13-тақырып: Байланыс процесінің үш құрылымдық компоненті


Тұлғааралық қатынастар жүйесіндегі қарым-қатынас құрылымы



бет3/8
Дата09.04.2023
өлшемі164,64 Kb.
#174058
1   2   3   4   5   6   7   8
Байланысты:
13 дәрісбаян
2752788304

Тұлғааралық қатынастар жүйесіндегі қарым-қатынас құрылымы.


"Қарым-қатынас" терминінің дәстүрлі әлеуметтік психологияда нақты аналогы жоқ, өйткені ол ағылшын тіліндегі "коммуникация" терминіне толығымен сәйкес келмейді, сонымен қатар оның мазмұнын арнайы психологиялық теорияның тұжырымдамалық сөздігінде ғана қарастыруға болады10. Әрине, төменде қарастырылатын қарым-қатынас құрылымында оның әлеуметтік-психологиялық білімнің басқа жүйелерінде сипатталған немесе зерттелген жақтарын бөліп көрсетуге болады. Алайда, мәселенің мәні, оның отандық әлеуметтік психологияда қалай белгіленетіні түбегейлі ерекше.
Қарым-қатынастың күрделілігін ескере отырып, оның құрылымын қандай да бір жолмен белгілеу керек, содан кейін әр элементті талдауға болады. Қарым-қатынас құрылымына оның функцияларын анықтау сияқты әртүрлі тәсілдермен жүгінуге болады. Біз қарым-қатынас құрылымын ондағы өзара байланысты үш жақты бөліп көрсету арқылы сипаттауды ұсынамыз: коммуникативті, интерактивті және перцептивті. Қарым-қатынас құрылымы сызба түрінде келесідей бейнеленуі мүмкін (сур. 1)11.
1 сурет
Қарым-қатынас құрылымы
Қарым-қатынастың коммуникативті жағы немесе қарым-қатынас сөзінің тар мағынасында - қарым-қатынас жасайтын жеке тұлғалар арасындағы ақпарат алмасудан тұрады. Интерактивті жағы - бұл қарым-қатынас жасайтын адамдар арасындағы өзара әрекеттесуді ұйымдастыру, яғни.тек білім, идеялармен ғана емес, іс-әрекеттермен де алмасу. Қарым-қатынастың перцептивті жағы қарым-қатынастағы серіктестердің бір-бірін қабылдауы мен тануы және осы негізде өзара түсіністік орнату процесін білдіреді. Әрине, бұл терминдердің барлығы өте шартты. Кейде басқалары аз-көп ұқсас мағынада қолданылады. Мысалы, қарым-қатынаста үш функция бөлінеді: ақпараттық-коммуникативті, реттеуші-коммуникативті, аффективті-коммуникативті.
Міндет-осы тараптардың немесе функциялардың әрқайсысының мазмұнын талдау, соның ішінде әр тараптың немесе функциясының құрамын эксперименттік деңгейде мұқият саралау. Әрине, шын мәнінде, бұл тараптардың әрқайсысы қалған екеуінен оқшауланбайды және оларды тек талдау үшін, әсіресе, эксперименттік зерттеу жүйесін құру үшін бөлуге болады.
Мұнда көрсетілген қарым-қатынастың барлық жақтары шағын топтарда, яғни адамдар арасындағы тікелей байланыс жағдайында анықталады. Адамдардың бір-біріне әсер ету құралдары мен тетіктері және олардың бірлескен жаппай іс-әрекеттері жағдайында арнайы талдаудың мәні болуы керек, әсіресе, үлкен топтар мен жаппай қозғалыстардың психологиясын зерттеу кезінде.
Қарым-қатынас процесінде өзара түсіністіктің негізгі тетіктері идентификация, эмпатия және рефлексия болып табылады. "Идентификация" термині әлеуметтік психологияда бірнеше мағынаға ие. Қарым-қатынас мәселесінде идентификация - бұл оның ойлары мен идеяларын білу және түсіну үшін қарым-қатынас серіктесіне ұқсаудың ақыл-ой процесі.
Эмпатия дегеніміз-ойша өзін басқа адамға теңестіру процесі, бірақ белгілі адамның тәжірибесі мен сезімдерін "түсіну" мақсатында. Мұнда "түсіну "сөзі метафоралық мағынада қолданылады – эмпатия аффективті "түсіну" болып табылады. Анықтамалардан көрініп тұрғандай, идентификация және эмпатия мазмұны жағынан өте жақын және көбінесе психологиялық әдебиеттерде "эмпатия" термині кеңейтілген түсіндірмеге ие – оған қарым-қатынас серіктесінің сезімдері мен ойларын түсіну процестері кіреді. Сонымен қатар, эмпатия процесі туралы айтқанда, серіктестің жеке басына деген оң көзқарасты есте ұстау керек. Бұл дегеніміз: адамның жеке басын тұтастықта қабылдау; өзінің эмоционалды бейтараптығы, ол туралы бағалау пікірлердің болмауы.
Бір – бірін түсіну проблемасындағы Рефлексия-бұл жеке тұлғаның қарым-қатынас серіктесі қалай қабылдайтынын және түсінетінін түсінуі. Қарым-қатынасқа қатысушылардың өзара көрінісі барысында "рефлексия" қарым-қатынас субъектілерінің мінез-құлық стратегиясын қалыптастыруға және олардың бір-бірінің ішкі әлемінің ерекшеліктерін түсінуін түзетуге ықпал ететін кері байланыс түрі.
Қарым-қатынасты түсінудің тағы бір механизмі - тұлғааралық аттракция. Аттракция - бұл адамның қабылдаушыға деген тартымдылығын қалыптастыру процесі, оның нәтижесі тұлғааралық қатынастарды қалыптастыру болып табылады. Қазіргі уақытта аттракция процесінің кеңейтілген түсіндірмесі бір-біріне, олардың тұлғааралық қатынастарына (оң да, теріс те) эмоционалды-бағалау компонентінің басымдылығымен әлеуметтік көзқарастың бір түрі ретінде эмоционалды-бағалау идеяларын қалыптастыруда14.
Қарым-қатынастың қарастырылған функцияларын жіктеу, әрине, бір-бірін жоққа шығармайды, басқа нұсқаларды ұсынуға болады. Сонымен бірге, олар қарым-қатынасты көп өлшемді құбылыс ретінде зерттеу керек екенін көрсетеді.


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8




©engime.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет