Қысқаша лекциялар жинағы


Мембранадағы липидтердің фазалық өтулері мен олардың физикалық күйлері



бет12/25
Дата31.12.2021
өлшемі349 Kb.
#107394
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   25
Байланысты:
Қысқаша лекциялар жинағы
Қысқаша лекциялар жинағы
Мембранадағы липидтердің фазалық өтулері мен олардың физикалық күйлері.Липидтімембраналардың моделі.Жазық биқабатты липидті мембрана (БЛМ).Липосондар.

Дене әр түрлі температурада, қысымда, концентрациясы әр түрлі химиялық құрамында, әр түрлі физикалық күйде (газ-сұйық-қатты-плазма) болуы мүмкін. Заттың кристалдық күйіне түрлі фазалық күйлері сәйкес келуі мүмкін. Мысалы: бір заттың яғни көміртегінің әр түрлі кристалдық модификациясы ретінде графит пен алмазды атауға болады. Физика курсынан белгілі қатты дененің сипатына - өзіндік көлемі, формасы, механикалық беріктігі, ал сұйық үшін - өзіндік көлемі, серпімді еместігі, аққыштығы жатады.

Қатты дене - кристалды және аморфты күйде болуы мүмкін. Қатты дене мен сұйықтың арасындағы айырмашылық - олардың бөлшектерінің қозғалысында жатыр. Өйткені сұйық пен қатты дене молекулалары - тепе - теңдік маңында тербелмелі қозғалыс жасай алады. Белгілі бір орташа уақыт ішінде молекуланың бір тепе - теңдік күйден екінші тепе - теңдік күйге секіруі болып өтеді. Сонда негізгі айырмашылық - «белгілі бір өмір сүру уақыты» - сұйықтарда қатты денелерге қарағанда анағұрлым кіші болады.

Липидті биқабатты мембрана физиологиялық жағдайда - сұйық күйде болады. Фосфолипидті молекуланың мембранадағы өмір сүру уақыты: τ =10-7 - 10-8с

Сонымен қатар мембранадағы молекулалар бейберекет тәртіпсіз орналаспаған, олардың орналасуында белгілі бір алыстық тәртіптілік заңдылық бар.

Фосфолипидті молекулалар 2-қабатты болып орналасады - олардың гидрофобты құйрықтары жуық түрде бір - біріне параллель болып келеді және полярлық гидрофильдік бастарының бағытталуында да белгілі бір тәртіптілік бар.

Агрегаттық күйлері сұйық болып келген - молекуланың орналасуы мен бағытталуы арасында алыстық тәртібі бар физикалық күйді сұйықты кристалдық күй деп атайды. Сұйық кристалдық күй әр түрлі структуралары болуы мүмкін, ол үшке бөлінеді.


  1. Нематикалық фаза

  2. Смектикалық фаза

  3. Холестикалық фаза

1. Нематикалық (жіп сияқты)– ұзын, молекулалар бір-біріне параллель бағытталған.

2. Смектикалық (сабын көпіршігі) – сияқты молекулалар, бір-біріне параллель және қабат-қабат болып орналасады.

3. Холестикалық - молекулалар бір жазықтықта бір-біріне параллель орналасады, ал әр түрлі жазықтықтарда молекула бағыттары да әр түрлі келеді.

Биологиялық мембрананың биқабатты липидті фазасы сұйық кристалды смектикалық күйге сәйкес келеді. Сұйық кристалды күйлер - температураның өзгеруіне, қысымға, химиялық құрамына, электр өрісіне өте сезімтал. Бұл липидті биқабатты мембрананың динамикалық өзгергіштігін көрсетеді. Сыртқы ортаның және химиялық құрылымның сәл өзгеруі нәтижесінде биқабатты мембрана әртүрлі фазалық күйлерге өте береді. Сұйық кристалдар кез келген зерттеуде пайда бола бермейді, олар көбінесе ұзын молекуладан тұратын зерттеуде пайда болады.

Физикалық зерттеу әдістері яғни дилотометриялық - (көлемдік ұлғаю коэффициентін өлшеу) және калорометриялық - жылу сиымдылығын өлшеу, рентген структуралық сараптау және т.б. дәлелденгендей биологиялық мембрананың липидті бөліктері белгілі бір температурада 1-ші түрдегі фазалық ауысуға ұшырайды. Радиоқұрылымдық, радиоспектроскопия, флюресценттік сараптау, инфрақызылдық спектроскопия және басқада физикалық зерттеулер нәтижелері көрсеткендей, температура төмендеген сайын, фосфолипидті мембрана сұйық кристалдық күйден – гель күйге өтеді, мұны шартты түрде - қатты кристалдық күй деп атайды.

Гель күйде - сұйық кристалдық күйге қарағанда молекулалар бұрынғыдан да тәртіпті орналасады, гель фазадағы фосфолипидті молекулалардың барлық гидрофобты көміртегі құйрықтары бір-біріне қатаң түрде параллель болып орналасады.

Сұйық кристаллдарда - жылулық қозғалыс әсерінен транс-гош өтулері пайда болуы мүмкін, молекуланың құйрықтары майысып, қайырылып олардың параллельдігі кейбір жерлерде, әсіресе мембрананың ортаңғы жерінде бұзылады.

Сұйық кристаллдарға қарағанда гель фазаның мембрана қалыңдығы үлкен болады, бірақ қатты күйден сұйық кристалдық күйге көшкенде көлемі біраз өседі, өйткені бір молекулаға келетін мембрананың ауданы - 0,48 - 0,58 нм–ге дейін өседі. Қатты кристалдық күйде - тәртіптілік сұйық күйге қарағанда күшті болып оның энтропиясы аз болады.

Мембрана қалыпты күйде сұйықты кристалдық күйде болуы керек, сондықтан тірі жүйеде қоршаған ортаның температурасы ұзақ уақыт төмендеген сайын мембрананың химиялық құрамының адаптациялық өзгерістері байқалады, бұл фазалық өтудің температура төмендеуін туғызады.
7 - 8 лекция.



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   25




©engime.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет