Қазақ поэзиясының дүлділі


ҒЫЛЫМИ - ТЕХНИКАЛЫҚ КІТАПХАНА



бет2/3
Дата05.11.2016
өлшемі0,71 Mb.
1   2   3

ҒЫЛЫМИ - ТЕХНИКАЛЫҚ КІТАПХАНА

АНЫҚТАМА - БИБЛИОГРАФИЯЛЫҚ

және ӘДІСТЕМЕЛІК БӨЛІМ
Қазақ

поэзиясының

дүлділі


Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты,

Қазақстанның халық ақыны

Фариза Оңғарсынованың

шығармашылығына арналған

библиографиялық ұсыныстық тізім

Қызылорда 2013 жыл

Кітап оқымаған адам – тамырсыз қаңбақ

Ф.Оңғарсынова
оқырманға
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі, Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы ұсынысымен ұйымдастырылған «Бір ел-бір кітап» акциясы жеті жылдан бері зор табыспен өтуде. 2013 жылы халықтың жаппай оқитын кітабы ретінде, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның халық ақыны Фариза Оңғарсынованың «Дауа» атты лирикалық жыр кітабы ұсынылды. Осы акция аясында құрастырылып, назарларыңызға ұсынылып отырған библиографиялық ұсыныстық тізім Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның халық ақыны Фариза Оңғарсынованың өмірбаяны мен шығармашылығына арналады.

Библиографиялық ұсыныстық тізімде ақынның өмірі мен еңбек жолын сипаттайтын мәліметтер, әдеби шығармалары мен ол туралы әдебиеттер тізімдері жинақталған.



Тізім төмендегідей бөлімдерден тұрады:

  1. Өмірдерек.

  2. Ф.Оңғарсынованың өмірі мен қызметі.

  3. Айрықша марапаттау белгілері.

  4. Ақын шығармаларына шолу.

  5. Шығармаларының хронологиялық көрсеткіші.

  6. Ақын туралы жарияланған мақалалар.

Библиографиялық ұсыныстық тізімде материал хронологиялық тәртіппен орналасқан.

Ұсыныстық тізім Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің ғылыми-техникалық кітапханасының электронды, дәстүрлі каталогтары мен картотекаларынан алынған материалдар негізінде жасақталған.





Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, көрнекті қазақ ақыны, халық жазушысы, журналист, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің I және II шақыруларының депутаты
ФАРИЗА ОҢҒАРСЫНОВА
Зула, менің жыр-күймем, шабыт жегіп,

Жер бетіне ғұмырлы жарық беріп...

ӨМІРБАЯНЫ:


1939ж. 5 желтоқсан -

Гурьев (қазіргі Атырау) облысы,

Новобогат ауданына қарасты Манаш ауылында дүниеге келген.



1961 жылы

Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының

тіл-әдебиет факультетін бітіріп, Балықшы ауданының Еркінқала, Октябрьдің 40 жылдығы атындағы қазақ мектептерінде үстаздық еткен.



1966-1968 жж.

Гурьев облыстық "Коммунистік еңбек" газетінің партия тұрмысы бөлімінде әдеби қызметкер болып істеген.

1968-1970 жж.

Республикалық "Лениншіл жас" газетінің Ақтөбе, Гурьев, Орал облыстары бойынша меншікті тілші қызметін атқарған.

1970-1978 жж.

Республикалық "Қазақстан пионері" газетінің бас редакторы, 1978 жылғы желтоқсаннан "Пионер" журналының бас редакторы болып істеген.

1978-1996 жж

Республикалық «Ақ желкен» журналының бас редакторы.

1996-2004жж

ҚР Парламенті Мәжілісі 1-ші және 2-ші шақыр-ылымдарының депутаты

Қазіргі кезеңде

Көрнекті қазақ ақыны, халық жазушысы, журналист, республикалық «Тұмар» атты әдеби-көркем журналдың бас редакторы

МАРАПАТТАРЫ:

  • -

  • --



  • -

  • -

  • -





"Үйім — менің Отаным", "Маңғыстау монологтары", "Революция және мен" өлеңдері топтамалары үшін Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды (1984 ж.);

Ленин комсомолы Орталық Комитетінің Құрмет Грамотасы,

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы;

"Құрмет Белгісі" ордені;

"Парасат" ордені;

Республика мәдени-ағарту ісіне еңбегі сіңген қызметкерінің төс белгісі.



Фариза оңғарсынованың алғашқы өлеңдері баспасөз беттерінде 1958 жылдан бастап шыққан. Әр жылдары 20-дан астам өлеңдер жинақтары, очерктері, таңдамалы шығармалары, "Біздің Камшат" повесі, аудармалары "Жазушы", "Жалын", "Молодая гвардия" баспаларынан жарық көрді.

Орыс, туысқан республикалар ақындарының, Чили ақыны П. Неруданың жырларын, кейбір драмалық шығармаларды казак тіліне аударған.

Ақын әйелдер жанының кұпиясын, арманын, махаббатын көп жазады. Қазақтың батыр қыздары Әлия мен Мәншүктің тағдыры мен трагедиясына дастандар арнады. Ақын – өз заманының ар-ұжданы. Ол болашақ үшін өмір сүреді. Әлденеден мұңайған кезінде, біреудің пасықтығынан жүрегі мұздаған кезінде, кешегі досының бүгін теріс айналғанын көргенде Фаризаның досы, сенері, мұңдасы, берер дәрі-дауасы – поэзия.

Көңілді, жайлы күнімді,

Азапты қайғы мұңымды

Өзімменен бөліскенің үшін,

Қатем мен жеңістерім үшін,

Менің мынау қиындау тағдырым болып

О, баста көріскенің үшін

Өлең, мен сені аялап өтем! - деп толғайды.

"Асау толқын" атты өлеңінде:

Тағдырыңды сенің тапсырдым сенімді ұрпаққа

Көз нұрың, болашағыңда – сол түбінде, елім

Келеді әйтеуір бір ұрпақ менің соңымнан – бар үміт сенде.

О, асау толқыным менің! – деген жолдардан ақынның жастарға үлкен сеніммен, үмітпен қарайтыны анық байқалады.

Ақын жырында әйелдер бейнесінің көңіл күйі дауылды сезім болып жырланады, тек жай жырлау емес, қазіргі заман талабының биік өрісіне лайықтап жырлау – Фариза туындыларының бір қыры. Әйел – Ана тақырыбы. Әйелдер жан дүниесіне барлау жасауда ақын жетістігі мол. Оны өзі де ашып айтады: "Адам деген күрделі жаратылыс қой. Соның ішінде әйел халқының жан-дүниесі өз алдына бір әлем. Менің өз жырларымды сол әйел жанының сан күйін мүмкіндігім жеткенше жеткізгім келеді. Менің бұл тақырыптағы лирикалық кейіпкерім – әйелдер. Олардың тағдыры, жан дүниесі, күлкісі мен көз жасы өлеңдерімнің арқауы", – дей келе:

Өз-өзіммен өртеніп барам жанып,

Жүректен жас ағады тарамданып.

Менде жоқ қой бұл күнде тым болмаса,

Ақтарылар алдыңда саған барып.

Жасқа ғана толады жанар налып,

Мен үшін тұр дүние қараң қалып, – деп, әйелдің мұң-қайғысын сыр ғып шертеді. Енді бірде ақын:

Мезгіл бұршақ жаныңа салып таңба,

Қайратыңнан қайысып, налып қалма,

Сені іздейтін аға бар тарыққанда,

Інілер бар дем берер жабыққанға.

Бір ақиқат – бәрібір жоғалмайсың,

Жоғалмайтын жоқтаушы халық барда, – дейді.

Демек, азаматтық, қоғамдық, әлеуметтік көркем тұжырым жалаң публицистикалық шалқу дидактикалық толғаумен әсте терең ашылмақ емес, қайткен күнде де поэтикалық бейне, тұлғалы образ, сөз суретінің құдіреті бірінші қатарда, дәлірек айтқанда, ақындық сезім, қаламгерлік идея өзара ажырамас диалектикалық тұтастықта көрінеді.

Мен даланың қызы едім,

Жазығында жатпайтын көз ілер қара.

Жазира менің жанымның өзі де дара.

Асқар көрмеген мен шіркін биік дегенді.

Өлшеуші ем сонау аспанның өзімен ғана, – деген шумақта қаламгердің шыққан, өскен ортасын дәл көрсететін поэтикалық деталь, әдемі образды сурет жатыр. Сондай-ақ, ақынның биік арманы анық көрінеді. Фаризаның беріліп, шабыттанып, аса құмарта, кең көсіліп жырлаған табысты тақырыбы – махаббат, сүйіспеншілік тақырыбынан басқа да саяси-әлеуметтік тақырыптарды әуелде публицистикалық толғау үлгісі арқылы игерген ақын бірте-бірте философиялық, психологиялық монолог формаларға ауысып суреттегенін көреміз. Туған жер, Отан-Ананы нақты сурет, бейнелі тіл, көркем тәсілмен өрнектейді.

Туған жерге сағыныш.

О, туған жер, кең пейіл құшағың кең,

Саған көңіл бұлқынар күш-ағынмен.

Сағынышымды қанат қып саған қарай

Балапандай талпынып ұшамын мен, – немесе: "Сені қалай сүю керектігін мен ешқандай кітаптан оқымадым", – деп, туған жерге деген өзінің сағынышын, ерекше сезімін жырғып шынайы суреттейді. Ал:

Далам менің – қазынам, жыр сандығым,

Жыр нәрімен жер балқып, босанды құм.

Сортан жердің тұзы бар тамырымда

Ақшылтымдау сондықтан жусан жырым, – деген жолдардағы сезімі ерекше. Фаризаның өз сөзімен айтқанда, "өнер де, өмірдің өзі сияқты, ылғи қуаныш пен шаттықтан тұрмайтыны белгілі". Сондықтан да болар, Фариза:

Менің жырым –

Құштарлық қысқан кеудемнен

Бұрқырап жатқан бір жалын... – дейді.

Ағынан ақтарыла жырлау, ой-сезім тізгінін өлең жолында іріктей еркін ұстау – Фариза туындыларының өзекті қасиеті.

"Атқа шапқан-бақыт деп женгелерім

Жұбатса да, жүрегім көнбей менің

Алып ұшып тұра алмай бір орнымда

"Бәйгесі құрсын, өзі аман келгей", – дедім...

Бұлай деп тек ана ғана бәйек бола алса керек. Ақын қыз соғыс зардабын, соғыстан оралмаған талай әкелер мен ағалардың, қыршын кеткен жастардың тағдырын айрықша бір сүйіспеншілікпен жырлайды. Солай біздер қоштастық балалықпен,

Біз күткенбіз әкені, ана күткен.

Күту қиын, адам бұны ұқпаған,

Солдат көрсем, әлі күн тұрып қалам,

Әкем емес екен деп қадалып мен... –

немесе: Келеді, рас, Жеңістер қасіретпен, Құрбандықпен... талайдың шашы ағарып, – деген жолдарынан "Жеңіс күні" оңайлықпен келмегенін ашып айтады.

Табиғатты жырлау. Мұнда ақынның ешкімге ұқсамайтын өзіндік үні, даусы анық байқалады. Ақынның "Жаз" деген өлеңі тұла бойы қолмен қашалып жасалған әдемі мүсінді көз алдына елестетеді. Сурет пен теңеу, өткір ойлар қосылып өрілгенде көз алдыңа ғажап дала бейнесі келеді. Жаздың ыстық жалынына төзе алмаған ерке бұлақ көрінісі – ғажап! Биік таудың басына ызғар, мұзы жатса да, төсінде қызыл ала қызғалдақтар жайқалып тұр. Бұл – әсем Алатаудың көз тоймас келбеті ғой!


Сұлулар барған сайға бұғып,

Қарайды көлдің бетін айна қылып.

Шіркін, жаз, жомартсың-ау базарлыққа,

Бересің жан біткенге жайдарылық.

Адам жанына шуақ сеуіп, күлімдеп жүретін жандар болады. Осындай адамды жадыраған жаз мінезді адам дейді. Бұл жерде ақын жаз бен адамды салыстырып отыр. Табиғат тірі. Оған мына бір жолдарды оқи отырып

көз жеткіземіз:

Бас иіп қырдың жасыл қияқтары

Тұрғандай жаныңа әсем күй ақтарып.

Көп-нәзік қырдың гүлі албырайды,

Алғашқы балғын сезім сияқтанып.

Күн шықты жанарыңнан нұр атылып,

Құм жатыр бұйра жонда шұбатылып.

Жартыкеш ай барады жаутаң қағып,

Үйінен кеткен қыздай ұзатылып.

Анықтап көз салсақ, осы өлең жолдарында небір әдемі теңеулер, айшықтап суреттелген табиғат көрінісі бар. "Жарты-кеш ай ұзатылған қызға ұқсаса, қыр тәтті ұйқысын қимай қалғып қана тыныштық құшағында жатыр. Ал нәп-нәзік қырдың жұпар гүлі алғашқы балғын сезімге ұқсайды", – дейді ақын. Шынында мұндай тапқыр да сұлу тіркестерді тек Фариза ақын ғана таба алатын сияқты. Осылай еркелей жырлау Фаризаға тән секілді. Фариза өлеңдеріндегі табиғат тақырыбы ғажайып суреттерге толы. Жыр әлеміне құлаш ұрған ақын жырлары өз оқырмандарын қуанта берері сөзсіз.



Фариза Оңғарсынованың шығармашылығында шындық, қайсарлық, адамгершілік, махаббат, сенім сияқты философиялық категориялар нанымды, салмақты көрініс тапқан. Ол кез келген тақырыпты беріле, шабытпен, аса құмарта, кең көсіліп жырлайды.

Назарларыңызға ұсынылып отырған «Дауа» лирикалық жыр жинағы - ақынның көп жылғы творчестволық еңбегінің жемісі.



Ақын оқушысын өлеңіне тереңірек қарауға, түйдек-түйдек ойлардан мағыналы образ іздеуге, теңеу күрделіліктерін тануға жетейлейді. Өлеңдеріндегі бояулар байлығы ақынның кең әлемін, ішкі дүниесіндегі нұрлы сәулелер, сағым үміттер мен асқар армандарын көрсетеді. Олай болса Фариза Оңғарсынованың «Жырларымды оқы да, ойларымды ал»-деп, өзі айтқанындай шығармаларын бірге оқи отырып, оның дара күндерінің, нала түндерінің серігі, сенімі болған аяулы өлең жолдарына құлақ түріп, құдіретін сезінейік!


Каталог: ntb -> doc
doc -> Қазақстандағы жоғары білім
doc -> Мазмұны: Қалыптасқан қазақстан -2050 стратегиясы
doc -> Мазмұны: Қалыптасқан қазақстан- 2050 стратегиясы
doc -> Ғылыми техникалық кітапхана анықтама библиографиялық және Әдістемелік бөлім білім және ғылым
doc -> ҚОРҚыт ата атындағы
doc -> Қалыптасқан қазақстан 2050 стратегиясы
doc -> Мазмұны: Қалыптасқан қазақстан- 2050 стратегиясы
doc -> Қалыптасқан қазақстан- 2050 стратегиясы нұрлан темірбеков, Д. Серікбаев атындағы ШҚмту ректоры, профессор. Айқын да жарқын бағдарлама
doc -> Мазмұны: Қалыптасқан қазақстан -2050 стратегиясы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

енгізу | тіркеу
    Басты бет


материалдарды жүктеу