Методическое пособие Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі



Pdf көрінісі
бет3/9
Дата16.10.2019
өлшемі5,34 Mb.
#50021
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Байланысты:
1488274886443 (1)


 
 

 
23 

Инклюзивті  білім  беру  жағдайында  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері 
бар  оқушылардың  оқу  жетістіктерін  педагогикалық  бағалаудың 
міндеттері мен функциялары 
 
Жалпы  орта  білімді  жетілдіру  оқытуды  қайта  бағдарлауға,  оқушының 
жеке  басын  дамытуға,  оны  өздігінен  жаңа  білімді  меңгеруге  үйретуге 
бағытталған. Заманауи жас адам тым ұтқыр, хабардар, шығармашылықпен және 
сыни  тұрғыда  ойлайтын,  демек  өздігінен  дамуға  және  өз  бетімен  оқуға  тым 
ынталы тұлға болуға шындығында мәжбүр. 
Заманауи қоғам жаһандану жағдайында дами отырып көп дағдарыстарды 
өткеруде.  Бұл  мемлекеттерде  жаңа  әлеуметтік  моделдер  іздеуге,  адам 
ресурсына  қатты  назар  салуға  алып  келеді.  Барлық  әлемдегі  заманауи  білім 
беру  жүйесі  алдында,  уақыт  талабына  лайықты  төтеп  беруі  үшін  XXI  ғасыр 
адамы қандай болуы керек деген маңызды сұрақ тұр. 
Бір  жағынан  заманауи  адам  –  ол,  еңбек  нарығында  табысты  бәсекелесе 
алатын  жоғары  білікті  кәсіпқой,  екінші  жағынан  –  ол,  әлемнің  әртүрлілігіне 
бейімделуге икемді, басқалармен араласа алатын, сабырлы, іскер, еңбекқор, өз 
бетімен ойлайтын және бірге күйзеле алатын адам. Дәстүрлі білім беру жүйесі 
осы  сияқты  міндеттерді  орындай  алмағандықтан  жаңа  өркениетті  сын-
қатерлерге  жауап  беретін  едәуір  түрлендірулерге  мұқтаж.  Осы  сияқты 
өзгерістер  алдымен,  көпшілігі  арнаулы  білім  беру  жағдайы  жасалуын  қажет 
ететін,  ерекше  білім  беруге  қажеттілігі  бар  балаларға  білім  беру  саласында 
болуы  керек.  Білім  беру  мекемесінде  ерекше  білім  беруге  қажеттілігі  бар 
балалардың  сапалы  білім  алу  мүмкіндіктерін  қамтамасыз  ететін  инклюзивті 
білім беру моделін құру, барлық оқушыларға соның ішінде ерекше білім беруге 
қажеттілігі  бар  балаларға  да  білім  беру  мекемесі  ұжымының  өміріне  толық 
көлемде араласуына көмектеседі.  
Ерекше  білім  беруге  қажеттілігі  бар  оқушылардың  оқу  нәтижелері 
мектептік  білім  берудің  барлық  кезеңдерінде  білім,  білік  және  дағдылармен 
шектеле  алмайды,  оқыту  мақсаты  тұлғаның  білімі,  тәжірибесі  мен 
құндылығына  негізделген  жалпы  қабілет  сияқты  құзыреттіліктің  қалыптасуы 
болуы тиіс [2]. 
Құзыреттіліктер білім, білік, дағдыларға қайшы келмейді, құзыреттіліктер 
бұларды  саналы  пайдалануды  көздейді.  Құзыреттілік  тәсілін  ескере  отырып 
білім  беру  процесін  жетілдіру,  оқушыларды  алған  білімдері  мен  біліктерін 
нақты оқу және өмірлік жағдайларда қолдануға үйрету. 
Құзыреттілік  оқушының  жеке  оқуының  кіріктірілген  нәтижесі  ретінде 
олардың  мағыналық,  іс  жүргізу  және  дәлелдемелік  компоненттерді  меңгеруі 
негізінде қалыптасады, оның деңгейі бағалау процесінде көрсетіледі [25]. 
Оқушылардың  білімдерін  бағалаудың  негізгі  функциялары  болып 
табылатындар: 
бақылаушылық  –  мұғалімге  оқу  материалын  сәйкесінше  жоспарлауға 
және  баяндауға  мүмкіндік  береді,  оқушының  жаңа  материалды  игеруге 
дайындығын, әрбір оқушының жетістіктері даңгейін анықтайды; 
оқу – білімдерін қайталау, нақтылау және тереңдетуге, оларды жүйелеуге, 

 
24 
біліктері мен дағдыларын жетілдіруге ықпал етеді. 
диагностикалық-түзетушілік  –  оқушыда  оқыту  процесінде  туындайтын 
қиндықтардың  себептерін  анықтайды;  игерілгеннің  кемшіліктерін  анықтаса 
оларды жоюға бағытталған түзетулерді енгізеді; 
ынталандырушы-себепшілік – оқытудың оң себептерін қалыптастырады; 
тәрбиелеушілік  –  жауапкершілікпен  және  жұмыла  жұмыс  істей  білуді 
қалыптастыруға,  бақылау  мен  өзін-өзі  бақылау  тәсілдерін,  оқу  рефлексиясын 
қолдануға ықпал етеді [26].  
 
Қазіргі бағалау жүйесінің кемшіліктері де бар: 

оқушыларға,  ата-аналарға  және  педагогтарға  түсінікті  болатындай 
оқытудың  жоспарланған  нәтижелері  жетістіктерін  бағалаудың  нақты 
критерийлері жоқ; 

педагог  бірыңғай  критерийлерге  әрбір  оқушының  жетістігімен  емес, 
тұтастай  алғандағы  сыныптың  орташа  білім  деңгейіне  сүйене  отырып  баға 
қояды; 

оқушыларға  қойылған  бағалар  оқу  бағдарламасының  жеке  бөлімдері 
бойынша білім, білік, дағдыларының нақты элементтерін меңгергендігі туралы 
түсінік  бермейді,  бұл  әрбір  оқушының  жеке  оқыту  траекториясын  анықтауға 
мүмкіндік бермейді; 

оқыту процесінде оқушы мен мұғалім арасында жедел байланыс жоқ, 
бұл оқушыларды оқуға барынша ынталандыруға мүмкіндік бермейді; 

түзету-дамытушылық  жұмысты  және  балаларды  қоғамдағы  дербес, 
тәуелсіз  өмірге  дайындау  сапасын  қоса  алғандағы  оқушыларды  оқыту  сапасы 
туралы пайымдай алмайды; 

жұмысшы мамандықтары түрлерінің бірі бойынша мамандық алу үшін 
арнайы  мектептің  түлегі  өз  білімін  жалғастыру  мүмкіндігі  туралы  әділ 
пайымдай алмайды; 

бір  бөлігінің  мүгедектігі  бар  балалардың  өмір  сапасын,  оқу  үдерісі 
сапасын жетілдіруге мүмкіндік бермейді. 
Ерекше  білім  беруге  қажеттілігі  бар  оқушылардың  оқу  жетістіктерін 
бағалаудың мақсаты: 

қысқа  мерзімді  мақсаттарға  және  оқу  бағдарламасына  сәйкес  оқыту 
нәтижелеріне оқушылардың қол жеткізулерін талдау; 

оқу  материалын  меңгеру  және  оқу  үдерісін  ұйымдастырудағы 
ерекшеліктерді  анықтау  үшін  мұғалім  мен  оқушы  арасында  жедел  өзара 
байланысты орнату; 

оқу үдерісін ұйымдастыруға түзету енгізу; 

жалпы  білім  беру  мекемесі  жағдайында  мүмкіндіктері  әртүрлі  
балаларға инклюзивті білім беруді әзірлеу және енгізу. 
Осы мақсаттардан барып келесі міндеттерді шешу қажеттілігі туындайды: 

оқу бағдарламасын меңгерудегі бар кемшіліктерді жоюға оқушыларды 
ынталандыру; 

оқытудың  жоспарланған  нәтижелеріне  қол  жеткізу  үшін  оқушының 
жеке ілгерілеушілігін бақылау және дамуының өзіне тән траекториясын түзету; 

оқу  үдерісінің  әрбір  кезеңіндегі  әрбір  оқушының  дайындық  деңгейін 

 
25 
анықтау; 
-   
әртүрлі атқарған  қызметтері үшін  алған  бағаларының  маңыздылығын 
саралау; 

оқу бағдарламасының тиімділігін бақылау; 

мұғалім,  оқушы  және  ата-аналар  арасындағы  кері  байланысты 
қамтамасыз ету; 

ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларды оқытуға кедергісіз орта 
жасау және оқушыларды теңгерме құралдармен қамтамасыз ету; 

бастау  мүмкіндіктері  әртүрлі  балаларға  бірыңғай  білім  беру  ортасын 
құру; 

мәселе бойынша нормативтік-құқықтық база әзірлеу; 

іс-әрекеттің  диагностика-консультациялық,  емдеу-сақтандырушылық, 
әлеуметтік-еңбекшіл  бағыттары  арқылы  инклюзивті  сыныптарда  балалардың 
дамуына психологиялық-педагогикалық бағыттау жүйесін ұйымдастыру; 

ата-аналармен  және  қауыммен  өзара  әрекеттесу,  балалардың  қауымда 
табысты әлеуметтену моделін әзірлеу; 

инклюзивті  білім  беру  мәселесі  бойынша  педагогтардың  кәсіби 
біліктіліктерін арттыруды қамтамасыз ету; 

сыни тұрғыда ойлау және өзін-өзі бағалау қабілеттерін дамыту [27]. 
Шағын міндеттер: 
Ата-аналармен жұмыста: 

ата-аналардың  педагогикалық  және  дефектологиялық  білімдері  мен 
түсініктері  аясын  кеңейту  арқылы  олардың  тәрбиелеу  біліктіліктерін 
қалыптастыруға ықпал ету; 

ата-аналарды  балалармен  өзара  әрекеттесу  тәсілдеріне,  іс  жүзінде 
бірлесіп  әрекеттер  ұйымдастыруға  үйрету  арқылы  оларды  белсенді 
қатысушылар ретінде білім беру үдерісіне тарту; 

ата-аналарға көзқарастарын өзгертулеріне және оларды қатынастың оң 
тәсілдерімен қарулануларына көмектесу; 

дамуының проблемалары бар балаларды тәрбиелейтін отбасыларының 
әлеуметтік  кеңістігін  кеңейту,  ата-аналардың  қоғамдастыққа  бірігуіне  жағдай 
жасау. 
Педагогтармен жұмыста: 

сыни  тұрғыда  бағалаудың,  пәндік  жоспарланған  нәтижелерді 
психологиялық-педагогикалық  сипаттаудың,  бағалауды  қалыптастыратын 
әдістер мен тәсілдердің негізгі теориялық ережелерін меңгеру; 

диагностикалық  аспапты  әзірлеу  және  оны  білім  беру  үдерісінде 
пайдалану тәсілдерін меңгеру; 

инклюзивті білім беру мәселесі бойынша педагогтардың біліктіліктерін 
арттыруға жағдай жасау; 

педагогикалық қызметтің ынтасын арттыруға ықпал ету; 

проблема  бойынша  өз  бетінше  білім  алуға  және  инновациялық  іс-
әрекеттерге педагогтарды ынталандыру [28]. 
Психологиялық  және  педагогикалық  зерттеулерде  бағалаудың  әр  түрлі 
жақтары  атап  көрсетілген:  рөлі,  бағалаудың  функциясы,  мұғалімнің  бағалау 

 
26 
әрекетінің  құрылымы  және  басқалар.  Бірақ  бұл  проблеманың  мына  сияқты 
аспектілері  түпкілікті  шешімін  тапқан  жоқ:  оқушылардың  оқу  жетістіктерін 
бағалау критерийлерінің бірыңғай жүйесін жасау, бағаның әділетсіздігі, бағаны 
алуға және қоюға оқушылар мен мұғалімдердің жеке басының ерекшеліктерінің 
әсері.  Оларды  шешіп  алмай  тұлғаны  дамыту  міндетін  табысты  жүзеге  асыру 
қиын деп ойлаймыз. 
Педагогикалық бағалаудың функциялары. 

Нормативтік  функция  бір  жағынан,  оқушының  оқып  және  оның  оқу 
орнын  табысты  аяқтауына  сәйкес  барлық  құқықтық  салдарлар  оқушы  үшін 
туындайтындай,  бекітілген  эталонға  қатысты  нақты  оқушының  жетістіктерін 
тіркеуді, екінші жағынан, жеке оқушылардың, мектеп сыныптарының үлгірімін, 
мұғалімнің  дайындығы  деңгейі  мен  жұмысы  сапасын  (тәжірибеге  сәйкес 
бірнеше он жыл бұрын қалыптасқан) қадағалауды қамтиды. 

Ақпараттық-диагностикалық  функция,  білім  беру  үдерісіне  барлық 
қатысушылар  арасындағы  мазмұнды  байланыстарының,  оқушылардың 
мазмұндық  және  эмоционалдық  рефлексиясының,  сонымен  қатар  мұғалімнің 
педагогикалық  рефлексиясының  негіз  боларлық  кезеңдерін  қамтиды.  Дәл 
бағалау  ғана  алдымен  жекелеген  оқушылардың  мектептегі  амандығы  себебі 
сияқты  нақты  сыныптағы  оқу  үдерісінде  барлығы  дұрыс  па  деген  тақырыпта 
толғануға азық болады. 
Оқушының  дамуына  бағаның  әсері  көп  жақты,  ол  көп  функцияға  ие 
болуы мүмкін. Баға келесідей болуы мүмкін: 
а) бағдар беруші – нақта жұмыс үдерісін ұғынуға және оның өз білімдерін 
түсінуіне көмектесетін оқушының ақыл-ойына әсер етеді; 
б)  ынталандырушы  –  оқушының  нәтижелілік-жігерлілік  санасына  табыс 
немесе  табыссыздықты  бастан  өткеру,  әрекеттену  мен  ниеттену,  қылық  пен 
қатынасты қалыптастыру арқылы әсер етеді; 
в)  тәрбиелеуші,  мұнда  ақыл-ой  қарқынын  «жылдамдату  немесе 
баяулату»,  сапалы  өзгерістер,  қоршаған  әлемдегі  өткен  тәжірибедегі  заттарды 
және жеке қондырғыларды түсінуге әсер ету құрылымында өзгеріс, яғни ойдың 
механизмінің  қайта  құрулары  болады.  Баға  оқушының  жеке  басына  тұтастай 
әсер  етеді.  Педагогикалық  баға  мектептегі  сынып  пен  оқушы  арасындағы 
қатынастар мен пікірлердің өзгерулеріне әсер етеді [26]. 
Ерекше  білім  беруде  қажеттілігі  бар  оқушыларды  оқытудағы  саралап, 
деңгейлеп  оқыту  тәсілі,  педагогикалық  саралауға  сәйкес,  оқушылардың 
жетістіктерін бағалау кезеңін қоса алғанда, тұтас білім беру процесінің барлық 
кезеңдерінде  іске  асырылуы  тиіс.  Қарастырылып  отырған  санаттағы 
балалардың  даму  деңгейіне  барабар,  баланың  дағдылары  мен  біліктілігі 
саласындағы  табыстарына  қатысты  педагогикалық  есепті  білдіретін 
сипаттаушы баға болып табылады. Оның сипаттамамен де (біліктілік деңгейін 
сипаттайды),  ұсыныспен  де  (бақылаудағы  өзгерістердің  саны  мен  сапасы 
туралы  пікірі  бар)  көп  ұқсастығы  болғанымен,  олардың  қатарына  жатпайды. 
Сипаттаушы  бағаға  берілген  осы  анықтамадан  оның  негізгі  функциясы  – 
диагностикалық екені шығады. Бұл арада ақыл-ойы кемістігі бар баланың ата-
анасы үшін баланың дамуы мен жетістіктері туралы осындай жазбаша ақпарат 

 
27 
болып  табылатын  сипаттаушы  баға,  баланың  мектепте  бар  екендігі  туралы 
жалғыз  құжат  болып  табылады.  Сипаттаушы  бағаның  негізінде  ата-аналар 
баланың  мектептегі  қызметтің  барлық  түрлеріне  қосылатынын,  тіпті  оқу 
үлгерімі ең төмен оқушымен де жұмыс жасап, нәтижелерге қол жеткізу мүмкін 
екеніне көз жеткізуі тиіс. Ата-аналардың бойында осы жұмысқа қосылуға деген 
ынтасын ояту қажет.  
Бағалау  жүйесін,  әсіресе  инклюзивті  білім  беру  жағдайында  жұмысқа 
қабілетті  қылып,  мына  төмендегілерді  орындай  алатындай  етіп  жетілдіру 
қажет: 

оқушы  оқу  материалын  қаншалықты  табысты  игергенін  немесе 
практикалық дағдыны қалыптастырғанын анықтауға мүмкіндік беру; 

танымдық  қызметінің  әр  саласында  оқушының  табыстары 
динамикасын көрсету; 

мадақтаушы,  дамытушы,  оқушылардың  өзін-өзі  бағалауына  ықпал 
ететін тетікті негізге алу; 

«мұғалім  –  оқушы»,  «ата-ана  –  сынып  жетекшісі»,  «әкімшілік  – 
педагогикалық ұжым» байланысын көздеу. 
Бұл  оқу  үдерісінің  қалыптасуына  жүйелі  көзқарасты  қалыптастырады, 
яғни оның тұтастығын білдіреді. 
 
 
 
 
 
 
 

 
28 

Инклюзивті  білім  беру  жағдайында  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері 
бар  оқушылардың  оқу  жетістіктерін  критериалдық  бағалау  жүйесіне 
қойылатын талаптар 
 
Критериалды бағалау білім алушылардың оқу жетістіктерін оқу процесіне 
қатысушылардың  барлығына  алдын  ала  белгілі  бағалау  критерийлерімен 
(қалыптастырушы бағалаудағы жетістіктер критерийлерімен және жинақтаушы 
бағалаудағы  балл  беру  критерийлерімен)  салыстыру  арқылы,  білім  берудің 
мақсаты  мен  мазмұнына  сәйкес  жүргізіледі.  Критериалды  бағалау  жүйесіне 
қойылатын талаптар оқу жоспарында көрсетілген нақты оқу пәндеріндегі әрбір 
тақырыптың  бөлімі  бойынша  оқу  мақсаттарының  жүйесіне  сәйкес  жүзеге 
асырылады. Критериалдық бағалау жүйесі бағалаудың келесі түрлерін: 
− 
қалыптастырушы бағалауды; 
− 
ішкі жиынтық бағалауды; 
− 
сыртқы жиынтық бағалауды жүзеге асырады.  
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңына (15 сәуір 2016 жылы 
өзгертулер  мен  толықтырулар  енгізілген)  сәйкес  уәкілетті  орган  білім 
алушылардың  білімін  бағалау  өлшемшарттарын  әзірлейді  және  бекітеді. 
Осыған байланысты, жаңартылған білім мазмұнындағы оқу бағдарламаларына 
сәйкес  оқушылардың  оқу  жетістіктерін  бағалау  талаптары  сатылап 
критериалды бағалау жүйесіне көшіріледі [1, 15]. 
Инклюзивті  білім  беру  жағдайындағы  білім  алушылардың  оқудағы 
жетістіктерін  анықтауға  негіз  болатын  бағалау  критерийлері  нормативтік 
құжаттарда  көрсетілгендей  оқушылардың  дайындық  деңгейіне  қойылатын 
талаптарына сәйкес әзірленуі тиіс [1, 10, 16, 17].  
Ескеретін  жағдай,  мектепте  оқитын  ерекше  білім  беруге  қажеттілігі  бар 
балалардың  басым  көпшілігі  зерде  дамуы  қалыпты  және  зерде  дамуының  тек 
жеңіл бұзылыстары бар балалар болғандықтан, дамуында ауытқушылығы жоқ 
өзінің құрбыластарымен білім мазмұнын бірдей игереді. 
Инклюзивті  білім  беру  жағдайында  критериалды  бағалау  жүйесін 
жетілдіріп,  оның  келесі  мүмкіндіктерін  беретіндей  көп  атқарымды  және 
қолданысқа жарамды болуын қарастыру қажет: 
−  оқушының  оқу  материалдарын  қаншалықты  табысты  меңгергенін 
МЖМБС талаптарына қаншалықты сай келетінін анықтауға мүмкіндік беруі; 
−  танымдық іс-әрекет салаларында оқушылардың жетістік динамикасын 
қадағалап отыруға мүмкіндік беруі; 
−  критериалды  бағалау  жүйесінің  талаптарына  түзетулер  енгізу  үшін 
жеке дамыту жұмыстарының нәтижесін ескеріп отыру; 
−  оқушының  жеке  қажеттіліктеріне  және  оқу  бағдарламасының 
мазмұнын игеру қарқынына байланысты бағалау талаптарына енгізілуі мүмкін 
түзетулерді болжау. 
Критериалды  бағалау  жүйесі  мектеп  бітіруші  түлектің  тұлғасына 
қойылатын  қазіргі  заманғы  білім  беру  парадигмасының  талаптары  бойынша, 
балалардың  әртүрлі  мүмкіндіктерінің,  соның  ішінде  ерекше  білім  беруде 

 
29 
қажеттіліктері 
бар 
балалардың 
мүмкіндіктерін 
ескере 
отырып 
қалыптастырылады. 
Сондықтан,  оқушылардың  оқу  жетістіктерін  бағалау  жүйесі  мектептегі 
құзыретті білім беру шарттарында келесі қағидаттарды ескеру арқылы әзірлену 
қажет:  
− 
меңгеру деңгейін саралау;  
− 
критериалды бағалау;  
− 
бағалаудың объективтілігі;  
− 
бағалауды дараландыру;  
− 
бағалауды жариялау 
[
19
]
.  
Инклюзивті  сыныптарда  оқыту  адамгершілік  тұрғыда,  тұлғаға 
бағытталған  негізде,  дамытушы,  дифференциалды  және  жеке  қажеттіліктерін 
ескере отырып жүзеге асырылады. 
Жоғарыда  аталған  бағалау  принциптерін  ескере  отырып,  мектептің 
құзыретті  білім  беруге  жағдайында  қалыптастырылған  оқушылардың  білім 
жетістіктерін  бағалау  жүйесі  мектеп  практикасындағы  жаңа  білім 
парадигмаларының  талаптары  мен  бағалау  құралдарының  арасындағы 
қайшылықтарды жоюға көмектеседі.  
Атап айтқанда:  
−  оқу  материалдарын  игеруіне  қарай  деңгейлеп  дифференциациялау 
арқылы  қалыптастырылған  бағалау  шкаласының  критериалды  бағалау 
платформасы  білім  алушылардың  оқу  жетістіктерін  объективті  бағалауға 
мүмкіндік береді; 
−  бағалаудағы  жариялылық  көптеген  психологиялық  тұрғыдағы 
мәселелерді шешуге көмектеседі, соның ішінде, білім алушылар мен олардың 
ата-аналарының  арасындағы  қанағаттанғысыз  бағаға  қатысты  қақтығыстар, 
білім  алушылар  мен  олардың  мұғалімдерінің  арасындағы  балаға  қойылған 
бағаға  келіспеушілік  тұрғысындағы  даулар,  мұғалімдер  мен  ата-аналар 
арасындағы қостарапты түсініспеушіліктер. 
Зерде дамуының бұзылыстары бар балаларды қоспағанда, дамуында және 
денсаулығында ауытқушылықтары анықталған, білім алуға арнайы қажеттілігі 
бар балалардың жалпы мектептегі пәндер бойынша оқу жетістіктерін бағалау, 
кейбір  бұзылыс  түрлеріне  байланысты  шектеулерді  ескермегенде  (көру,  есту, 
сөйлеу,  тірек-қимыл  аппараттарының  бұзылыстары,  әлеуметтік-эмоционалдық 
бұзылыстар), жалпы сыныпқа арналған критерийлер мен көрсеткіштер арқылы 
бағаланады. 
Түзете  дамыту  пәндері  бойынша  бағалау  критерийлері  кез  келген 
тақырыпты игеру барысындағы оқу материалдарымен және қалыптастырылған 
дағдыларымен тығыс байланысты болуы тиіс. Олар білім алушының әртүрлі іс-
әрекеттерінің  жиынтығы  болып  табылады  және  жұмыс  барысында  оқу 
әрекеттерін  жүзеге  асыра  отырып,  білім  деңгейін  шыңдауына  көмектеседі. 
Осылайша белгілі бір білім дағдыларының қалыптасуын жедел бақылап отыру 
жүзеге асырылады.  

 
30 
Түзете  дамыту  пәндерін  қалыптастырушы  бағалау  критерилері  жаңа 
сабақты  игеру  мүмкіндігіне  қарай  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар 
оқушылар  үшін,  олардың  жеке  ерекшеліктерін  ескере  отырып  әр  сабаққа 
жасалады. 
Ерекше білім беруде қажеттіліктері бар оқушылар үшін оқу жетістіктерін 
критериалды бағалау жүйесін қалыптастыру барысында келесі ерекшеліктер: 
−  оқу процесінің тұтастығын қамтамасыз ету (пәндік бағалау, пәнаралық 
және білім деңгейлеріне өту аралығыдағы тұлғалық қалыптасуы) ; 
−  бағалау  критерийлерін  әзірлеуге  біртұтас  көзқарас,  яғни  жалпы  білім 
беру жүйесі мен түзете дамыту жұмыстарының үйлесімділігін сақтау; 
−  бақылау  және  бағалау  әрекетіне  білім  алушыларды  белсенді 
қатыстыру; 
−  оқу  мазмұнын  игеру  процесінде  тәжірибелік  және  танымдық 
тапсырмаларды орындауда танытқан қабілеттерін жүйелі бағалау; 
−  білім  алуда  арнайы  қажеттіліктері  бар  оқушылардың  оқу 
жетістіктерінің динамикасын бағалау; 
−  білім сапасының артуын қамтамасыз ету мақсатында ішкі және сыртқы 
бағалау тетіктерін үйлестіру; 
−  білім  алушылардың  оқу  жетістіктерін  қорытынды  бағалау  мен 
аттестаттауда дербестікті сақтау және білім жүйесінің даму тендециялары мен 
білім  деңгейін  сараптауда,  басқа  да  аттестаттау  мақсаттарында  тәуелсіз 
бағалауды ұстану; 
−  жоспарланған  жұмыстардың  нәтижесін  қалыптастыруға  және 
деректерді ұсыну барысына қажетті деңгейде көңіл бөлу; 
−  оқушылардың  жеке  оқу  жетістіктерінің  динамикасын  сипаттайтын 
жинақтаушы бағалау жүйесін (портфолио) қолдану; 
−  стандартты  жазбаша  немесе  ауызша  бағалау  әдістерімен  қатар, 
практикалық  жұмыс,  жобалау,  шығармашылық  жұмыс,  өзін-өзі  бағалау, 
бақылау және тағы басқа тәсілдерді қолдану ескерілуі тиіс [19]. 
Ерекше  білім  беруде  қажеттілігі  бар  оқушылардың  ерекшеліктерінің 
ескерілуі жан-жақты бағалау өлшемдерін енгізуді талап етеді. Аталған бағалау 
өлшемдері  бағдарламаны  игеру  процесінде  білім  алушының  аздаған 
жетістіктерін  және  алға  ілгерілеушілігін  ескеруге  мүмкіндік  береді,  түзете-
дамыту  жұмыстарының  нәтижесін  бағалауға  және  алдағы  жеке  дамыту 
жұмыстарының  жоспары  мен  білім,  білік,  дағдыды  икемді  қалыптастыруға 
ықпал етеді.  
Біріншіден,  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар  оқушылардың  оқу 
жетістіктерін  критериалды  бағалау  жүйесі,  арнайы  қажетті  жағдайлар 
жасалғанда ғана объективті болады.  
Атап айтқанда:  
−  білім,  білік,  дағдыларды  тексеру  жұмыстарын  (шағын  топтарда,  жеке 
дара), ерекше білім беруде қажеттіліктері бар оқушылардың жеке ерекшеліктері 
мен қажеттіліктерін ескере отырып қолайлы ұйымдастырған жағдайда; 
−  сыныптағы  оқу-тәрбие  жұмыстарына  қолайлы  жағдай  туғызу  (өз 
мұғалімінің  немесе  қажет  болған  жағдайда  бөлінген  әлеуметтік  қызметкердің 

 
31 
қатысуы,  үйреншікті  құралдар  мен  тірек  аппараттары:  сызбалар,  аудио 
жазбалар, қажетті көрнекіліктер, тапсырманы орындаудың жалпы алгоритмі); 
−  бастапқы  кезеңде  жалпы  ұйымдастыру  жұмыстарының  этаптарының 
сақталуын және қалыптасуын қадағалап отыру. 
Екіншіден,  ерекше  қажеттілігі  бар  баланы  инклюзивті  білім  беру 
жағдайында  оқытудағы  критериалды  бағалау  жүйесінің  тағы  бір  ерекшелігі, 
мұғалім  оқу  процесінде  қолданылып  отырған  әдіс-тәсілдердің  тиімділігін 
анықтап,  алдағы  уақытта  жетілдіру  үшін  білім  алушының  оқу  жетістіктерін 
зерделеп отырады.  
Нәтижесінде  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар  оқушылардың  оқу 
жетістіктерін  жалпы  білім  беру  стандартына  сәйкес,  тиісті  критерийлермен 
бағалау мүмкіндігі артады. Бұл түпкілікті нәтижеге жетуге бағытталған жұмыс 
болып табылады.  
Оқу  бағдарламасындағы  түзете-дамыту  компонентінен  ерекше  білім 
беруде  қажеттіліктері  бар  оқушымен  түзете-дамыту  жұмыстары  жүргізілген 
жағдайда,  пән  мұғалімі  жеке  дамыту  бағдарламасының  нәтижелерін  өз 
жұмысының  барысында  ескеруі  тиіс.  Бұл  жағдайда,  критериалды  бағалау 
жүйесінің  икемділігі  мұғалімге  қалыптастырушы  бағалау  критерийлерін 
жекелеген тақырыптарды өту барысында өзгертіп отыруына мүмкіндік береді. 
Алдағы уақытта оқушыға қойылатын нақты талаптарды күрделендіріп отыруға 
болады.  
Сондықтан  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар  оқушылар  мен  білім 
алуда  жеке  қиындықтар  туындаған  оқушылар  үшін  оқу  жетістіктерін  бағалау 
тапсырмаларын бейімдеу келесі мәселелерді қамтуы қажет: 
−  тұжырымдар  мен  анықтамалардың  мазмұнын  және  грамматикасын 
жеңілдету; 
−  көпбірлікті  нұсқаулықтарды  шағын  бірлікті  қадамдарға  бөлу  арқылы 
тапсырманың орындалуын жеңілдету; 
−  тапсырмаға  берілген  жазбаша  нұсқаулықтардан  бөлек,  қажеттілігіне 
қарай,  мұғалім  тапсырманы  қосымша  дауыстап,  мағынасын  келтіре  отырып, 
баяу оқып беру; 
−  тапсырманың  мәтінін  ерекше  білім  беруде  қажеттілігі  бар 
оқушылардың  жеке  ерекшеліктеріне  сәйкес  бейімдеу  (үлкейтілген  шрифт, 
тапсырмаларды бөліп беру және т.б.); 
−  қажеттілігіне қарай жеке дара көмек көрсету: ынталандыру (мақұлдау, 
эмоциялық  қолдау),  ұйымдастырушылық  (назарын  қарата  білу,  зейінін 
жұмысқа аудару, өзін-өзі бағалау қажеттігін есіне салу), бағыттаушы (қайталау 
және тапсырмаға берілген нұсқаулықты түсіндіру); 
−  тапсырманы орындауға берілген уақытты ұзарту; 
−  сабақ  барысында  баланың  шаршауы,  жалығуы  байқалған  жағдайда, 
қысқа мерзімді (10-15 мин) сергіту сәттерін ұйымдастыру; 
−  педагог  тарапынан  теріс  көзқарастың  болуына  жол  берілмейді,  білім 
алушының эмоциялық күйзеліске түсуінің алдын алу қажет. 
Зерде  бұзылыстары  бар  (ақыл-ой  кемістігі  бар)  оқушылар,  танымдық 
қызметіндегі айтарлықтай шектеулері болуы салдарынан, МЖМБС  талаптарын 

 
32 
орындауға  бағдарланбаған  арнайы  оқу  жоспарларына  және  бағдарламаларына 
сәйкес білім алады [19].   
Танымдық  қызметінің  және  тұтас  жеке  тұлғасының  анық  жетілмеуі 
себебімен  зерде  бұзылыстары  бар  оқушылар  оқу  процесінде  айтарлықтай 
қиыншылық  көреді.  Әлеуметтік  тұрғыдан  дұрыс  ұйымдастырылған  оқу  мен 
тәрбие  әсерінен  балалардың  білім  сапасы  дамиды,  белгілі  білім,  білік, 
дағдыларды  алады.  Бірақ  оқудағы  осындай  ілгері  басқан  қадамдар  түрлі 
оқушыларда  бірдей  бола  бермейді.  Ақыл-ой  кемістігі  бар  балаларды  оқыту 
мүмкіндіктерінің  түрлілігі  даму  бұзылысындағы  тереңдігіне  және  таралуына 
байланысты болады.  
Дегенмен,  критериалды  бағалау  жүйесін  қолдану,  ақыл-ойының 
дамуында  кемістіктері  бар  балалардың  да  даму  динамикасындағы  оң 
өзгерістерді  анықтауға  мүмкіндік  береді.  Түрлі  мақсаттарға  сәйкес, 
оқушылардың  жетістіктерін  қадағалау  және  бағалау  орындалуы  тиіс,  олар 
жалпы  бағалау  нормаларына  негізделе  алмайды.  Баға  оқушының  ілгері 
басуының  дәрежесін  ескеріп,  оның  оқу  және  даму  процесін  белсендендіріп, 
тәрбиелік  және  түзете-дамыту  міндеттерін  орындауы  керек.  Ақыл-ойының 
дамуында  кемістіктері  мен  ауытқушылықтары  бар  балалар  үшін  олардың  оқу 
жетістіктерін  бағалаудың  критериалдық  жүйесі  бойынша  Ы.  Алтынсарин 
атындағы Ұлттық білім академиясы «Мүмкіндіктері шектеулі балалардың оқу 
жетістіктерін  критериалды  бағалау  жүйесі»  тақырыбында  әдістемелік 
ұсынымдарын әзірлеген [20]. 
Инклюзивті  білім  беру  жағдайында  оқушылардың  оқу  жетістіктерін 
бағалауға қойылатын басты талаптардың бірі, олардың жеке ерекшеліктері мен 
мүмкіндіктерін  ескере  отырып,  жалпы  оқу  мақсаттарының  орындалуын 
қамтамасыз ету.  
Сонымен  қатар,  бағалау  критерийлерін,  жалпы  оқушылардың  оқу 
жетістіктерін  бағалаудың  қабылданған  принциптеріне  сүйене  отырып  әзірлеу 
қажет  және  ол  білу  деңгейінен  бастап,  нәтижені  бағалау  деңгейіне  дейінгі 
аралықты қамтиды.  
Оқушы:  
− 
өтілген оқу материалын білетінін және түсінетінін көрсете алады;  
− 
алған білімін стандартты және өзгеше жағдайларда қолдануға қабілетті;  
− 
тиісті  тәсілдерді  қолдана  отырып,  қандай  да  бір  тапсырмаларды 
зерделей алады, заңдылықтарын таба алады, олардың арасындағы байланысты 
анықтай алады;  
− 
шартты  белгілер  мен  тиісті  сәйкес  терминологияларды  қолдана 
отырып, ақпаратты түсінікті жеткізуге қабілетті;  
− 
оқу  міндеттерін  шешу  мақсатында  таңдалған  тәсілдердің  дұрыстығы 
мен тиімділігін зерделеп, ойын айта алады. 
Критерийлер оқу тапсырмасының қандай деңгейде орындалғанын нақты 
бағалауға мүмкіндік беретін көрсеткіштерге жіктеледі, ал бұл көрсеткіштердің 
әрқайсысы оқушының оқу мақсаттарын орындауда нәтижеге қандай дәрежеде 
жақындағанын анықтап береді. Критериалды бағалау жүйесін қолдануда әрбір 

 
33 
тапсырма  бағаланып  отырады.  Нәтиже  әрбір  тапсырманың  жекелеген 
элементтерінің  дұрыс  орындалуына  қойылған  бағалаудан  тұратын  жиынтық 
балдық көрсеткішпен өлшенеді.  
Критериалды  бағалау  жүйесі  кері  байланыс  функциясын  атқарады. 
Сондықтан күнделікті ағымдағы оқу тапсырмаларын орындау барысындағы ең 
қанағаттанғысыз нәтиженің өзін оқушы жеке оқу жетістіктерін жақсарту үшін 
берілген  ұсынымдар  деп  қабылдайды.  Критериалды  бағалау  жүйесінде  әр 
балдық  көрсеткіш  жетістік  деңгейін  көрсетеді.  Маңыздысы,  бағалау 
шкаласының нөлден басталатынында, бұл оқушының жеке тұлғалық қасиеттері 
емес, керісінше оқу іс-әрекеті бағалаудың тағы бір көрсеткіші [19]. 
Оқушының  білімін  критериалды  бағалауға  арналған  дескрипторлар 
тексерілетін әр тапсырмаға құрастырылады.  
Қазіргі  уақытта  білім  алушының  оқу  жетістіктерін  бағалауда  жалпы 
қолданысқа  енген  бірыңғай  критерийлер  жоқ.  Себебі,  оқушылардың  оқу 
жетістіктерін  бағалау  критерийлері  қандай  да  бір  педагогикалық  мақсаттар 
таксономиясының негізінде жасалады.  
Бүгінгі  күні,  деңгейлер  санымен,  сол  деңгейлердің  негізінде  жасалған 
критерийлерімен,  әрбір  деңгейлерді  тармақтарға  жіктеп  көрсететіндігімен 
ерекшеленетін көптеген таксономиялардың түрлері бар екені белгілі. Дегенмен, 
бұл  мақсаттардың  барлығы  да  білім  алушылардың  оқу  жетістіктерін  бағалау 
критерийлерін қалыптастыруға болатын негізгі төрт деңгейді қамтиды.  
Инклюзивті  білім  беретін  мектеп  сыныптарындағы  білім  алушылардың 
оқу  жетістіктерін  бағалау  критерийлерін  әзірлеуде  қандай  мақсаттар 
таксономиясын негізге алуға болатындығы сол сынып оқушыларының үлгерімі 
мен  сабақ  үстіндегі  өзара  әлеуметтік  қарым-қатынас  орнату  белсенділіктеріне 
байланысты анықталады.  
Топтық  тапсырмаларды  орындау  кезіндегі  белсенді  өзара  әлеуметтік 
қарым-қатынас білім алушылардың өз мүмкіндіктерін толық ашуына және бір 
біріне  қолдау  көрсетуіне  бағытталған.  Сондықтан,  мұндай  жұмыстарды 
белсенді  ұйымдастыру  мүмкіндігі  бар  инклюзивті  білім  беретін  мектеп 
сыныптарында  критериалды  бағалау  жүйесін  қалыптастыру  негізіне  жоғары 
эвристикалық мақсаттарды алуға болады. Бұл ерекше білім беруде қажеттілігі 
бар оқушылардың өз мүмкіндіктерін толық ашуына және алдағы уақытта жан-
жақты дамуына ықпал етеді.  
Қалыптастырушы  бағалауда  жиі  қолданылатын  өзін-өзі  бағалау  және 
өзара  бағалау  тәсілдері,  инклюзивті  оқыту  сыныптарындағы  білім 
алушылардың  оқу  жетістіктерін  бағалаудағы  тиімді  әдістердің  бірі.  Өзін-өзі 
бағалау және өзара бағалау білім алушылардың жауапкершілігін арттырып, өз 
нәтижесін  зерделеуге  жетелейді  және  жиынтық  критериалды  бағалау 
нәтижесінде білім деңгейлерінің жоғарылағанын көрсетеді.  
Жалпыға  міндетті  білім  беру  стандартын  игеру  жалпы  білім  беретін 
мектептерде қамтылған ерекше білім беруде қажеттіліктері бар балалардан да 
талап  етіледі,  сондықтан  инклюзивті  білім  беру  жағдайындағы  критериалды 
бағалау жүйесі де бірыңғай болуы тиіс. 

 
34 
Ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар оқушылардың оқу  жетістіктерін 
критериалды бағалау жүйесі:  
− 
оқу  бағдарламасының  мазмұнымен  салыстыру  арқылы  білім 
алушылардың  тиісті  білім  деңгейін  меңгергенін  бағалау.  Ол  екі  деңгейден 
тұруы  тиіс:  критериалды  бағалаудың  бірінші  деңгейі  базалық  мазмұнды 
қамтиды, екіншісі - ілгері деңгей (кәсіпалды және кәсіби), кәсіби дайындықты 
көздейтін  негізгі  білім  мазмұны  аясын  қамтиды.  Инклюзивті  білім  берумен 
қамтылған  балалардың  басым  көпшілігі  интеллектісі  сақталған  балалар  және 
олардың арасында білім алуда биік жетістіктерге жеткен балалардың бар екенін 
ескерсек, екінші ілгері деңгей оларға қолжетімді;  
−  әрбір  оқушының  жалпы  үлгеріміндегі  өзгерістерді  анықтаумен  қатар, 
оның  әр  саладағы  танымдық  белсенділігінің  динамикасын  қадағалап  отыру 
шарт (ақпаратты қабылдау, ақпаратты өңдеу, өз ойын шығармашылық тұрғыда 
жеткізу  және  бейнелеу,  т.б.);  Ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар 
оқушының  оқу  барысындағы  қиындықтары  мен  қажеттіліктерін,  оқу 
үлгеріміндегі  ауытқушылықтардың  себебін  күнделікті  бақылай  отырып, 
оқушының  білім  деңгейі  мен    МЖМБС  талаптары  арасындағы  алшақтықты 
барынша азайту; 
−  оқушының үлгерімі жайлы ақпарат нақты әрі мазмұнды болуы қажет, 
сонымен қатар тек мұғалім ғана емес, ерекше білім беруде қажеттіліктері бар 
оқушы да өз үлгерімі туралы ақпараттан хабардар болуы тиіс. Тиісінше оқушы 
өз бағасын мұғалімнің бағасымен салыстыра отырып, өз қабілетіне сенім пайда 
болады және мұғалімнің объективтілігіне көзі жетеді; осы әрекет баланың өзіне 
деген  сенімсіздігінің  алдын  алады  және  алдағы  уақытта  өз  қабілетін  толық 
ашуына ықпал етеді; 
−  әсіресе  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар  оқушылардың  оқу 
жетістіктерін  бағалау  көп  деңгейлі,  көп  балды,  дүниежүзілік  бағалау 
тәжірибесіне  бейімделген  болуы  тиіс,  себебі  мұндай  оқушылар  сараланған 
көзқарасты қажет етеді; 
−  белгіленген  уақыт  аралығында  балл  жинау  механизмін  енгізу  арқылы 
оқу  процесінің  бірізділігін  қамтамасыз  ету;  қажет  болған  жағдайда  ерекше 
білім беруде қажеттіліктері бар оқушыларға қосымша уақыт беріледі; 
−  мұғалім,  оқушы,  ата-ана,  сынып  жетекші,  сонымен  қатар  мектептің 
педагогикалық  ұжымы  мен  басқармасы  арасында  тығыз  байланыс  орнатылуы 
қажет. Бұл ерекше білім беруде қажеттіліктері бар оқушының оқу процесіндегі 
мәселелеріне  жедел  түрде  назар  аударуға  және  қажет  болған  жағдайда 
қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін керек болып табылады; 
−  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар  оқушы  үшін  мектеп 
бағдарламасының тиісті деңгейлері бойынша қойылатын талаптар жалпы орта 
білім  алатын  барлық  оқушы  үшін  білім  деңгейіне  қойылатын  талаптармен 
бірдей болуы тиіс.  
Себебі  ерекше  білім  беруде  қажеттіліктері  бар  оқушылар  жалпы  білім 
беру  ұйымын  аяқтағаннан кейін жалпы  мектепті  аяқтағаны  туралы орта  білім 
аттестатын алады; 

 
35 
−  мұғалім,  сынып  жетекші,  ата-ана,  мектеп  басшылығы  және  бәрінен 
бұрын  оқушының  өзі  оқу  іс-әрекеттерін  ұйымдастыруда  бірлескен  тығыз 
байланыста  қарым-қатынас  орнатулары  шарт;  ерекше  білім  беруде 
қажеттіліктері бар оқушыларды жалпы білім беру мектептеріне түбегейлі тарту, 
оны қоршаған ортасының түсіністігі мен қолдауын қажет етеді; 
−  оқушының психикасына қамқорлықпен қарап, оқушының іс-әрекеттері 
мен  талаптарына  шыдамдылық  таныту  қажет,  оның  психикасына  нұқсан 
келтіретін  жағдайлардың  алдын  алу  маңызды.  Бұл  ерекше  білім  беруде 
қажеттіліктері бар оқушының білім алуына қолайлы жағдайлардың жасалуына 
ықпал етеді [19].  
 

Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©engime.org 2024
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет