Зерттеуші оқушы: Қадыр Кәмшат Ғылыми жетекші: Бидайшиева б секциясы: Биология


Бидай дәнінің өнуіне топырақ тұздылығының әсері



бет7/11
Дата18.02.2018
өлшемі3,03 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
Бидай дәнінің өнуіне топырақ тұздылығының әсері
3 кесте- Бидай дәнінің өнуінің топырақтың тұздану дәрежесіне тәуелділігі


Бақылау күндері

Нұсқалар/қайталану мөлшері

Бақылау нұсқасы (0,1%)


0,25%

NaCl


0,5%

NaCl


0,75%

NaCl


1,0%

NaCl


1,5%

NaCl


1

2

3

1

2

3

1

2

3

1

2

3

1

2

3

1

2

3

14.11.12ж.

6

8

2














































21.11.12ж.

9

10

3














































28.11.12ж.

24

29

8

2

4

2





































05.12.12ж.

34

36

20

10

15

14

5

3































12.12.12ж.

35

36

25

16

15

18

8

3

13

4







2




2










19.12.12ж.

39

37

29

30

24

26

17

8

24

4

11

7

6

3

7




1

1

Орташа дән өну көрсеткіші, дана

35

27

16

7

5

1

Тәжірибелер нәтижелері, топырақ қабатындағы тұз қорының өсімдіктердің өсіп-өнуіне әсері олардың вегетациялық алдыңғы, өну кезеңінде-ақ әсер ететінін көрсетті. Осы вегетациялық кезеңде, олардың жалпы өнімділігін қалыптастыратын, егілген дәннің өну мөлшері топырақтың тұздылығына тікелей тәуелді екендігі дәлелденді. Сондықтан осы қол жеткізген заңдылықтар негізінде, егілген дақылдардың дәндерінің топырақтың тұздану дәрежесіне байланысты өнуін болжауға мүмкіншілік жасайтын математикалық молделіне негіз бола алады.


5. Өсімдіктердің топырақтың тұздану шамасына байланысты өніп-өсуін математикалық модельдеу

Тәжірибелер барысында қол жеткізілген мәліметтер, өсімдіктердің топырақ қабатындағы тұз қорына байланысты өсіп-өну биологиялық құбылысының математикалық моделін жасау үшін қажетті функцияны таңдаудың ролі зор. Сондықтан функция ұғымына шолу жасауды жөн көрдік.

Математикалық моделдеу соңғы жылдары биологияда көп дамып, оның әр түрлі саласында кең қолданыс табуда. Сонымен қатар, математикалық модельдеу тәжірибе жүргізу барысында нақты объектіге қарағанда үлкен икемділікті қамтамасыз етуге, уақыт жүрісін тездетіп, әрекеттерді қайталап немесе өзгертіп, процесске кездейсоқ оқиғалар ендіруге мүмкідік туғызады.

Модельдің көптеген әртүрлі анықтамалары бар. Әр түрлі салада модель туралы айтқанда оны қандай мақсат үшін пайдалануға байланысты әр түрлі түсінуге болады. Модельді құру процессі модельдеу деп аталады. Қарапайым модельдер арифметикалық амалдардың қасиеттерін оқу кезінде кездеседі. Ал биологияда көптеген құбылыстар практикалық жағынан натуралды модель болып табылады. Мысалы, осы жобада қарастырылып отырған, өсімдіктердің өсіп-өнуіне, топырақтың тұздану шамасының әсері. Яғни тәжірибе арқылы, біз зерттелетін объектілер (өсімдіктер, топырақ, тұз), құбылыстардың (тұздану дәрежесінің дәндердің өнуіне әсері) ең маңыздысын көрсетуге мүмкіндік береді. Сондықтан да, модель деп біз зерттелетін объект, құбылыс немесе процесстің маңызды жақтарын сипаттайтын объектілер мен қатынастардың жиынтығы деп түсінеміз.

Кез келген биологиялық құбылысты модельдеу, осы құбылыстың практикада болуы жөнінде дұрыс мәліметтер жинап, өңдеу – оның моделін құру жөніндегі алғашқы қадам болып саналады. Сондықтан топырақ қабатындағы тұз қорының өсімдіктердің өніп-өсу мөлшеріне әсерін анықтау барысындағы тәжірибе нәтижелері осы құбылыстың математикалық моделін жасауға негіз болады. Себебі кез келген биологиялық құбылыстың моделін құру барысында, объектіні зерттеу керек.

Сондықтан біз қарастырып отырған биологиялық құбылыстардың, яғни топырақтың тұздану дәрежесінің өсімдік дәнінің өну мөлшеріне әсерін математикалық моделін жасау барысында біз топырақ қабатындағы тұз қорының өсімдіктер дәнінің өнуіне әсерінің графиктерін сыздық. Графиктер сызу барысында Х – осіне тәуелсіз айнымалы ретінде топырақ қабатындағы тұз мөлшерін салдық. Тәжірибе бойынша бұл шама 0 ден 1,5% арасында өзгереді. Келтірілген 0,1% нүктесі 1 нұсқа – бақылау нұсқасына сай келеді. Соңғы 1,5% саны – 6 нұсқа.

Тәуелді айнымалы шама У – осіне өсімдік дәнінің өну мөлшерін салдық. Себебі, дәндердің өну мөлшері топырақтың тұздану дәрежесіне тікелей тәуелді.

7 суретте жоңышқа дәнінің өну мөлшерінің, топырақтың тұздылығына тәуелділік графигі келтірілген. Бұл графикті салу үшін 1 кестеде келтірілген, жоңышка дәнінің топырақ тұздылығына байланысты өну мөлшерінің көрсеткіштері пайдаланылды.



7 сурет – Жоңышқа дәнінің өну мөлшерінің топырақтың тұздану



дәрежесіне байланысты өзгеруі
Осы келтірілген графикті зерттей отырып, оны көрсеткіштік функция экспонентамен шешуге болатындығын анықтадық. Яғни,
У = ехр (х) (1)
Мұндағы У –өсімдіктер дәнінің өну мөлшері - N, дана;

Х- топырақтың тұздану дәрежесі, %.


Сонда (1) математикалық формуланы қолданып, өсімдік дәнінің топырақ тұздылығына байланысты өсу мөлшерін болжайтын төмендегідей формуланы алдық:

Nc=N0ехр (-βС), (2)


мұндағы Nc – жоңышқа дәнінің топырақтың С мөлшердегі тұздану мөлшеріне сай келетін өну мөлшері, дана;

N0 – жоңышқаның бақылау нұсқасындағы (тұз салынбаған) дәннің өну мөлшері, дана;

β – пропорционалдық коэффициент;

С – топырақтың тұздану дәрежесі, %.



Тәжрибе нәтижелетін пайдаланып, пропорционалдық коэффициенттің β мәнін анықтаймыз. Себебі (2) формулада белгісіз шама тек β.
β = = =1,25.
Жасалған математикалық модель (2), басқа тәжірибеде қолданған жүгері мен бидайға да пайдалануға болады. Себебі олардың да дәндерінің өну мөлшері топырақтың тұздылығына тәуелділігі, экспонентамен анықталынады. Ол 7 және 8 графикте келтірілген мәліметтермен расталады.

8 сурет – Жүгері дәнінің өну мөлшерінің топырақ тұздылығана тәуелділік графигі


Жүгері: β = = =1,25.

9 сурет – Бидай дәнінің өну мөлшерінің топырақ тұздылығана тәуелділік графигі


Бидайға: β = = =1.
Тәжірибе нәтижелерін пайдаланып, математикалық (2) модельдің параметрлерін жүгері, жоңышқа және бидай дақылдарын анықтадық. Бұл мәліметтер төменде келтірілген (4 кесте).
4 кесте- Математикалық модельдің параметрлері




жоңышқа

жүгері

бидай

β

1,25

1,25

1



26

10

35

4 кестеде көрсетілген параметрлермен бірге математикалық моделмен болжағандағы пайда болған мәліметтерді тәжірибе жүзіндегі мәліметтермен салыстыру жоңышқа үшін 9-суретте, жүгері үшін 10-суретте, және бидай үшін 10-суретте көрсетілген.



10 сурет- Жоңышқа үшін салыстыру



11 сурет- Жүгері үшін салыстыру



12 сурет- Бидай үшін салыстыру


Жоғарыда көрсетілген:

Т- тәжірибе негізінде алынған мәліметтер бойынша сызылған график

Б- математикалық модельдеу негізінде алынған мәліметтер бойынша сызылған график

Келтірілген мәліметтер, жасалған математикалық модель, топырақтың NaCl тұзымен тұздану дәрежесінің жоңышқа, жүгері, бидай дәндерінің өнуін болжау есептеріне пайдалануға болатындығын көрсетті.


6. Тұзданған топырақтың құнарлығын арттыру

Тұзданған топырақпен жұмыс жасағанда ең бірінші туындайтын мәселе, ол- топырақты тұздан тазарту. Қазіргі кезде еліміздің ғалымдары топырақты тұздан тазартудың ең тиімді жолы - топырақты сумен шаю (13 сурет) арқылы тазалауды ойлап тапты. Себебі, топырақты сумен шаю, ондағы тұздың еруін қамтамассыз етіп, одан ары топырақтың төменгі қабаттарына су арқылы тұзды қозғалтады. Осы құбылыстардың арқасында топырақтағы тұз мөлшері азайып, тұздың өсімдіктердің өніп-өсуіне кері әсерін төмендетеді. Бірақ бұл процестің бір кемшілігі, топырақты сумен шайғанда тек тұз мөлшері ғана емес, топырақ құнарлылығы да төмендейді. Шайылған топыраққа отырғызылған жүгерілердің жағдайы (14 сурет).



13 сурет – Тұзданған топырақты сумен шаю


14 сурет- Шайылған топыраққа отырғызылған жүгері жағдайы

14 суреттен байқайтын нәрсе, жүгерінің ұзындығы 1,5 метрге жетпейді, сабағы жұқа, әлсіз.

Жоғарыда көрсетілгендей көрініс үлкен мөлшерде қайталанбас үшін, топырақтың құнарлылығын арттырудың маңызы зор. Осы құнарлылықты арттырудың ең тиімді әдісі топыраққа цеолит енгізу.



Цеолит-сулы алюмосиликаттар тобына жататын минерал. Цеолиттің құрылымы «губка» тәріздес, яғни өте көп поралардан тұрады. Егер цеолитті топыраққа енгізер алдында көңмен араластырса, цеолит көңнің құнарын сорып, оларды 10-даға жыл бойы топыраққа біркелкі таратып отырады. Осының әсерінен топырақ құнарлылығы артады. Цеолит енгізілген топыраққа егілген жүгері жағдайын 14 суреттен байқай аламыз.




Суреттен байқайтынымыз, адам бойымен салыстырғанда, жүгері ұзындығы 2,5-3метр. Сабағы қалың, мықты. 14 сурет


Жоңышқа дәнінің өнуіне топырақтың тұздылығының әсері
Топырақтың тұздану дәрежесінің жүгері дәнінің өну шамасына әсері

Каталог: wp-content -> uploads -> 2017
2017 -> Сабақтың тақырыбы : Аңыз әңгімелер «Асан қайғының жерұйықты іздеуі»
2017 -> Сабақтың тақырыбы: Ы. Алтынсарин әңгімелері
2017 -> Сабақтың тақырыбы Мен не үйрендім? Сабақ негізделген оқу мақсаты
2017 -> Сабақтың тақырыбы : Жылқы. С. Мұқанов
2017 -> Сабақтарында «мнемотехника»әдісін пайдалану. №48 «Ақ көгершін»
2017 -> Оқушыны іздендіру жолы – шығармашылық
2017 -> Сабақтың тақырыбы Менің отбасым. І дыбысы мен әрпі
2017 -> Әңгіме шебері Ы. Алтынсарин
2017 -> Б.Қ. Абдыкаимова №56 «Береке» балабақшасы тәрбиеші Астана қаласы
2017 -> Қысқа мерзімді жоспары: Мұғалімнің аты-жөні


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

енгізу | тіркеу
    Басты бет


материалдарды жүктеу