«Қазіргі заманғы түркологияның Ғылыми даму миссиясы және ғҰбайдолла айдаров феномені»



Pdf көрінісі
бет27/85
Дата19.11.2022
өлшемі2,21 Mb.
#158914
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   85
Байланысты:
Ғұбайдулла Айдаров. Конференция

aymak/аймақ.
Мысалы: 
Bu yigirmi törtdin tuġġanlarġa aymaḳ tidiler. Aṣlı omaḳ turur. Omaḳnıng maՙnāsı uruġ 
timek bolur 
(Жиырма төртінен туғандарға аймак деп ат қойды. 
Аймак, омак
дегеннің 
мағынасы – ру, тайпа
 
[2: 158]
.
Моңғол тілінде 
аймақ
сөзі 
аймаг
формасында қолданылады. 
Аймаг 
сөзінің мынадай 
заттық мағыналары бар: 1. тайпа; 
монгол, түрэг ≈ ууд
монғол, түркі тайпалары; 
нүүдэлчин ≈ 
ууд
көшпелі тайпалар; 2. аймақ (әкімшілік бөлісі); 
Баян-Өлгий, Увс, Ховд ≈ ууд Баян-Өлгий, 
Увс, Ховда
аймақтары; 3. (табиғатта, өмірде) түр, дүние, тарау; 
амьтны
айуанаттар 


49 
дүниесі; 
ургамлын ≈ 
өсімдіктер дүниесі; 
ац туурайтны ≈
аша тұяқтылар түрі; 
үет хөлтний 
буын аяқтылар дүниесі; 4. (тіл) жүйе, тап, түлік; 
үгсийн 
сөз табы. Моңғол тілінде 
аймақ
сөзі 
аймаглал, аймагла-х, аймаглуула-х
формалары да қолданылады. Сонымен бірге, монғол 
тілінде қимыл атауы 
–х
арқылы жасалады. Мысалы, 
аймаглал
сөзі монғол тілінде: 1. 
«тайпалану, тайпаға бөлу»; 2. «аймаққа бөлу»; 3. «(табиғатта) түрге бөлу, дүниеге жіктеу, 
тарау ету»; 4. «(тілде) сөз таптастыру» деген семантикалық мағыналарды білдіреді. 
Аймагла-
х
сөзі: 1. аймақ ету, аймаққа бөлу; 2. (табиғат құбылысын) түрлеу, түрге бөлу, дүниеге бөлу, 
тарауға бөлу. 
Аймаглуула-х
: 1. аймаққа бөлдіру (әкімшілік); 2. (табиғат дүниесін) түрге 
бөлдіру, дүниеге бөлдіру, тарауға бөлдіру [3: 27].
Г. Дёрфер «Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen» [4: 182] зерттеуінде 
аймақ
сөзін монғол тілінен енгендігін және 
aymaḳ, oymak
формасында қолданылғандығын 
көрсетеді [2: 332]. Ғалым Л. Будагов өзінің «Сравнительный словарь турецко-татарских 
наречий» еңбегінде аталған сөзге қатысты бірнеше мағыналарын көрсетеді: «Cлово 
аймак

монг. 
аймаг
, ՙсобрание, соединение близких видов чего-либо’ встречается в двух значениях: 
1) а) средневековых монголов под этим термином понимался союз, объединение 
родственных семей, ՙподплемя или, вернее, фратрия՚[5: 136-137]; б) у тюркских народов это 
слово чаще в форме 
уймак 

 оймак
встречается в несколько ином значении: «По турецкому 
словарю Вефик-паши ... улус делится на или, иль – на уймаки, уймак – на бойи, бой – на 
уруки (роды)» 2) Термином 
аймак
обозначаются также кочевые племена смешанного 
происхождения. В тюркских языках это слово встречается в формах: 
омақ, омак, умак, обак, 
оба
; в монгольском языке: 
умук, обог, обох
‛род’, ‛своеобразный союз кровных 
родственников՚. По мнению Л. Будагова [6: 162], слово ﻖﻣﻮﺍ, ﻖﺎﻤﻴﻮﺍ, ﻕﺎﻤﻴﺍ ̔сборище̕, ̔небольшое 
племя )ﻪﺎﻴﺒﻗ)̕, ̔колено̕, ̔род̕ происходят от корня ﻖﻤﻮﻴﻮﺍ ՙсообразоваться̕, ̔подражать̕, ̔походить̕, 
̔последовать (примеру)̕, ̔пристать̕, ̔присоединиться̕ [7: 94].
Қазіргі қазақ тілінде 
аймақ
сөзі актив қолданыстағы сөздердің бірі болып табылады: 
аймақ
– 1. геогр. Физикалық-географиялық аудандастырудың жоғарғы өлшемдерінің бірі; 2. 
Әкімшілік-аумақтық бөлініс, өлке, өңір, атырап; 3. Айнала, маңай, төңірек. Қазақ тілінде 
аймақ
сөзі сөзжасамдық процестегі өнімді бірліктердің бірі болып табылады. Оған 
аймақаралық, аймақкөл, аймақтану т.б. біріккен сөздер мысал бола алады. Қазақ тілінде
 
аймақ
сөзіне
– ты 
жұрнағы жалғану арқылы сын есім мағынасындағы 
аймақты 
сөзі 
жасалады. 
Аймақты
«көлемді, аумақты, көп» деген мағынаны білдіреді [8: 158-159].
Қазақ тілінде 
аймақ
сөзі 
атырап, атырау, алап, өлке, өңір, дуан, уәлаят 
сөздерімен 
синонимдік қатар құрайды. Сонымен қатар, қазақ говорларында 
аймақы
сөзі «көлемді, 
үлкен» деген мағыналарда қолданылады [9: 20]. Қазіргі түркі тілдерінде 
аймаг
сөзі бастапқы 
«ру, тайпа, ел» деген семантикасына қарағанда «әкімшілік бөлініс, белгілі бір территориялық 
аймақ» мағынасында жиі қолданылады.
«Шежіре-и 
теракиме» 
еңбегінде 
кездесетін 
тілдік 
бірліктердің 
бірі 
– 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   85




©engime.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет