «ЖШС қалай тіркеуге болады» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

66. Сізге тексеру келді. Не істеу керек?
Күндердің күнінде кез келген мекеменің өмірінде тексерушілер есік қағатын күн туады. Тексеру деген, әрине, жақсы емес, алайда одан қашып құтыла алмайсың. Ең маңыздысы, тексерушіні дұрыс күтіп алу мен тексеру шараларын ұйымдастыру.

Біріншіден, әрбір кәсіпкер мынаны білуі тиіс: кіші кәсіпкерлікті тек бақылау-тексерушілік қызметтерге ие мемлекеттік органдар ғана тексере алады. Тіркеуден өткен 41 тексеруші құрылымның ішінде ең жиі тексеру жүргізушілер – санитарлық-эпидемиологиялық бақылау органдары, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, өртке қарсы қызмет және Ішкі істер министрлігі.

Сіз асықпай-саспай, анық әрі жоспарлы жұмыс істеуіңіз үшін сіздің және тексеруші органның қандай құқықтыры мен міндеттері бар екеніне баса назар аудару керектігін біліп алыңыз.

Сонымен:


1) Тексерушімен кездескен кезде абыржымаңыз, өзіңізді салмақты әрі жайдары ұстаңыз. Бұл өте маңызды. Өзіңіздің абыржулы немесе суық жүзіңізбен оны күдіктендіріп алмаңыз.

2) Объектіге тексеру үшін келген мемлекеттік органдардың лауазымды адамдары:

1) құқықтық статистика жөніндегі органда тіркеу туралы белгі қойылған тексеруді тағайындау туралы актіні;

2) қызметтік куәлігін;

3) қажет болғанда режимді объектілерге баруға құзіретті органның рұқсатын;

4) объектілерге бару үшін болуы қажет медициналық рұқсаттаманы көрсетуге міндетті.

Тексерушінің қызметтік куәлігімен танысыңыз және тексерудің негізі мен мақсатын, тексерушінің жұмыс телефонын анықтаңыз.

3) Тексерушінің қолында мемлекеттік орган жетекшісі бекіткен тексеру жоспары болуы тиіс. Тексеруді актіде көрсетілген тұлға ғана жүргізе алады. Егер тексерушілердің құрамы өзгерген жағдайда, қосымша акт болуы тиіс.

4) Тексерушіден қажетті мәліметтерді жазып, келушілерді тіркеу және жеке кәсіпкерлік нысандарын тексеру кітабына қол қоюын өтініңіз.

5) Есіңізде болсын, қолданыстағы заңға сәйкес, тексеру ауқымы тексерушінің құзырлылық шеңберінен шықпауы тиіс.

6) Тексеру нәтижелері бойынша қорытынды акт болуы міндетті. Ол акт, тіпті, ешқандай заң бұзушылық анықталмаған жағдайда да жасалады.

Акт екі данада дайындалады. Оған аталған тұлғалар қол қояды. Актіге қол қоюдан бас тартылған жағдайда, арнайы белгі қойылады. Егер қосымша зерттеулер, тәжірибелер жүргізілгенм болса, азықтардың үлгісі алынған жағдайда, актіге өткізілген зерттеулер мен зерделеулердің қорытындылары, хаттамалар және басқа да құжаттар қосымша тіркеледі. Заңды тұлғаның немесе жеке кәсіпкердің өкілі, сондай-ақ тексеруге қатысушылар міндетті түрде актімен танысуы қажет.

7) Егер сізде тексеру нәтижелері бойынша ескертулер туындаса, оны жазбаша түрде беруге құқылысыз. Аталған ескертулер мен қарсылықтар тексеру нәтижелерінің актісіне қосымша тіркеледі және ол жөнінде міндетті түрде актінің өзінде атап көрсетіледі.

8) Егер тексерілуші жақтан ескертулер мен қарсылықтар болмаса, тексерушіге 3 күн мерзім ішінде, тексеру барысында анықталған кемшіліктерді жоюдың нақты мерзімін көрсете отырып, тексеру жүргізуші мемлекеттік органның басшысымен келісілген, шаралар туралы хабарлама беруі қажет.

9) Тексерудің қорытынды құжатына қол қоюдан бас тарпаңыз. Алайда сіз өз қолыңызды «Актімен келіспеймін» деген сөзбен бірге де қоя аласыз.

Тексеруші жағынан әкімшілік құқық бұзушылық анықталған жағдайда хаттама жасалады, хаттаманы тек құзырлы тұлға ғана жасай алады. Егер хаттаманы басқа тұлға жасаса, оның заңды күші болмайды.



Назар аударыңыз! Жұмыс орнында айыппұл салу немесе оны алу – заңсыз. Егер сіз тексерудің заңды екендігіне күмәндансаңыз, тіркеуші органға (құқықтық статистика Комитетіне) және тексеруші органның басшылығына шыға аласыз.

Басқа да маңызды сәттер:

Салықтық, жедел-іздестіру және сот шешімдері әрекеттеріне байланысты тексерулер жүргізуші органдардан басқа тексерушілердің зерттеу мақсатында азықты бақылаулық сатып алуға, үлгілерін алуға құқы жоқ; тексерушінің сізден жеке бөлме немесе орын-жай, кеңсе техникасын және автокөлік беруді талап етуге құқы жоқ; егер осыған дейін дәл сол мәселе бойынша төменгі немесе жоғары орындардан тексеру жүргізілген болса, сізді тексеруге құқы жоқ.

Маңызды! Заңсыз тексерудің нәтижесінде сіздің бизнесіңізге зиян келсе немесе пайдадан айырылып қалсаңыз, оны мемлекеттік орган есебінен қалпына келтіруі тиіс. Мемлекеттік органдардың сіздің бизнесіңізді шектейтін негізсіз тыйым салулары заңсыз болып табылады және олар орындалмауы керек.

Пара беруге талпынбаңыз! Мемлекеттік міндеттемелерді атқарушы немесе соған теңестірілген тұлғаға жеке өзі немесе дәнекер арқылы пара беру қылмыстық жазаға лайық әрекет болып табылады.

Тіркеуші органда тіркелмеген тексерулер де болуы мүмкін:



  • кейінге қалдыруға болмайтын, бірінші жұмыс күнінде тіркеуге алынатын жағдайларда;

  • Сіздің бизнесіңізге қатысы бар қылмыстық іс бойынша;

  • тексеру шаруашылық жүргізушінің бастамасымен жүргізілсе немесе қажетті құжаттар (лицензия, патент немесе басқа да кәсіпкерлік іспен айналысуға рұқсат беретін құқықтандырушы құжат) болмаған жағдайда;

  • мал және оның етін сату, мал және өсімдік тектес шикізаттарды, олардың өңделген өнімдерін сату кезінде ветеринарлық және санитарлы-эпидемиологиялық зерттеулер жүргізу кезінде.

Тексеру тағайындау туралы актінің мазмұны төмендегідей болуы тиіс:

1) мемлекеттік органның атауы, тексеру тағайындау бойынша өкілетті тұлғаның аты-жөні, лауазымы, қолы және мөр, жоғарыда аталған тұлға болмаған жағдайда, оның міндетін атқарушы тұлғалар туралы мәліметтер;

2) Актінің мерзімі мен мемлекеттік органның тексеруді тағайындау журналы бойынша тіркеу нөмірі;

3) Тексеру жүргізуші тұлғалардың тегі мен аты, әкесінің аты;

4) Тексерілуші нысанның ұйымдастырушылық-құқықтық формасы, толық атауы, нысан басшысының толық аты-жөні, тұрғылықты жері және салық төлеушінің тіркеу нөмірі (ары қарай - СТН), жеке сәйкестендіруші нөмірі (ары қарай - ЖСН) немесе бизнес сәйкестендіруші нөмірі (ары қарай - БСН) («СТН», «ЖСН», «БСН»-реквизиттерін орталық мемлекеттік органдар толтырмайды);

5) тексеру түрі;

6) тексеру мәселелері;

7) тексеру жүргізу мерзімі;

8) нақты құжаттарға байланысты тексеру тағайындау негізі (жұмыс жоспары, хаттар, тапсырыстар және т.б.), мемлекеттік органдар кұзырына сәйкес құқықтық негіздер;

9) қажет болған жағдайда, тексеру жиілігі.



Назар аударыңыз! Бақылаушы органдарға келіп түскен анонимді өтініштер, арыздар, хабарлар бойынша жоспардан тыс тексеру жүргізу заңда қарастырылмаған.

Тексеру мерзімі 30 күнтізбелік күннен аспауы тиіс, жекелеген жағдайларда арнайы зерттеулер, сынақтар, сараптамалар, сонымен қатар, тексеру көлемі ауқымды болған жағдайда тексеру мерзімі ұзартылуы мүмкін, алайда ол 30 күнтізбелік күннен аспауы тиіс.



Пайдалы сілтемелер:

1) www.cpp.kz/law/zakon-rk-o-chastnom-predprinimatelstve-2.html - жеке кәсіпкерлік туралы заңның мәтіні

2) www.asp-astana.kz/modules/myarticles/article.php?storyid=161 - – «Памятка для предпринимателей: Если к Вам пришли с проверкой» мақаласы;

3)www.cpp.kz/index.php?option=com_content§ionid=0&task=view&id=105 – «Если к вам пришли с проверкой (Памятка прокуратуры для ИП)» мақаласы.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «бизнесті тексеру», «сізге тексеру келсе» және т.б. кілт сөздерді теру керек.
67. Шаруа қожалығын қалай тіркеу керек?
Шаруа қожалығын ашу өте тиімді, біздің республикамыз ауыл шаруашылығын және агроөнеркәсіп кешенін дамыту жағынан үлкен әлеуетке ие. Қожалық ашуды неден бастау керек?

1. Шаруа қожалығының құрамын анықтап алыңыз. Оның мүшелері шаруаға икемі бар жақын туыстар болуы мүмкін. Егер шаруашылықты достар құрғысы келсе, олар бірнеше шаруашылық құрып, жерді көрші жерлерден бөлуді өтінулеріне болады. Шаруа қожалығын 2-3 отбасы құратын болса, тиімді болады.

2. Бірінші ауданы әкіміне шаруа (фермерлік) қожалығын ұйымдастыру үшін жер учаскесін бөлу туралы өтініш жазу қажет.

Өтінішке мыналар қоса беріледі:

1) қызметтің қысқаша бағдарламасы;

2) еңбек кітапшасынан үзінді;

3) білімі туралы құжат;

4) жиналыс хаттамасы.

Аудан әкімі үш айдың ішінде сізге жер учаскесін беру туралы шешім шығарады.



Есте сақтаңыз! Бас тарту туралы шешімді сот тәртібінде даулай аласыз.

3. Шешім шығарылғаннан кейін сол жерге сізге бөлінген жер учаскесіне белгілеу шектеулері қойылады. Жер пайдалану құқығына құжаттар дайындалады.

4. Шаруашылық басшысы жеке кәсіпкер куәлігін, салық комитетінен СТН алады. Мөр дайындап, банкте шот ашып, жұмысқа кіріседі.

Назар аударыңыз! Сіз жер учаскесін жеке меншікке ала аласыз немесе уақытша өтеусіз пайдалана (49 жылға дейінгі мерзімге) аласыз. Жер учаскесі жеке меншікке ақылы түрде беріледі. Егер учаскені уақытша пайдалану үшін алғыңыз келсе, онда оны жеке меншікке сатып алуға құқығыңыз бар.

Есте сақтаңыз! Шаруа қожалығын тіркеу – ақылы қызмет!

Мұны білген жөн (Оқып шығыңыз):

«Шаруа (фермерлік) қожалығы туралы» Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 31 наурыздағы № 214 Заңы.



Пайдалы сілтемелер:

1) http://www.pavlodar.com/zakon/?dok=00061&all=all – «Шаруа (фермерлік) қожалығы туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сілтеме;

2) http://business.zakon.kz/krest/ - «Шаруа қожалығы» мақаласы;

3) http://www.caravan.kz/article/?pid=200&aid=10466 – «Караван» газетіндегі «Создаем крестьянское хозяйство» мақаласы.



Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы www.google.kz, www.rambler.ru, www.yandex.ru сияқты жүйелерде «шаруа қожалығын тіркеу», «шаруа қожалығы» және т.б. кілт сөздерді теру керек.

68. Объектіге авторлық құқықты қалай тіркеу керек?
Автор құқығы куәлігінің құқық қабылдаушысы немесе авторы болу арқылы, сіз даулардың туындауын тоқтата аласыз, шағым немесе сот даулары туындаған жағдайда тіркелген туындының авторлық құқығына нақ сіздің ие екендігіңізді дәлелдей аласыз.

Авторлық құқықты тіркеу үшін Астана қаласы, Орынбор көшесі, 8-үй (Министрліктер үйі, 13 кіреберіс) мекен-жайында орналасқан ҚР Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқығы комитетінің кеңсесіне (1019 – бөлме) баруыңыз керек. Анықтама телефоны: +7 (7172) 74-07-54.

Егер Сіз ғылыми жұмысты авторлық құқыққа тіркегіңіз келсе, мынадай құжаттарды бересіз:

1) белгіленген үлгідегі өтініш;

2) әр бетінде авторлық қолы бар авторлық жұмыс (нөмірленген және тігілген);

3) мемлекеттік алым төлегендігі туралы түбіртек (түпнұсқа);

4) автордың жеке куәлігінің көшірмесі.

Егер сіз мәліметтер базасына және программалық қамтамасыз етуге авторлық құқықты тіркегіңіз келсе мынадай құжаттарды бересіз:

1) белгіленген үлгідегі өтініш;

2) жеткізуші (СD – диск);

3) реферат;

4) мемлекеттік алымды төлегендігі туралы түбіртек (түпнұсқа);

5) автордың жеке куәлігінің көшірмесі.

Мемлекеттік баж 3 айлық есептік көрсеткішті (АЕК) құрайды.

2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша АЕК 1 512 теңгені құрайды.

Мұны білген жөн (Оқып шығыңыз):

1) «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 10 маусымдағы № 6 Заңы (ІІ тарау);

2) Авторлық құқық пен сабақтас құқықтардың кейбір мәселелері туралы Қазақстан Республикасы Әділет министрiнiң м.а. 2010 жылғы 22 сәуірдегі № 131 бұйрығы

Пайдалы сілтемлер:

1) http://www.intellkaz.kz – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі Зияткерлік меншік құқығы комитетінің сайты;



  1. http://www.kazpatent.kz – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі Зияткерлік меншік құқығы комитетінің «Ұлттық зияткерлік меншік институты» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны.

Интернет арқылы іздеу. Сіз Интернет арқылы да осы тақырып бойынша көптеген материалдармен таныса аласыз. Ол үшін іздеуге арналған сайттар, мысалы