202
Қазақтың дәстүрлі рулық қоғамы туысқандық қатынастарға
негізделгені де белгілі. Ш.Уалиханов атап өткендей, жүз бен жүздің,
жүз ішіндегі рулардың бір бірімен арасындағы қатынас нағыз тығыз
туысқандыққа сәйкес, ал рулардың өз жүзіне деген қатынасы баланың
әкеге, үлкен жүздің аға руына көзқарасы жиеннің нағашысына
қатынасындай. Әрине, рулық адамның классикалық көшпелілік
қоғамдағы оң құндылықтары туралы жеткілікті жазылған. Алайда, бір
жағдайда ескеру қажет. Қауым жеке тұлғаны, кісіні емес, алдымен
тұтастықты қайталауға ұмтылады. Бұл тұлғалық енжарлықтың бір
себебі де болып табылады
1
. Қазақтың бір мақалы “Жеңім жаман
болса, жағам жақсы, өзім жаман болсам, ағам жақсы” дейді. Мақалды
екі түрлі түсіндіруге болады. Бірінші жағынан, арқа сүйетін тұлғаның
болуы қалыптасып келе жатқан жас өркен үшін маңызды.
Қауымшылдық құндылығы тек тікелей отбасылық негіздерге
сүйенуден ғана емес, сонымен бірге аталас-руластарымен бір болумен
айшықталады. Шалкиіз жыраудан бір үзінді келтірейік:
“Атаның ұлы жақсыға
Малыңды бер де, басың қос,
Бір күні болар керегі.
Бостаны бар-ды теректің,
Болаты бар-ды беректің,
Тұсындағы болған нартың қорлама,
Тұсындағы болған нартың қорласаң,
Табылмас-ты керекте”
2
.
Қазақтың
дәстүрлі
әдебіндегі
қауымдық
арналардың
басымдылығы туралы аз жазылып жүрген жоқ және оған деректерді
де біршама келтіруге болады. Осы түсінік туралы біз өз назарымызды
даралық пен қауымдылықтың қазақ қоғамындағы тоғысқан ұғым-
бейнелеріне аудармақпыз.
Жоғары кісілік қасиеттер жеке адамдағы өрісі тар өзімшілдіктен
арылуға мүмкіндік береді. “Адам өзін-өзі тану жолына түспей, өзінің
ішкі дүниесін толық түсінбей, мәңгілік құндылықтарды танып білмей,
өмірде
тыныштық
таба алмайды. Нағыз
өмірге мәңгілік
құндылықтарды игеру, эгоистік “Мен”-нен мәңгілік “Мен”-ге көшу
арқылы ғана қол жеткізуге болады, ал бұл өзгеріс рухани даму жеке
адам өмірінің негізгі мазмұнына айналғанда ғана мүмкін. Бұл қағида
ханға да, қараға да ортақ бұлжымас қағида. Мәселе ханның тағында
емес, оның ар-ұятында, адамшылдығы мен руханилығында”
3
, — дейді
Г. Нұрышева. Дәстүрлі рухани қазақ мәдениетінде кісі бірден дайын
1
Достарыңызбен бөлісу: