Мемлекеттік басқару проблемаларын жете түсіну үшін қазіргі менеджмент теориясының кейбір жайларын білу аса тиімді және қажет


Басқару функциясына лайықты шешімдер Жоспарлау



бет7/9
Дата15.09.2017
өлшемі2.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Басқару функциясына лайықты шешімдер Жоспарлау

    1. Сіздің бизнесіңіздің табиғаты қандай және оның жоғарғы мақсаты неде?

    2. Сіздің мақсатыңыз қандай болу керек?

      1. Сыртқы ортада қандай өзгерістер болуы мүмкін және олар үйымдарға қалай әсер етуі мүмкін?

      2. Қойылған мақсатқа жету үшін қандай стратегияны немесе тактиканы таңдап алу керек?

Қызметті үйымдастыру

        1. Ұйым жүмысын қандай үлгіде қүру керек? Орындалған жүмыстардьщ одағын мақсатқа сәйкес қарастыру.

        2. Жетекшілерге және үйымдардаң мүшелеріне қандай қабылданған шешім сенімді?

        3. Сыртқы орта өзгерісіне байланысты үйым қүрылымын өзгерту қажет пе?

Ынталандыру

          1. Менің бағыныштыларымның мүқтажы неде?

          2. ¥йым мақсатына жету үшін бүл мүқтаждықтар қалай қанағаттандырылады ?

          3. Өнімнің көбеюі және жүмысшылардың жүмыспен қанағаттандыруына не әсер етті?

          4. Одан әрі өнімді көбейту үшін не істеу керек?

Бақылау

            1. Жүмыс нәтижесін өлшеуді қалай қадағалау керек?

            2. Қорытынды қалай бағаланады?

3. Мақсатқа жету үшін біз қанша еңбектендік?

4- Қойылған мақсатқа жеткіліксіз жылжысаң, неге олай болды және қандай өзгерістер енгізу қажет?

Шешім қабылдау ортасы нарық дәрежесіне байланысты өзгеріц отырады. Тәуекелділік жағдайында әрбір шешім нәтижесіңің ықтималдылығын белгілі дұрыстықпен анықтауға болады. Егер таңдауға байланысты нәтижелердің ықтималдылық деңгейің болжамдау үшін жеткіліксіз болса, онда шешім қабылдау іпартты түрде анықталмаған болады. Басшы анықталмағандық жағдайьіңда өзінің ой-пікірі негізінде мүмкін болатын салдардың ықтималдылығын анықтауы тиіс.

Басқару шешімдерін қабылдағаннан кейін, оны жүзеге асыру кезеңі басталады.

Шешімнің "жүзеге асуы" - басқару жүйесінің тиімді жұмысының маңызды көрсеткіші, ол "бір проблема - бір шешім" принципі бойынша әрекет етуге талпынуы тиіс.

Қабылданған басқару шешімдері жазбаша немесе ауызша формада үсынылуы мүмкін. Көп жағдайда шешімдер жазбаша түрде безендіріледі. Мысалы, бүйрықтар, өкімдер, инстр>тсциялар және тағы сол сияқты. Бүл қүжаттарда шешімдерді орындау үшін мақсаттар көрсетілген, және әрекеттер бағдарламасы дайындалуы тиіс.

Шешімді жүзеге асыру - еңбек процесі. Тәжірибелі басшылар шешімдерді дайындау кезінде, оның орындалуы үшін қажетті шарттарды қарастыра отырып, оны жүзеге асыру күрделілігін бағалайды.

Қабылданған шешімді жүзеге асыру процесі оның орындалуына бақылаумен тығыз байланыста. Шешімнің орындалуын тиімді бақылау орындалған жүмыстардың нақты еңбегінсіз мүмкін емес, сондықтан есеп жүргізудің барлық үш түрі де қодданылады. Мысалы, олар: статистикалық, бухгалтерлік, оперативтік болады. Бақылау міндеті болып берілген бағдарламадан ауытқуларды дер



езінде анықтау ғана емес, сондаи-ақ оларды жедел жою немесе

алдын алу табылады.



Бақылаудың қиындығы әртүрлі көрсеткіштер жөніндегі көптеген

шешімдердіҢ орындалу барысын бақылаумен көрсетіледі.

Бақылау нәтижесінде қабылданган шешімдерге түзетулер енгізу қажеттігі туындайды, ал кейде жаңа шешімдер қабылдау қажет болады.

Бүл өзгерістердің себептері обьективті және субьективті болуы мүмкін. Обьективті болып - сыртқы себептер, яғни жағдайдың өзгеруі, ал субьективті болып - шешімнің аяғына дейін өңделмегендігі, және шешімнің орындалуын нашар үйымдастыру

және тағы сол сияқты.

Басқару шешімдері басшы қабылдаған шешімдер арқылы жүмыс жасайтын адамдардың жеке өміріне де ықпал етуі мүмкін.

6.2. Басқарушы шешімдердің түрлері

Маңызды шешімдерді қабылдаудағы жауапкершілік — басшыға ауыртпалық әкеледі. Сондықтан басшылар ойланып, қарасты- рылмаған шешімдерді қабылдай алмайды. Басшылық іс - әрекеттің неғүрлым жетік және жүйелі түрде түсіну үшін жалпылама шешім қабылдау, оның басқару процесімен қарым-қатынасына және үйымдық шешімдердің мінездемелеріне тоқталу қажет.

Басқару шешімдерінің түрлері бүл - үйымдық шешім, сезуге негізделген шешім, пікірлерге негізделген шешімдер, үтымды шешімдер.

1) Ұйымдық шешім дегеніміз — лауазымды адамдардың өздеріне берідген міндеттерді орындаулары үшін тандау қабілеттіліктерінің болуы. Оның мақсаты - үйымның алдында түрған мәселелер

қозғалысын қамтамасыз ету. Сондықтан да, тиімді ұйымдық шещщ деп, қабылданіған және орындалған мақсатты айтуға болады.

¥йымдық шешімдерді бағдарланған лсәне бағдарланбаған деп бөлуге болады.



  1. Бағдарланған шешім — математикалық тендеулерде қолданылатын, әрбір қадам мен қимылдың белгілі бір сәйкестілігін жузеге асырудың нәтижесі болып табылады. Немесе іс - қимылдың айқын, белгілі логикаға сәйкес нәтижелі түрде жузеге асырылуы. Бұл жағдайда альтернативаның мүмкіндік саны шектеулі және тандау ұйымдар белгілеген бағыттарда жүзеге асырылады.

Бағдарлау — тиімді ұйымдық шешімдер қабылдаудың көмекші құралы. Шешімдердің қабылдануына қарай басшылар кемшіліктерді жояды.

Б) Бағдарланбаған шешімдер. Мұндай шешімдер белгісіз фактормен ілесетін, анықталған өлшемде, жаңадан болатын жағдайларда талап етіледі. Солай болғандықтан, алдын-ала қажетті қадамдардың нақтылы реттілігін ҚҰРУ мүмкін емес. Бағдарланбағандардың санына мына типтегі шешімдерді жатқызуға болады:

- ұйым мақсаттары қандай болуы керек? өнімді қалай жақсарту керек? бөлімшенің құрылымын қалай жетілдіру қажет? қол астындағы адамдарды қалай ынталандыру керек?


  1. Келісімдер. Басқару проблемаларын зерттеу жөнінде маман ретінде Роберт Кац былай деді: "Әрбір шешім соншама бағалы қайшылықтарды, мақсаттарды және белгілерді меңгеруі керек. Осындай көзқарас жағынан үйлесімдіден төмен болады. Ұйымдарға әсерін тигізетін әрбір шешім немесе тандаулар (ұйғарымдар) оның қайсы бір бөлігінде негативтік салдар ретінде қарастырылады.

Шешімдерді қабылдау процесін қарастыра отырып, ондағы екі мәселені немесе жағдайды қарастырған жөн. Оның біріншісі, шешім қабылдау қиын емес, бұл кезекте адам барлық іс-қимылын таедауға негіздейді. Жақсы шешім қабылдау қиын.

Лл екіншісі, шешім қабылдау психологиялық процесс. Адамның іс-қимылы, әрекеттері әрқашанда қисынды бола бермейді. Бізді кейде қисын (логика) билесе, кейде сезім билеп кетеді. Басшы қабылдаған ұйғарымдарға осындай екі тұрғыдан қарағанда, аталған екі түрдің тек біреуіне жатқызу дұрыс емес. Екеуі де қатар қолдануы мүмкін. Дегенмен мәселені тек қана сезім арқылы шешем деген адам, күтпёген жерден көптеген кедергілерге тап болады.

Статистиканың анықтауынша, қисынсыз (логика) қабылданған ұйғарымнан шығатын нәтиже шамалы. Енді сол шешімдерге тоқталайық.


    1. Сезуге негізделген шешімдер (интуитивное решение) — бұл шешімнің дұрыс екендігін түсіну негізінде жасалған таңдау. Шешім қабылдаушы бұндай жағдайда "қостаушылар" мен "қарсыластардың" сапалы өлшемдерімен айналыспайды, санаспайды.

    2. Пікірлерге негізделген шешімдер. Мұндай шешімдер кейде интуицияға да ұқсап кетеді, себебі оларда қисын анық емес.

Пікірлерге негізделген шешімдер - бұл білімге немесе жинақталған тәжірибеге сүйенген таңдау. Пікір ұйымдық шешімнің непзі ретінде пайдалы, сондықтан, ұйымдарда көптеген жағдайлардың жиі қайталану тенденциясы бар.

    1. Ұтымды шешімдер. Олар объективті - аналитикалық процестердің көмегіне негізделген. ¥тымды шешімдер бес кезеңнен тұрады, дегенмен кезеңнің саны проблеманың өзіне байланысты больщ келеді. Оны келесі суреттен көруте болады (Сурет 23).

  1. Енді осы үтымды шешімдердің негізгі кезеңдеріне тоқталып

  2. өтейік.

  3. 1 кезең. Проблеманы диагностикалау. Бүл проблеманы шешу жолындагы бірінші қадам. Проблеманың шығу себебін анықтау үшін қажетті ішкі және сыртқы хабарламаны жинап, талдау керек. Мүндай хабарламаны ресми жолмен емес, негізгі әдіспен жинауға болады. Мысалы, үйымның сыртында рынокты талдау, ал үйымның ішінде қаржылық есепті компъютерлік талдау арқылы қолдануға болады. Хабарламаны бейресми әдіспен жинауға болады. Мысалы, қалыптасқан жағдай туралы сүхбат жүргізу арқылы немесе жеке бақылау жүмысын жүргізу арқылы. Хабарламаның санының үлғаюы шешімнің сапасын арттыра бермейді. Сол себептен бақылау жүргізгендер релевантты, демек, жөнді және жөнсіз хабарламаның айырмашы/\ығын біліп түрудың маңызы зор. Релевантты хабарлама

( елевант- іске қажетті) — ол нақты проблемаға, адамға, мақсатқа, уақыт мезгіліне қатысты мәліметтер.

  1. кезең. Қабылданатын шешімді шектеу және белгілеу тұясырымдары. Барлық басқару шешімдерінің маңызды шектелуі - ол жоғарғы басшы буынының, барлық үйым мүшелерінің өкілеттілігін

тарылту болып табылады.

Басшы шешімді қабылдап немесе ол шешімді іске асыруы мүмкін, тек сол жағдайда, егер оның жоғарғы басшылары сондай істі жүргізуге өкілеттілік берсе, осы шектеуге қосымша басшыға стандартты анықтау керек. Соған қарап, тандаған альтернативті вариантты бағалау үшін қажет. Бүл стандартты қабыдданатын шадіімд^рл^Ң белгілері деп атайды.



  1. кезең. Альтернативаны анықтау. Іс жүзінде басқарушының әр альтернативаны бағалауға, не түжырым жасауға уақыты да, білімі де жете бермейді. Сол себепті басқарушы таңдау вариантының санын шектеп, тек қана қажетті дегендерін ғана қалдырады.

  2. кезең. Альтернативаны бағалау. Барлық идеялардың тізімі жасалғаннан кейін, әр альтернативаны жеке-жеке бағалауға кірісу керек. Ол үшін басшы әр альтернативаның жетістігін және кемшілігін анықтауы керек. Сондықтан екінші кезеңде айтылғандай, стандартқа болмаса, қабылданатын шешімдердің белгілеріне қарайды.

  3. кезең. Альтернативаны таңдау. Егерде альтернативалық шешімдер мүхият өлшеніп бағаланса, онда тандау немесе шешім қабылдау қиынға соқпайды.

Нарықты экономикаға өту кезеңінде үйымдарда өндірістік процестер мен әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынастардың күрделілігі, соғүрлым алуан түрлі шешімдер қабылдау қажеттігін туғьізады. Алайда кейбір елеулі белгілерді пайдалана отырып, оасқарушылық шешімдерді жүйе-жүйеге жіктеп, олардың негізгі тҮрлерш бөле көрсетіп, сипаттаута болады. Жоғарыда аталған

басқару шешімдерінің түрлері мен басқа да шешім түрлерін әртүрлі белгілері арқылы бөліп көрсетуге болады. Енді сол шешім түрдеріҢе тоқталып корейік.



Шешімнің түрлері

1. Шешім объектісі бойынша:

•мақсатқа немесе қүралға бағытталған; -қүрылымдық (жағдайлық);


  1. Алғашқы ақпараттардың сенімділігі бойынша:

-ақпаратқа (қажетті, жеткілікті); -жинақталған ақпаратқа (тәуелділікке негізделу);

  1. Шешім мерзімі бойынша:

-үзақ мерзімді; -орта мерзімді; -қысқа мерзімді;

  1. Басқарушы иерархиялық қүрылымымен байланысы бойынша:

  • стратегиялық,

  • тактикалық

  • оперативтілік;

    1. Қайталануы (жиілігі) бойынша:

-кездейсоқ (бірретті); -қайталанатын (рутиналық);

    1. Жеткілікгілігі (объекті деңгейіне) бойынша:

-жалпы (жалпы жүйелік); -жеке (азмаматдандырылған);

    1. Шешім қабылдау процесінің сипаты бойынша:

  • біріккен;

  • кезекті;

  1. Шешімді қабылдау сипаты бойынша:

-жеке дара (жеке);

-топтық (ұжымдық); -дискурсттық (ойдан қүралған); -интуктивтік (ойша); 9 Бағдарламау мүмкіндігі бойынша: -бағдарланған;



  • бағдарланбаған;

  1. Мәліметтерді өзгерту есебі бойынша: -қатты;

-икемді;

  1. Тәуелділік дәрежесі бойынша:

-автономиялы; -қосалқы; 1. Күрделілігі бойынша:

  • жай;

  • орта күрделілік;

  • күрделі.

6.4. Шешім қабылдаудьщ үлгілерімен мен әдістері

Шаруашылық жүргізетін жүйелердің барлық буындарында қабылданатын шешімдердің оңтайлылығына аса үлкен көңіл бөлуді қажет етеді.

Оңтайлы шешім — бүл оның мүмкін болатын вариантгарының барлығынан ең жақсысы шешімнің басқа варианттарынан берілген сүрақ бойынша үлкен үнемділігімен және іске асудың жьілдамдығымен ерекшеленеді.

Экономикалык, жүйелердің оңтайлылығы ден - берілген шектеулер кезінде және оңтайлылықтың берілген критерийі бойынша осы жүйенің ең жақсы жағдайына жетуді қамтамасыз ететщ, жетілдіру процесін түсіндіреді.

Шешім қабылдаудың көптеген әдістері бар, солардың көмегімең басқару шешімдері қабылданады. Соның ішінде үлгілеу маңыздц орын алады.

Ү,-\гінің басты сипаттамасы ретінде нақты шаруашыдық жағдайдың қысқартылуын санауға болады.

Үлгілеу \модельдеу\- бұл обьектінің, жүйенің, идеяның басқаща формада өзінің негізгі жалпы түрінен ерекшеленетінін елестету. Шеіиімді өңдеу кезінде ұйымдармен қолданылатын үлгілердің үщ типі бар, Олар: физикалық, уйлестік және математикалық үлгілер.

Үлгілер типтері


  1. Физикалык, үлгі - объектінің немесе жүйенің үлғайтылған немесе кішірейтілген сипаттамасы комегімен зерттеуді көрсетеді. Физика7\ык, үлгінің айрықша сипаггамасы кейде ол үлгіленетін жалпылық ретінде көрінуден тұрады. Мысалы, зауыт жобасы жобалаушының нақты массштабтағы кішірейтілген сызбасын айтуға болады. Мұндай физикалық үлгі елестетіп қабылдауға көмектеседі лсәне нақты құрал-жабдықтың оғап бөлінген орны ауқымында орналаса алама, соны анықтауға көмектеседі, сондай-ақ кездейсоқ проблемаларды шешеді.

  2. Үйлестік үлгі - зерттелетін объектінің аналогын, және өзін нақгы объект ретінде көрсететін, бірақ ондай бағыт болып табылмайтын объектіні айтады. Үйлестік үлгінің мысалы ретінде ұйымдастыру сызбасын келтіруге болады. Оны тұрғызу кезінде басшылар жеке түлғалар мен қызметтер арасындағы ресми тәуелділ.ікті және командалар мақсаттарын оңай көре алады.

  3. Математикалық үлгіде - объектінің немесе тұлғаның қасиеттері мен мінездемелерін сипаттау үшін символдаРАЬІ қолданады. Математикалық үлгі ұйымдық шешімдерді қабылдаУ кезінде қолданылатын үлгілер типіне жатады.

Үлгілерді тұрғызу өз алдына жеке проңесті құрайды.

Үлгілерді тұрғызу процесінің негізгі кезеңдері төмендегідей

-міндеттерді қою;

-үлгіні тұрғызу;

-дұрыстығына көз жеткізу;

.қолдану және объектіні жаңарту.

Үлгілеудің жалпы проблемалары болып дұрыс емес алғы шарттар, ақпараттық шектеулер, нәтижелердің дұрыс қолданылмауы және шектен тыс шығындар табылады.

Осы аталған үлгілерге қоса, басқару ғылымында үлгілердің басқа да түрлері қолданылады. Енді сол басқару ғылымындағы үлгілерге тоқталып өтейік.

Басқару ғылымының үлгілеріне шолу Шешім қабылдау үлгілері


    1. Ойын теориясы - қабылданған шешімдердің, қандай да бір әрекеттердің бәсекелестерге ықпалын бағалау үшін қолданылатын үлгілеудің әдісі;

      1. , Кеяек теориясы жане пңтайлы қһгямйт көрсету үлгісі -

қызмет көрсету арналарының оларға қажеттілігіне қатысы бойынша оңтайлы санын аньіқтау үшін қолданылады.

Қорларме.н басқару^үлгісһ.- ресурстарға және олардың санына тапсырыстарды, сондай-ақ қоймалардағы дайын өнім массасын орналастыру уақытын анықтау үшін қолданылады.

4. Сызықты бағдарламалау үлгісі - бәсекелесетін қажетгіліктер баР болған кезде, тапшы ресурстарды бөлістірудің оңтайлы (оптимальды) тәсілін анықтау үшін қолданылады.

^ ^мшшцшаык, үлгілеұ (модельдеу). Имитация- нақты

^ағдайдағы өзгерісті анықтау үшін үлгіні құру процесін және оның эксперимента,\ьды қолданылуын накты көрсетеді.



  1. Экономикальщ талдау - шығындарды және экономикалық пайдалылықтарды бағалаудың барлық әдістерін дерлік өзіне енгізеді еондай-ақ кәсіпорын қызметіне қатысты рентабельділігің экономикалық жағдайын анықтау үшін қолданылады.

Шешім қабылдау әдістері

  1. Төлем матрицасы - бұл шешімдердің статистикалық теория әдістерінің бірі. Бул әдіс басшыға бірнеше варианттердың бірін таңдауда көмек көрсетуі мүмкін. Сондай-ақ қандай альтернативаның мақсатқа жетуде үлкен үлес қосуға қабілетті екендігін анықтау қажет болған жағдайда найдалы.

  2. Шешімдер ағашы - бүл шешім қабылдау мәселелерінің схемалық көрінісі. Шешімдер ағашы - бүл кезектілік шешімдерін қабылдау үшін пайдалану болыгі табылады. Бүл әдісті қабылданатын шешім нәтижелері келесі шешімдерге әсер ететін кезде, күрделі жағдайлар кезінде пайдалануға болады.

  3. Болжамдау - альтернативаларды және олардың ықтималдылығын анықтау үшін қолданылады. Болжамдау сапалық және сандық әдістерден түрады.

Болжамдаудың сапалық әдістеріне - әділ қазылар ойлары, откізушілердің ойлары және эксперттік бағалау әдісі жатады.

Каузальдік үлгілеу — бүл болжамдаудың сандық әдісі. Бүл қазіргі кезде қолданылатын математикалық жағынан өте күрделі әдіс. Ол бір өзгермеліден артық болған жағдайда қолданылдды.

Каузальдік үлгілеу — бүл қарастырылып отырған факторлармен және басқгіда өзгермелілер арасындағы статистикалық тәуелділікт1 зерттеу жолымен үқсас жағдайлардағы болатын жағдайларды болжамдауға қадам жасау. Каузальдік үлгілеу мысалы, қарыз бойынша пайыз ставкасы бір пайызға жоғарылаған сайын, жаңа үйге деген сүраныс бес пайызға түскендігін көрсетеді.

Статистика тілінде бүл тәуелділік корреляция деп аталады. Корреляция тығыз болған сайын, болжамдау үшін үлгі жарамдылығы оғары болады. Толық корреляңия өткен кезенде тәуелдІАІк әрқашан дұрыс болған жағдайда ғана болады.



Қайталауға арналған сұрақтар.

    1. Шешім қабылдау проңесі дегеніміз қандай проңесс?

    2. Басқарушы шешімдер дегеніміз не?

    3. Басқарушы шешімдердің басқару жүйесіндегі ролі қандай?

    4. Басқару шешімдерінің тиімділігіне әсер ететін факторларды атаңыз.

    5. Басқарушы шешімдер түрлерін атаңыз.

    6. Шешім қабылдаудың үлгілерімен әдістерін атаңыз.

    7. Басқару ғылымының үлгілеріне шолу жасаңыз.

    8. Ұтымды шешімдер және олардың негізгі кезеңдерін атаңыз.

    9. Шешім қабылдау ортасы дегеніміз не?

    10. Қабылданған шешімдерді жүзеге асыру процесін атаңыз.

    11. Шешімдердің орындалуына бақылау және оның қиындығы.

  1. 7. Басқару қызметінің мазмұны

  1. Процесс - ретіндегі басқару функциялары

  2. Басқару функцияларының түсінігі мен құрамы

  3. Стратегиялық және тактикалық жоспарлау

  4. Ұйымдастыру басқарудың функциясы

7.1. Процесс - ретіндегі басқару функциялары

Функция - жөнелтуді, әрекетті білдіретін латын сөзі. Басқаруда жекеленген функцияларды бөліп көрсету - өндіріспен, оны ұйымдастырудың күрделілігін туғызатын объективті процесс.

Басқару функцияларының жүйелі жиынтығы басқару процесін құрайды.

Ғылыми басқару саласының көрнекті өкілі Ф.Тейлор басқару функциялары қатарына төмендегілерді жатқызады:


  • мақсатты анықтау;

  • құралдарды таңдау және әзірлеу;

  • нәтижені бақылау.

Ал әкімшілік басқару мектебінің өкілі А.Файоль басқару функциялары қатарына:

  • болжамдау;

  • жоспарлау;

  • ұйымдастыру;

  • жарлық беру;

  • үйлестіру және бақылау.

Сонымен қатар кәсіпорында орын алатын операциялар жиынтығы турасынан келесі функцияларды анықтаған:

  • техникалық функция (өндіріс);

  • сауда - саттық функциясы;

  • есеп жүргізу функциясы;

122

. қаржылық функциясы;



. әкімшілік функциясы.

Басшылардың тікелей басқару әрекетін белгілейтін операциялық басқару теориясы бойынша функциялар: жоспарлау, ұйымдастыру, кадрлармен жұмыс жасау, басшылық және лидерлік, бақылау болып жіктелінеді.

Дамыған нарықтық қатынастардың бәсеке жағдайында кәсіпкерлік басқару маңызды орын алады. Осы белгі бойынша іскерлік басқарудың функциялары болып: дамыту, маркетинг, өндіру және шаруашылықты басқару табылады.

Баскару функцияларын жіктеу бір қатар белгілерге байланысты болып отыр. Басқару функцияларын ғылыми түрде тогітастыру басқару процесін белгілі-бір тиімді қалыпқа келтіруте мүмкіндік береді және басқару еңбегінің озық тәжірибесін таратуды жеңілдетеді.

Функциялар басқарудың мәні мен мазмұнын құрайды. Басқару функциясы — бұл басқару процесінің функциясы болып табылады.

Функция — бұл басқарудың обьективті құрастырушысы. Ал басқару — функциялар жиынтығының іске асуы. Функцияның ооьективті қүрамына кез келген иерархиялық деңгейлер енгізуге болады, және кез келген өндіріс ерекшеліктері кезінде басқаруға тән болады. Осыдан барып, кез келген деңгейдегі басқарудың сапалы бір тектілігі шығады.

Кез келген деңгейдегі және кез келген жүйедегі басқарушылық әрекеттердің үлкен, күрделі жиынтығын, басқарудың тұйық циклін күрайтын, функцияның қатаң шектелген тізіміне енгізуге болады: басқару шешімдерін қабылдау; басқару шешімдерін қабылдау; шешімдерді жүзеге асыру;

- бақылау.

Басқарудың кез келген функциясы болашақта дифференцияРа
ұшырауы мүмкін. Келесі кестеде басқару функцияларының
классификациясы келтірілген (Кесте 2 ).

Басқару функциялары

Басқару функциясын құрастырушылар

Басқару шешімдерін қабылдау

Болжамдау

Жоспарлау

Шешімдерді жүзеге асыру

Ұйымдастыру

Үйлестіру және реттеу

Ынталандыру және белсенліоу

Бақылау

Есеп беру

Талдау

Нақты экономикалық обьектідегі басқару функцияларын жүзеге асыру, шешуте тиіс міндеттерді орындазпуіен байланысты.

Ұсынылып отырған классификация функция теориясына анықталғандықты енгізуге, және экономикалық обьектілермен басқаруды жтілдірудің тәжірибелік міндеттерін шешу кезінде әдістемелік негіз ретінде қызмет етуі мүмкін. Осыны есепке ала отырып, мысалы, басқару құрылымын жетілдіру жолдары, ұйыммен басқарудың автоматтандырылган жүйесін құрудың әдістемелік негізін және тағы басқаларды қарастырғаны жөн.

Менеджменттің негізгі функциясы ретіндегі жоспарлауды және жоспарлау кезіндегі шешімдер классификациясын келесі суреттен көруге болады (Сурет 24 ).

—:— менеджменттің негізгі функциіісы ретіиде басқару объектісінің алдында қойылған

>КоспаРл ' міндеттерді, жазбаша немесе ауызша түрдегі нақты қаулыны өңдеу және қабылдауды мақсаттар^ ^ қаулы _ басқару шешімі болып табылады. Жоспарлау — бұл жалпы мақсатқа жетудегі білдіР^А1; П(Дерін1ң барлығының күштерін бірдей бағытта болуын қамтамасыз ететін баешылықтың ҰЙЫМерішң бірі, олардың көмегімен жүзеге асьфылады. Берілген функциядан басқару процесі -ӘС1Л"\альг ал оның сапасына үйым табысы байланысты болады.

Басқару циклін процесс ретінде қарастырып, "басқару


функциялары" ұғымындағы өзіндік дербес сипатта болатың
қызметтердің жүйелі жиынтығын немесе үздіксіз сериясын қүрайды
осы орайда басқару процесінің сүлбасын қарастыра өтейік (Сурет

25).



Сурет 25. Басқару процесі.

Суреттен көріп отырғанымыздай, басқару процесінің негізгі төрт
функциясы белгілі болды. Олар: жоспарлау, үйымдастыру, мотивация
және бақылау.

1. Жоспарлау үйым алдындағы мақсаттармен оларды тиіМА1


жүзеге асырудың жолдарын анықтайтын басқару әрекеті болЫП

табылады. Ұйымдағы жоспарлау екі себептің әсерінен туындаитьіи|


жеке қүбылыс емес. Біріншіден, кейбір үйымдар мақсатқ

жеткеннен кейін жүмысын тоқтады, өйткені, олар бастапқыда с0/Ц



көздеген мақсаты үшін қүрылады. Екінші себеп, жоспарлау үздіксіз жүзеге асырылуы тиіс - бүл болашақтағы түрақты белгісіздік. ? Ұйымдастыру жоспардың орындалуын қамтамасыз етуге тиісті ұйымдық қүрылымды құрадьт. Ұйым мақсаттарын басқаруда басшылар өкілеттіктер мен жауапкершілікті қолданады. Басқарудың басты міндеттерінің бірі - ұйым мақсатына жету барысында адамдық ресурстарды тиімді пайдалану. Басшы ұйыммен көзделген нәтижеге тиімді жету үшін жүмысты дұрыс үйлестіріп, адамдарға жүктелген міндеттерді орындата білуі тиіс.

3 Мотивация. Өз шешімін жүзеге асыру үшін басшы мотивацияның негізгі қағидаларын қолданады. Тиімді ынталандыру үшін басшылар ішкі қозғаушы күштерді, қажеттіліктер мен сыйлық жүйесін қолдануы мүмкін. Басшылар ынталандыруды, іштей талаптанудың іске асуы, үнемі өзгеріп түратын күрделі жиынтық қажеттілігінің нәтижесі деп түсінеді.

4. Бақылау — бұл стандарттар белгілеу. Біріншіден, мақсатты дәл анықтау, мұның өзі белгіленген уақыт аралығында жүзеге асуы тиіс. Оның өзі жасаған жоспарға негізделеді. Екіншіден, белгілі бір кезенде жеткен жетістіктің өлшемін білу және жетістікті күтілетін нәтижемен салыстыру.

Бақылау арқылы қосымша мүмкіндіктер ашылыгі, өндіріс пен қызмет жүйесін дамыту жоспарын жасауға қажетті түзетулер енгізіледі. Бақылау болмайынша, басқару процесі аяқталмай қалады және ол басқарудың барлық бөлігін қамтиды.

Мәселен жоспарлау мақсат қойып, ұйымдастыру мен ынталандыру жүйесін осы мақсатты орындау мүмкіндігі жағдайына

тіретін болса' ал бақылау барлық басқару жүйесінің тиімділігін Қамтамасыз етеді.



  1. стратегяялық жоспарлау;

  2. тактикалық жоспарлау;

  3. индикативті жоснарлау;

4} ұйым ішіндегі жоспарлау.

Стратегияушк, жоспгірлау. "Стратегия" ұғымы ежелгі

е/индегі ауқымды өкілеттілікке ие болатын басқарушыны, тура I


аудармасында "генерал шеберлігГ дегенді береді.

Стратегиялық жоспарлау - ұйым алдындағы мақсатқа жеіудегі


басшылықпен қабылданған, кешенді жан-жақты шешімдер
жиынтығын айтады.

Басқару қызметін жүзеге асыруда, стратегиялық жоспарлау


шеңберінде төмендегі әрекеттер орындалады:

  • ресурстарды бөлу - барлық қоғамдық ресурстардың
    шектеулітигімен байланысты;

  • сыртқы ортаға бейімделу - басқару ісінің барысы көп
    жағдайда қоршаған ортадағы экономикалық саяси,
    әлеумеітік-мәдени, техникалық факторлардың әсерінде
    болады;

  • ішкі үйлесімділікті орындау — стратегияны іс жүзіне
    асырудағы үйымның ішкі мүмкіндіктерін, жетістіктер мен
    әлсіз тұстарын басқарушы зерттеу, бағалау арқылы
    мақсаттардың орындалуын қамтамасыз етуі;

  • ұйымдық стратегияны ұғыну - басқарудағы осыған дейінгі
    орын алғ'ан тәжірибе, кешенді жоспарлар мен деректерге
    сүйене оіъірып, дамудың бағытын белгілеуді үсынады.

  • Әрбір басқару функциясы өз орнында дербес процесс боды саналады, өйткені, олардың әрқайсысы өзара байланысты әрекетгер сериясынан құралады.

  • Басқару процесінің маңызы мен сипатын басқарудың жалпы функциясы ретінде жоспарлау — басқару обьектісін мен субьектісін қоса алғандағы болашақтағы жай-күйін белгілейді.

  • 1.2. Басқару функциясы — жоспарлаудьщ түсінігі мең қүрамы

Басқарудың басты функциясы ретінде жоспарлау:

  • ұйымның болашақтағы дамуын анықтайды;

  • алға қойылған мақсатқа жетудің жолдары мен әдістерін белгілейді;

  • міндетті орындауда болуы ықтимал зардаптарды көре білуді қамтиды.

Жоспарлаудың маңызы болып қоршаған сыртқы орта факторларының әсері мен ұйымның ішкі мүмкіндіктерін бағалай отырып, мақсаттарды белгілеу.

Жоспарлау — басқару функциясы ретінде күрделі құрылымнан тұрады және өзінің төмендегідей қосымша функциялары арқылы жүзеге асадьг болжамдау, үлгілеу және бағдарлау.

Болжамдау — бұл ұйымның болашақтағы дамувгаың мүмкін бағыттарын алдын-ала көруді ғылыми негіздеу әдісі. Болжамдау " жоспарлаудың бірінші дәрежесін құрайды. Ол келесі міндеттерді . шепіуді қамтамасыз етеді деп таныладьг


экономикалық құбылыстар динамикасын анықтау

ұйымның болашақта дамуының мүмкін бағыттарын көрсететін, болжамдар құру;



болашақтағы жүйенің соңғы жағдайын, оның өтпелі жағдайын анықтау.

Болжамдаудың маңызды шарты - жоспарланатын кезең ындағы әртүрлі жағдайлармен жүйе жағдайын үлгілеу болып

табылады.

Бағдарлау міндеті - жүйенің жұмыс істеп тұрған нақты жағдайынан өтуін бағдарлау. Бұған жүйенің жұмыс істеу

алгоритмін өңдеу, талап етілетін ресурстарды анықтау, басқарудың ғылыми құралдары мен әдістерін тандау кіреді.

Жоспарлау - басқару функциясы ретінде мақсаттарды анықтау және оларға жету жолдарын анықтау процесін көрсетеді. Ол кез- келген ұйымның әртүрлі деңгейін қамтып, уақыт бойынша ұзақ мерзімді, орта мерзімді және қысқа мерзімді сипатта болады.

¥зақ мерзімді жоспарлау барысында (15-20 жыл) фирманың жалпы мақсаттары мен стратегиясы анықталады.

Орта мерзімді жоспарлаудың негізгі міндеті (әдетте 5 жылға) - қойылған мақсаттарды орындау үшін құралдарды тандау. Бұл жоспарларда жалпы кадрлық саясат, жалпы өндірістік стратегия, жалпы қаржылық саясат, жалпы маркетингтік стратегиялар анықталады.

Қысқа мерзімді немесе ағымды жоспарлаудың (әдетте 1 жылға) квартал және айлар бойынша бірнеше формасы бар. Олар:

әдетте 1 жылға өндірістік жоспар, қаржылық жоспар, маркетинг бойынша жоспар;

болашақтағы мүмкін жағдайлар туындаған кездегі реттеу саясаты мен механизмін өндеу; бюджеттік жоспарлау. ^Коспарлаудың негізгі жіктеулері:

Кәсіпорын деңгейіндегі стратегия:



    1. ондіріс стратегиіісы;

    2. қаржы стратегиясы;

    3. маркетинг стратегиясы;

    4. қызметкерлер стратегиясы;

    5. мәдениет стратегиясы.

  • Стратегиялық және тактикалық жоспарлау

  • Стратегиялык, жоспарлау дегеніміз - бұл кәсіпорын сшылығымен қабылданатын әрекеттер және шешімдер жиынтығын кө сетеді, ол ұйымның өзінің мақсаттарына жетуге көмектесу үшін арналған арнаулы стратегияларды дайындауға әкеледі.

  • Стратегиялық жоспарлау процесі басқару шешімдерін қабылдауға көмектесетін құра,\ бо,\ып табылады. Оның міндеті - ұйымдағы жеткілікті дәрежедегі жақсылықтар мен өзгерістерді қамтамасыз ету.









Сурет 26.


Стратегиялық жоспарлау процесі.
Үйымның жалпы мақсатының негізі - ол ұйымның міндетті ісін анықтау. Мақсат - ол осы міндетті істі жүзеге асыру үшін жасалынады.

¥йымның жетістігіне шын үлес қосу үшін мақсаттың әртүрлі сипаттамасы болу керек.

Мақсат нақты және өлшемді болуы керек.

• Мақсат уақытқа бағытталуы керек. Сол үшін ол үшке бөлінеді:



Ұзақ мерзімді;

  • орта мерзімді;

  • қысқы мерзімді мақсат.

Ұзақ мерзімді мақсатгың жоспарлау деңгейі 5 жылға тең Ұйымдар бұл мақсатты ең алдымен түжырымдайды.

Орта мерзімді мақсаттың жоспарлау деңгейі 1-5 Жьіл аралығында.

Қысқа мерзімді мақсаттың жоспарлау деңгейі 1 жылға дейін.

    1. Мақсат қол жетерлік болу керек.

    2. Соңынан, ұйымның көптеген мақсаттары тиімді болу үшін, олар бір-біріне үйлесуі керек, яғни бір мақсаттың орындалуына кедергі болмауы керек.

Сыртқы ортаны талдау және бағалау.

Ұйымның міндетті ісі мен мақсатын анықтағаннан кейін, басқарушы стратегиялық жоспарлау процесінің диагностикалық кезеңін бастау керек. Бұл кезеңнің бірінші қадамы ол сыртқы ортаны зерттеу.

Сыртқы ортаны бағалағанда үш параметрге сүйенеді:


өзгерістерін бағалау,

      1. Фирманың ағымды стратегиясына қауіп төндіретін

факто[)ларды анықтау;

      1. Жалпы фирманың мақсатына түзету енгізгенде, қандаи факторлардың мүмкіншіліктері жоғары екенін анықтау.

Сыртқы ортаны талдау процесс 6оу\ып келеді, себебі ол арқылы стратегиялық жоспарды жасаушылар, фирманың мүмкіншіліктерін және оған келетін қауіпті анықтау үшін сыртқы факторларАЬІ бақылайды. ¥йымға ықпал ететін факторлардың әсерін келесі түрА болады.

Ұйымдарда кездесетін мүмкіншіліктер мен қауіптерін 7 облысқа бөліп айтуға болады. Ол облыстар: экономика, саясат, нарық, технология, бәсекелестік, халықаралық жағдай және әлеуметтік тәртіп.

Сыртқы ортаны талдау арқылы ұйым қауіптер мен мүмкіндіктердің тізбегін жасайды.

Келесі проблема ол басшылардың сыртқы . жағдайларды пайдаланып, фирманың ішіндегі байланысын анықтау.

Ішкі проблеманың диагнозын анықтауға керек процесті басқаруды зерттеу деп атайды.

Басқаруды зерттеу дегеніміз - ұйымның стратегиялық мықты және әлсіз жақтарын анықтайгын, функционалдық зоналарының методикалық бағасын айтады.

Басқаруды зерттеу жұмысын жеңілдету үшін 5 функция Ұсынылады. Олар: маркетинг, қаржы (бухгалтерлік есеп), операция іс). адам қоры және корпорацияның бейнесі мен мәдениеті.

Ға келетін сыртқы қауіптер мен мүмкіншіліктер күшін ^ ^стырғаннан кейін, басқарушы стратегияны анықтайды.

процес • СТратегиясьш таңдау гіроцесс ретінде қарастырылады. Бұл (Сурет 27)ЖӘНӨ °НЬІҢ еРекшелігін келесі суреттен көруге болады

Фирма стратегиясын таңдау кезінде уйым алдында стратегияльіқ а.іьтернатиьадар тұрады. Оларі-а тольпъірақ тоқталуды жөн көрдік

Үйымның алдыида 4 негізгі стратегиялық альтернаТИВа қарастырылады. Олар: өсудің шектөлуі; өсу; қысқарту және осы үш стра тегияны үйл е стіру.


  1. Өсудің шектелуі стратегиясының мақсаты - инфляцияға енгізу кіргізілгеннен кейін жеткендегі жағдайдан бастап сипаттайды. Өсудің шекіелу стратегиясы кемеліне жеткен, орнықты технологиясы бар өндірістерде, ұйымдар өзінің жеткен жағдайына қанағаттанған я<,ағдайда қолданылады. Бұл альтернативаны ұйымдар ең жеңіл, ең қолаіілы және қауіпсіз қимыл әдісі ретінде тандайды.

  2. Өсу екініш аль>тернагива болып табылады. Ол технологиясы тез өзгеріп отыратын, динамикалық даму салаларында қо;\данылады. Бұл альтернати ваны тоқырау жағдайындағы өз фирмаларын рыноктан шығу ұшін диверсификацияға талпынған басқарушылар қолданады,

Диверсификация дегеніміз - әр алуандылық, жан-жақты даму.

Өндіріс диверсификациясы бір - бірімен озара байланысты емес, көптеген еғідіріс тұрлерінің бір мезгілде дамуы, өндірілетін өнімнің түр - тұрін көбейту.



Стагнация - өндірістегі, саудадағы, қандай да бір процестердегі

тоқырау.


Өсу ішкі және сыртқы өсу болып 2-ге бөлінеді.

Ішкі өсу - тауарлардың ассортиментін кеңейткенде болады.

Сыртқы әсу — ол аралас салаларда тік және көлденең өсУ түрлерінде болуы мұмкін.

3. Ең сирек коздесетін альтернатива ол қысқарту стратегиясы

Қысқарту стратегиясы шеңберінде бірнеше варианттар болуы

мүмкін;


  1. Жою. Оның негізі ұйымның материалдық запастары мең
    активтерін толық сатылымға жіберу.

  2. Артықтарын алып тастау. Фирмалар қызмет түрін немесе
    бөлімдерін өздерінен алып тастағанды ұтымды деп

есептейді.

  1. Қысқарту немесе өзгерту стратегиясы. Тоқырау
    экономикасында көптеген фирмалар табыстарын көбейтем
    деп, қызметтерінің бір бөлігін қысқартуды мақсат түтады.
    Қысқарту стратегиясын үйымдарды экономикалық
    қүлдыраудан сақтап қалу мақсатында қолданады.

  2. Үйлестіру стратегиясы. Оны әртүрлі салада белсенді қызмет
    істеп жүрген ірі фирмалар қолданады. Үйлестіру стратегиясы
    жоғарғы айтылған - өсуді шектеу, өсу, қысқарту
    альтернативаларының кез келген бірліктері.

Стратегиялық альтернативаны қарағаннан кейін, басқарушылар

соның ішінен таңдауға кіріседі. Оның мақсаты стратегиялық


альтернативаны тандау. Бүл тандауға әртүрлі факторлар әсер етеді.

Олардың негізгілері:



    1. Тарату. Оның тиімді варианты болып үйымның
      материалдық запастары мен активтерін толық сатуға

жіберу.

    1. Артығын кесіп тастау. Фирмалар ' өзінен кейбір
      бөлімшелерді не қызмет түрін өзінен алып тастағандЫ

тиімді деп жиі қолданады.

    1. Қысқарту немесе бағытын өзгерту. ТоқыраУ

    2. экономикасында көптеген фирмалар табысын көбе^И
      мақсатымен өзінің қызметінің бір бөлігін қысқартады-

Қысқарту стратегиясына көбінесе компанияның қызмет
көрсеткіштері төмендеген жағдайда, немесе экономикасы
басылғанда ұйымда сақтап қалу үшін сүйенеді.

Басшылардың стратегиялық тандауына тағыда басқа әртүрлі
факторлар әсер етеді. Оның кейбіреулері мыналар:

      1. Тәуекел. Тәуекел компания өмірінің фактісі. Жоғарғы
        дәрежелі тәуекел компанияны банкроттыққа әкеледі.

      2. Стратегияның өткенін білу. Көбінесе басшылар саналы
        түрде немесе ойланбастан фирманың таңдап алған бүрынғы
        стратегиялық альтернативасының ықпалында болады.

        1. Иеліктерге әсері. Көбінесе акция иелері нақты
          " стратегиялық альтернативаны таңдағанда басшылық

икемділігін шектейді.

        1. Уақыт факторы. Шешім қабылдағанда уақыт факторы
          үйымды табысқа немесе сәтсіздікке үшырауына мүмкіндік
          туғызады. Жақсы идеяның өзі мезгілсіз кезде іске асыру
          үйымды күйруге әкеп соқтырады.

Осы аталған факторларға қоса, стратегияны тандау кезендері де

бар. Келесі суретте стратегияны таңдау кезендері мен факторлары


келтірілген (Сурет 28).

Каталог: ebook -> umm
umm -> ПОӘК 042-18-29 8/03-2013 №1 басылым 05. 09. 2013
umm -> Жалпы және заң психологиясы терминдерінің қысқаша сөздігі. І бөлім. Жалпы психология пәнінің терминдері
umm -> 6М 011700- «Қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы» Магистранттарға арналған
umm -> ПОӘК 042-14-5-05. 02. 20. 22/2013 № басылым
umm -> «Ежелгі дәуір әдебиеті» пәніне арналған оқу-әдістемелік материалдар 2013 жылғы №3 басылым 5В011700 «Қазақ тілі мен әдебиеті», 5В012100- Қазақ тілінде
umm -> Оқытушы үшін «Қазақстан тарихы»
umm -> Әбікенова Гүлнафис Төкенқызы Қазақ тіліндегі эпистолярлық стильдің лингвистикалық сипаты
umm -> Педагогика кафедрасы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©engime.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет