Сабақтың көрнекілігі: тірек-сызба, Сабақтың пәнаралық байланысы: Химия



бет6/20
Дата31.12.2019
өлшемі3,68 Mb.
түріСабақ
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

40

төжірибе жасаған. Жасалған төжірибенің аркасында М.Месельсон мен Ф.Сталь ДНҚ молекуласының жартылай сактала екі еселенетінін аныктады (13-суреттегі үшінші катар, екінші тізбек). Эукариот зкасушаларына жасалған кейінгі төжірибелер нөтижесінде де ДНҚ молекуласының жартылай сактала екі еселенетіндігінің дүрыстығы аныкталды. ДНҚ молекуласының екі еселенуінде негізгі рөлді ферменттер аткарады. ДНҚ-ның кос тізбегі бір-бірінен ажырау үшін арасындағы кос байланыстар үзілу кажет. Биохимиктер ДНҚ-ның екі еселенуіне катысып, сутектік байланыстарды үзетін ерекше ферментті бөліп алды. Ол ферментті Щ$К,-полимераза ферменті деп атады. Бүл ферментті ашкан америкальщ био­химик Артур Корнберг осы еңбегі үшін Нобель сыйлығының лауреа­ты атағын алған.

Ферментгердің өсерінен сутек-тік байланыстардың үзілуі ДНҚ-нын бір үшынан басталып, екінші үшында аякталатындығы 14-су-ретте бейнеленген.

ДНҚ молекуласы 14-суреттен көріп отырғанымыздай, бірден ыдырамай, үзінді түрінде екі еселе-неді де, өрбір тізбектің карама-кар-сысында жаңа тізбектер синтезде-леді. Жаңа тізбектердің осылай үзінді түрінде синтезделетінін 1968 жылы жапон ғалымы Р. Оказаки дөлелдеген болатын. «Бүл үзінділер калай бірігіп тұтас молекулаға айналады?» деген сүрак туындады. Оның жауабы: бүл үзінділердія бір-бірімен лигаза (грекше «ligasa» — жабыстырушы, жалғастырушы деген мағынаны білдіреді) ферменті аркылы байланысатындығы зерттеу жү-мыстары аркылы аныкталды. Америкальщ ғалымдар Ричардсон мен Вейс лигаза ферменттерінің касиеттерін зерттеп, ол фермент-тің үзінділерді бірімен-бірін жалғап, түтас бір тізбек күрасты-ратындығьш тапты.



Нуклеин кышқылдарының маңызы. ДНҚ-ның негізгі био-

логиялык кызметі — нөруыз моле-

14-сурет. ДНҚ-нын екі еселенуі

41


Биология 10-сынып

Cабақтытың тақырыбы : Рибонуклеин қышқылдары

Сабақтың мақсаты: 1. Оқушыларды РНҚ молекуласының ерекшеліктерімен таныстыру.

2.Дүниетанымынын арттыра отырып,оқу материалдарын толық меңгеру

қабілетін дамыту.

3.Ұйымшылдыққа тазалыққа тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі: тірек-сызба, Сызбанұсқа

Сабақтың пәнаралық байланысы: Химия.

Сабақтың әдісі: Сұрақ жауап,баяндау, кесте толтыру.

Сабақтың түрі: Шығармашылық .

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту

ІV. Үйге тапсырма беру.



V. Үй тапсырмасын тексеру

ІІ.РНҚ молекуласы да ДНҚ тәрізді полимер, оның мономерлерінің рөлін аденин, гуанин, цитозин және тиминнің орнында урацил нуклеотиді аткарады. ДНҚ-ға қарағанда РНҚ бір тізбекті болып келеді. Жасушадағы қызметтеріне қарай 1) акпаратты — аРНҚ;2) тасымалдаушы — тРНҚ; 3) рибосомалық -рРНҚ.Тасымалдаушы РНҚ (тРНҚ). РНҚ жасушаның ядросында да, протоплазмасында да кездеседі. Жасуша ядросындағы тРНҚ-ның мөл-шері 10%-дай, молекулалық массасы 25000-ға дейін болады. Суда жаксы ериді. тРНҚ-ның негізгі 0ызметі — нәруыз молекуласының синтезі кезінде рибосомаларға аминкышкылдарын тасымалдау. Әрбір аминқышкылының өзіне тән ерекше тРНҚ-сы болады. тРНҚ-ның саны амин-қыiқылдарының санына сәй-ес — 20. тРНҚ молекуласының 70—80 нуклеотидтен тұратын тізбегі сутектік байланыстар арқылы бір-бірімен әрекеттесіп, ұзын жіпше түзеді, оны І реттік құрылым деп атайды. РНҚ молекуласының бірнеше нуклеотиді комплементарлық принципке сәйкес бір-бірімен өзара байланысады да, оның пішіні жоңышка жапырағына ұқсайды. Мұны тРНҚ-ның екінші реттік құрылымы деп атайды. тРНҚ-ның Е бөлігінде ДНҚ-ның акпаратына сөйкес Үшөрім (триплет) болса, оғанқарама-карсы түрған Д бөлігінде үшөрімге (триплетке) сәйкес келетін аминкышкыльш жабыстырып алып, нөруыз молекуласы синтезделетін жерге тасымалдайды. Ендеше, тРНҚ деп аталынуының өзі осы аткаратын кызметіне сөйкес келеді Ақпараттық РНҚ (аРНҚ). Бұл РНҚ-ның түрі жасушадағы рибо-нуклеин қышқылының 5%-ын құрайды. Молекулалық массасы 300 мыңнан 2—4 млн-ға дейін болады. аРНҚ-ның тез синтезделіп, ыдырап. Егер жасушаға бір нәруыз кажет болса, сол сәтте ядродағы ДНК-ның бір тізбегінде аРНҚ синтезделеді де, рибосомаға барады. Нәруыз биосинтезі аяқталғаннан кейін аРНҚ ыдырап кетеді. Сондықтан болу керек — аРНҚ бактерия жасушаларында 5 минут, жануарлар жасушасында 12—16 сағат, ал кейбір жасушаларда бірнеше күнге дейін сақталады. аРНҚ ДНҚ молекуласының белгілі бір бөлігінде РНҚ-полимераза ферментінің әсерімен синтезделеді. Сондықтан аРНҚ ДНҚ мол-ң белгілі бір бөлігінің көшірмесі болып есептеледі. аРНҚ ДНҚ молекуласынан көшіріп алған тұқым қуалау ақпаратын рРНҚ-ға жеткізеді

Рибосомалық РНҚ (рРНҚ). Жасушадағы РНҚ-ның 85%-ын рРНҚ құрайды. Рибонуклеин қышқылының бұл түрі рибосома органоид-а болады. рРНҚ-ның мол-ң массасы — 700000—300000. Ол рибосома органоидінде жүретін нәруыз синтезіне тікелей қатысады. РНҚ-ның аталған түрлерінің әркайсысы нәруыз биосинтезінде ерекше қызмет атқарады. ДНК молекуласы сияқты РНҚ-ның молекуласы да үш құрылымды. РНҚ молек-ң І реттік құрылымы ондағы нуклеотид қалдықтарының белгілі ретпен кезектесіп орналасуынан түзіледі. РНҚ-ның ІІ реттік құрылымы оның полинуклеотидтік тізбегінін орамдалған түрі болып табылады. Репликация-

РНҚ-ның ІІІ реттік құрылымы деп сыртқы орта жағдайына (тұздардың С-на, Т-ға) байланысты бір тізбектің кеңістікте ретсіз немесе шар тәрізді не тығыз таяқша тәрізді болып орналасуын айтады. Жасуша тіршілігінде ДНҚ мен РНҚ үйлесімді кызмет аткарғанымен, бір-бірінен айтарлықтай айырмашылықтары бар. Олар:

ІІІ. Бекіту. Кестемен таныстьыру.



ДНҚ

Белгісі

РНК

Дезоксирибоза

Көмірсу типі

рибоза

А, Т, Г, Ц (У болмайды)

Азотты негіздер

А, У, Г, Ц (Т болмайды)

Екі шиыршыкты, желілер аралығында сутекті байланыс желілері бар

Молекулалар құрылымы

Бір тізбекті, сутекті байланысы жок

Ядродағы хромосомаларда

Жасушадары тұрған орны

Цитоплазмада, рибо сомаларда, ішінара ядрода; ядрошықтар да жэне ядро шыры нында

1 тип

Типтердің саны

3 тип: аРНК, рРНҚ, тРНҚ

См-ге, миллиондаған жұпқа дейін

ұзындығы – мол-дағы нуклеотид тер саны

мыңдаған негіздерге дейін

Тұқым қуалау ақпаратын сақтайды және көбею кезінде оны еншілес жасушаларға тасымалдайды

Атқаратын қызметтері

Нәруыз биосинтездері- нің іске асуы. Тұқым қуалау ақпаратын нәруыздар түрінде жүзеге асыру

Тұрақты

Молекуласының тұрактылық дәрежесі

Жаңа сутектік. байланыс есебінен пішін үйлесімін өзгертуі мүмкін

ДНК молекуласының

екі еселенуі



Өздігінен көшірмелене алады

Өздігінен көшірмелен бейді. ДНҚ матрицасы негізінде түзіледі

ІV. Үйге§11.

V. Сұрақтар. 1. ДНҚ мол-ң екі еселенуі қалай аталады ?

2. ДНҚ-ң мол-ң ыдырауына қандай ферменттер қатысады?

3. ДНҚ –ң екі еселенудің қандай түрлері бар оны кім зерттеп жазды?

4. ДНҚ –ң екі еселенудің тәжірибесі қандай тірі организмдерге жасалды.

5. Артур Корнберг Нобел ь сыйлығының лауреа­ты атағын қай еңбегі үшін алды.

6. Р. Оказаки бойынша ДНҚ –ң екі еселенуі қалай жүреді?неніің көмегімен?

7. ДНҚ молекуласының маңызы қандай?


Сұрактар мея тапсырмалар

1. Плазмолиз жөне деплазмолиз күбылысын бақылау кезінде жасуша кабық-шасының жөне онын ішкі қабатының (плазмалык мембрана) қандай қызметін байқадыңдар?

2. Химия пөнінен алған білімдеріңе сүйене отырып, цитоплазманьщ не себептен ерітіндіден суды жоғалтканын түсіндіріндер.

10-сынып.

Сабақтың тақырыбы: Адамның жануарлар дүниесіндегі орны.

Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларды адамның жануарлар дүниесіндегі орны туралытүсініктер беру.

2. Биология ғылымынның даму ерекшеліктерін жүйелі сипатау,ғалымдар еңбегі есте сақтау, бұл еңбектердің маңызын білу.

3, .Оқушыларды ғылымқұштарлыққа, адамгершілікке тәрбиелеу

Сабақтың типі:Жаңа с абақ

Сабақтың түрі: .Дәріс

Сабақтың әдісі: сұбхат, баяндау.,.

Сабақтың пән аралық байланысы: Тарих,Қазақ әдебиеті..

Сабақтың көрнекілігі: Сызбалар.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын сұрау

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу, Сабақ мақсатымен таныстыру.



Нәруыздың қасиеттері
Жаңа сабақтың сұрақтары
Морис хью уилкинс
Жасуша орталығы
Прокариоттар.
Тынысалу –кезінде соңғы өнім
Фотосинтез үрдісі
Грегор иоганн мендель



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет