«Физико-химиялық биологияның кәзіргі мәселелері»



бет1/6
Дата30.05.2017
өлшемі0,8 Mb.
  1   2   3   4   5   6

042-18.22.1.9/03-2013

2013ж. № басылым

беттің тбеті




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ атындағы СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ



МСЖ 3 деңгей құжаты

ОӘК

П 042-18.22.1.9/03-2013

ПОӘК

«Физико-химиялық биологияның кәзіргі мәселелері»

пәнінің оқу-әдістемелік құжаттар жиынтығы


№ басылым

6М060700 «Биология» магистрантарға арналған


«Физико-химиялық биологияның кәзіргі мәселелері»


ПӘНІНІҢ ОҚУ - ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ


ОҚУ- ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰЖАТТАР ЖИЫНТЫҒЫ

Семей


2013

Мазмұны

1. Глоссарий

2. Дәрістер

3. Зертханалық сабақтар

4. Магистрантардың өз бетімен істейтін жұмыстары

1. Глоссарий



Ангстрем Актин

Агранулярлы тор

Активті орталық

Адаптация

Аденозинтрифосфат

Амитоз


Анафаза

Бактериялар

Биобластар

Вакуольдер

Гаметогенез Гендер

Геном


Гиалурон қышқылы

Гранулярлы тор

Дальтонизм

Жылуөнімі

Жабысқақтық

Жасушасыз құрылым

Зигота

Ширатпа


Нислля денешігі

Көру пигменттері

Изолейцин

Кариолизис

Кариотип

Кинетохор

Полимерлер

Псевдопоидия

Пуриндік негіз

Протоплазма

Полисомалар

Протофибрилдер

Протеолитикалық ферменттер

Радиоактивті изотоптар

Сиал қышқылы

Суберин


Сперматозоидтар

Сперматогенез

Тітіркендіру

Трансляция

Тромбоциттер

Трипсиноген

Урацил

Фагосома


Фагоцитоз

Фермент


Ферритин

Фосфатазалар

Хемотаксис

Хитин


Хлоропласт

Хлорофилл

Хроматидтер

Хромомерлер

Центриоль

Цитозин


Циклоз

Центромерлер

Эластин

Эндоплазма



Эндоплазмалық тор

Эухроматин


2. Дәрістер


1 тақырыбы: КІРІСПЕ
Жалпы сұрақтары: Клетканың даму тарихы. Клеткалық биологияның жетістіктері және оның қазіргі мәселелері. Клеткалық биологияның биология ғылымдар жүйесіндегі орны және маңызы.
Биология көптеген мамандықтардың негізі. Қазіргі кезде биология негіздермен таныс емес адам өзін білімдімін деп санай алмайды. Ғылым ретінде биологияның негізгі міндеті: ғылыми заңдарға негізделе отырып, тірі табиғаттың барлық құбылыстарының және бүкіл организмдерге оның құрам бөліктерінің жеке бөліктерінің қасиеттерінің түбегейлі өзгеше екендігін түсіндіру. Әлі күнге дейін тіршілік дегеніміз не және ол қашан қалай пайда болды деген сұраққа арнайы анықтама берілген жоқ. Біздің мүмкіндігіміз тірі материя мен өлі материя арасындағы айырмашылықты айыруымызбен ғана шектеледі. Бұл: 1) Тамақ (тамақ барлық тіршілік иесіне қажет). Олар оны зат пен энергия көзі ретінде әрі қарай өсу және тіршілік ету үшін пайдаланады. Өсімдіктер мен жануарлардың бір-бірінен айырмашылығы-олардың тамақ табу тәсілінде. Барлық өсімдіктер фотосинтезге бейім, яғни жарық энергиясын пайдаланып қоректік затты өздері жасайды. Фотосинтез - автотрофты қоректің бір формасы. Жануарлар басқа организмдердің органикалық заттарын пайдаланып, ферменттер арқылы органикалық затты ыдыратып, осы ыдыратқан азықты сіңіре отырып қоректенеді. 2) Тыныс алу, автотрофты немесе гетеротрофты қоректік нәтижесінде алынған қоректік заттың негізгі массасы энергия көзі ретінде қолданылады. Шыққан энергия барлық тірі жасушаларда табылған (АТФ)-аденозинтрифосфат молекуласына жазылады. 3) Тітіркендіру- барлық тіршілік иелері ішкі және сыртқы ортаның өзгерісіне керсінше жауап қайтарады, ол олардың өмір сүруі үшін қажет. 4) Қозғалыс- жануарлардың өсімдіктерден айырмашылығы олардың бір орынан екінші орынға орын ауыстыруында, яғни қозғалыста болуында. 5) Көбею-әр организмнің өмір сүруі шектеулі, ал барлық тіршілік «мәңгі». Әр түрдің әрі қарай өмір сүруі жыныстық немесе жыныссыз жол арқылы дамитын ата-анасың немесе тұқымның негізгі белгілерін сақтау. 6) Өсу-тірі табиғат объектілері сыртқы қабатқа жаңа затты қосу арқылы өседі. Тіршілік иелері автотрофты немесе гетеротрофты қоректену процесінде организм алатын қоректік заттар арқылы іштен өседі. Бұл алты белгі барлық тірі организмдерде кездеседі және оның өлі не тірі екенін көрсететін бірден-бір жалғыз белгі.

Жасуша биологияның зерттеу объектісі-жасуша барлық жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігі, құрылысының негізі болып келеді. Жасуша тірі материяның әр түрлі денгейінде өмір сүреді. Жасуша организмнің негізгі құрылымы және басты элементі болып табылады. Сондықтан да әртүрлі белгілерді зерттеу механизмі, жынысын анықтау, организмнің өсуі, оның әр бөлігінің регенерациясы, секреция әдістері, жүйке жолдарының негізгі жеке механизмі және т.б.сол жағдайда жемісті болады, егер де бұл сұрақ «жасуша денгейінде» қарастырмаса, басқаша айтқанда жалпы биологиялық сұрақтарды оқу және ұғыну үшін жасушаның құрылысы мен компоненті түбегейлі қаралу керек.

М. Шлейден 1838 ж. өсiмдiк организмi клеткалық агрегат деп пайымдап, жасуша ерекшеленбеген заттан түзiлетiндiгiн дәлелдеп, бұл үрдiсте ядро маңызды рөл атқаратындығына назар аударды. Ол жасушаның құрылуы тек ядролық затқа байланысты екендiгiн көрсеттi. Т. Шванн хайуанаттар организмiн зертеуде М. Шлейден тұжырымын басшылыққа алып, түрлi ұлпалар құрылысын, дамуын жан-жақты зерттеп, өзiнiң, басқа зерттеушiлердiң қорытындыларын сараптай отырып, 1839 ж. атақты клетка теориясын жарыққа шығарды. Бұл жаңалық табиғаттану ғылымдарында бұрын-соңды болмаған ұлы жетiстiктердiң бiрi едi. Клетка теориясы дамуын 5 кезеңге: ХIХ ғасырға дейiнгi; ХIХ ғасырда теорияның пайда болуы; теорияның ХХ ғасырдың ортасына дейiнгi дамуы; ХХ ғасырдың ортасындағы теорияның дағдарысы; теорияның қазiргi күйi деп бөлуге болады.
Бақылау сұрақтары:

1. Клеткалық биология нені зерттейді?

2. Дамудың қысқаша тарихы

3. Клеткалық биология қандай проблемаларды қарастырады?



Әдебиеттер: 1-10 ( негізгі), 11- 23 ( қосымша )
2 тақырып: Жасуша эволюциясының негізгі кезеңдері
Жалпы сұрақтары: Тіршілік алдыңдағы молекулалық эволюция. Аминоқышқылдардың, нуклеотидтердің, липидтердің атомдар мен жай қосылыстардың пайда болуын қамтамасыз еткен геохимиялық және геофизикалық факторлар. Жасуша эволюциясының жолы көп клеткалы организмдердің пайда болуы
Қазіргі организмдердің негізін салушылар (архебионттар) жасуша компоненттерінің барысымен: плазмалеммалар, цитоплазмалық және генетикалық аппараттармен сипатталады. Заттардың айырбас жүйелері( электрон – транспорттық шынжырдың ) және елестету жүйелері , тапсырулар және ( нуклеинді қышқылдардың репликация, биосинтез ақ тиін генетикалық код негізінде ) мұрагерлік хабар орындаулары болды.

Органикалық әлемнің одан арғы даму экожүйелерінің құрамында организмдердің бөлек топтарының эволюциясы жатыр. Экожүйе кемінде 3 компоненттің қосылуынан пайда болады : продуценттердің, консументтердің және редуценттердің . Органикалық әлемнің даму кезеңдерінде қоректенудің негізгі тәсілдері : фотоавтотрофты ( голофитті ), голозойлы гетероторфты және фотоавтотрофты сапротрофты құрылуы тиісті болды. Гетероторфты ( голофитті) қоректену үлгісі дене бетімен жансыз заттардың жұтуын қосып жатыр және хемосинтез немесе фотосинтезді қосып жатыр . Бүкіл денесімен қоректену сапротрофтылармен гетероторфтылардың барлық ерітілген органикалық заттардың жұту үлгісі болып жатыр , ал голозойлы қоректенумен салыстырғанда гетероторфты үлгісі жанында – ірі тамақты кішкентай бөлшектердің басып алу және олардың езіліп кетуін қамтамасыз етеді .

Дайын органикалық заттардың молдық шарттарында гетероторфты ( сапротрофты ) алғашқы қоректену тәсілі негізінде жатыр . Сапротрофты- гетероторфты қоректенуде нақ архебионттар үлкен бөлімді мамандандырады . Оларда күрделі ферментті жүйелер қалыптасып жатыр. Генетикалық хабар көлемінің артуы- ядролық қабықтың көрінуіне әртүрлі мембраналардың және қозғалыс органоидтарының көрінуіне әкелді. Бөлімде гетеротрофты голозойлы қоректену сапротрофтыға ауысуын ақ тіндердің бұдан былай көрініп жатқанын – гистон десек, жасушаның бөлінулері: митоз және мейоз эукариотипті хромосомалардың қазіргі көрінуі жетілген тәсілдер болып есептеледі. Жасушалардың ұйым үлгісі прокариоттардың үлгісінен асуы болып жатыр.

Архебионттар басқа бөлімде автотрофтық қоректенуді мамандандырды . Автотрофты қоректенудің ең көне тәсілі - хемосинтез. Ферментті негізде хемосинтез транспорттық жүйелерінің айырбасталған фотосинтез процестерінің жиынтығы , негізінен көректенуде жарық энергияның арқасында әр түрлі - пигменттердің (бактериохлорофиллалар , a , b , c , d хлорофиллдер және басқалардың ) фотосинтезінің көрінісі жатыр. Көмірсутектердің молдығы , құрылушылардың бекіту жанында әр түрлі полисахаридтердің синтез жасауына рұқсат етеді.

Барлық саналған белгілер гетеротрофтар және автотрофтар ароморфозына әкеліп жатыр.

Ертеректе органикалық әлем эволюция сатыларында жердің жетілгені әр түрлі организмдер аралық гендермен айырбас кең көп таралған ( гендердің тасымалдауы трансдукция жолымен , түр аралық будандастырудың және - симбиоздың ) болуы мүмкін еді. Гетероторфты қасиет синтезогенезде және организмдердің фотоавтотрофты жасушаларының бір ғана бірігуі жүреді. Балдырлардың әртүрлі бөлімдерінің құрылуына – бірінші қазіргі өсімдіктер әлемі себепші болды. .



Өсімдіктердің эволюция негізгі кезеңдері

Балдырлардың фотоавтотрофты алғашқы - су организмдерінің көп санды біртекті емес тобын айтамыз. Балдырлардың қазып алынатын күй-жағдайында кембрийге дейін белгілі болған (570 млн жылдардың басында), ал қазіргі белгілі бөлімдер барлық протерозеой және мезозой басында бар болатын .

Балдырлар денелерінің морфологиялық ұйымдары үлгілерінің жиынын таллома деп атаймыз. Балдырлардың қатарында ( мысалы , қоңыр балдырдың ) күрделі жасалған талломы пластинкалы болып келеді, және жасушалардың бірсыпыра саралануы байқалып жатыр . Көп клеткалы балдырлардың ризоиды – таллома бойлары , қызмет ететіндер үшін – субстратқа бекінеді. Бірақ қазіргі балдырларда маталаржоқ болып жатыр, сондықтан ең төмендегілерге оларды апарып беріп жатыр. Сайып келгенде, ароморфозсыз балдырларда биологиялық алға басу басым: аллогенез жолымен және катагенезбен жарым-жартыны (бірсыпыра түрлерге процес жоғалту , жатып ішерлерге фотосинтезге қабілеттілік жоғалтуы ) десек болады.

Құрлыққа өсімдіктердің жылжуын ароморфоз қатарынан көруімізге болады:



  • Дифференцияциаланған маталардың көрінуі: жамылғылық, шығарып салушы, механикалық, дифференцияциаланған маталардың фотосинтездеушісінің көрінуі, меристема көрінуімен тығыз байлаулы және паренхималы болып келеді

  • Дифференцияциаланған органдардың көрінуі : қашудың ( көміртекті қоректену органының ) және түбірдің ( минералды қоректену органының ).

  • Гаметангиимен көп клеткалылардың көрініп жатуы: антеридии және архегонии .

  • Заттардың айырбасында маңызды өзгертулердің болып жатуы.

Ең жақсы өсімдіктердің одан арғы эволюциясы екі сызыққа бөлінді : гаметофитті және спорофитті.

Жануарлар эволюциясының негізгі кезеңдері

Эукариотты организмдер мамандандырушы гетероторфты қоректенуде жауарлардан шыққандығын дәлелдеді.

Біріншіден, дара клеткалы организмдермен пара-пар. Көптеген аралық жайлар балдырлар және саңырауқұлақтар олардан кейінгі орынға ие болды. Дара клеткалы патшалық тармағы осы шағын үлгілермен: саркомастигофоралар, инфузорияның және әр түрлілердің көп клеткалы жануарлардан шығатынын топтастырған.

Көп клеткалы омыртқасыз жауарлардан шығатын белгілі үлгілер барлық протерозой дәуірінде көрініс тапты. Көп клеткалылардың шығу тегінің екі негізгі теориясы бар. 1) Гастреи теориясы сәйкесінше ( Геккель Э), негізгі екіқабатты ұрық инвагинациясы тәсілімен құру болып табылады. 2) Фагоцителлы теориясы сәйкесінше негізгі екіқабатты ұрық иммиграциясы тәсілімен құруы ( ауыспалы бластомер мен бөліктердің бластулы қуысына). мүмкін, бұлар екі теорияны да өзара толықтырып жатыр .

Мезозой дәуірі мен юралық дәуірінде сүтқоректі жануарлар бес (көпбүгіршікті, үшбүгіршікті, трикодонттар, симметродонттар, пантотериялар ) кластан өтеді. Класты басынан кешірген ең алғашқы жануарлар боатын, ал басқа – қалталы және сүтқоректі жануарлар болса, плацента көрінуінің арқасында қазіргі дәуірге биологиялық алға басу күй-жағдайына көшіп өтіп отыр .

Қазіргі топтардың ішінде ұлы мұз болып қату заманына сүт қоректі жануарлардың ақырғы саралауын – плейстоцендер аяқтады . Замандас көріністі құрамға маңызды ықпалын жасау сүт қоректі жануарлардың жасанды факторын көрсетіп отыр . Тарихи уақытқа тур , стеллерова сиыры , тарпан және басқа түрлер жойылған болатын .

Соңыда - приматтардың бөлімінде дәуірлер ароморфоздың ерекше үлгісін көрді, ол- бас миының үлкен жарты шарларының қабықтық жетілуі еді. Организмдердің жетілген жаңа түрі нәтижесінде – ақылды адам дүниеге келді.
Бақылау сұрақтары:

1. Тіршілік алдындағы молекулалық эволюцияны атаңыз

2. Жасуша эволюциясының жолы және көп клеткалы организмдердің пайда болуы

Әдебиеттер: 1-10 ( негізгі), 11,12,20,22 ( қосымша )
3 тақырып: Жасушалардың негізгі типтері және алуан түрлілігі
Жалпы сұрақтары: Бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, адамның клеткалаларының ортақ және меншікті қасиеттері, гомология және клеткалардың мамандануы . Көп жасушалы организмдердің жасушаларының қызметтік бөлінуі, тотипотенттік және клетка дифференцировкасы.
Жасуша - тірі организмдердің құрылысы және функционалдық бірлігі. Мына бірлікке сондай белгілерді өзіне тән , елестету сияқты , метаболизм , реактивтік, құбылмалық, жиынтық өмірін анықтау алып жатыр . Алғашқы рет жасуша анықтамасын Макс Шультце (1861) жылы берді . Бактериялардың жасушалары және прокариоттық балдырларының синтезі қабылданған атау, ал қалған өкілдерің торлары тіріні – эукариоттық деп атаған.

Замандас анықтаманы айтып жатыр ,-«тор ашық элементарлық тірі жүйе , өсімдік және малдан шығатын организмдардың негізгі құрылысы бірлігі бар , қабілетті өзін-өзі жаңартуға , өздігінен жөнге келудің және дамып жетілуі ».

Жасушалардың пішіні әр түрлі болып келеді: дөңгелек , шар тәрізді , сопақ , призмалық , жұлдыз тәрізді. Прокариоттық жасуша - тірі қарапайым үлгісі , қайсыларға бактериялар , вирустар және көк - жасыл балдырлар жатады. Бактерияларды аз мөлшерде бөліп қарастырылады : олардың ұзындығы -0,1 , ал диаметр -1 мкм, құнарлы топырақ құрамында бір грамында бактериялардың 2,5 млрд, болып келеді. Органикалық зат өз тіршілік әрекеті нәтижесінде , олар табиғатта биогенді элементтерге айналып жүруін қамсыздандырып жатыр . Сонымен қатар, олар адам өмірінде маңызды мағынаны ие болып жатыр себебі биохимиялық реакциялардың оларға әр түрлілік байланысты қолданылып жатыр, көптеген биотехнологиялық процестерде кездеседі. Төрт түрлі бактериялар: коктар ( сфериялықтар ), бациллалар ( палочковидные ), спириллы ( спираллевидные ), вибриондар ( иілген түрінде үтірлердің ). Грам бойынша бір бактерия бояушыларды – грам оң , боялушылар емес - грамтеріс . 1898ж Голландиялық Бейеринк вирусты ойлап тапты.

1) вирустар өте ұсақ тірі организмдар; 2) олар жасушалы емес, өздігінен дамиды; 3) қарапайым жасалған тірі жасушаға кіріп, олар түзіліп, нуклеин қышқылды молекулалары немесе РНК қоршалған белоктықтық немесе липопротеиндік қабықпен қапталған; 4) олар өз үй иелерінде шексіз тіршілік етеді; 5) вирус бір орында тұрып, тіршілік еткен жеріне қаупін тигізеді.

Вирустар түзіледі :1) өзек – ДНК-мен көз алдына келген генетикалық материалдың немесе РНК-ның; 2) капсулада - қорғау белоктық қабықта; 3) нуклеокапсулада - күрделі құрылымны; 4) қабық - бірсыпыра вирустарда , сондайлардың ВИЧ сияқты - және тұмау вирустары , қосымша қабат болып жатыр; 5) капсомеров - ұқсас қайталанатындардың , кейбіреуінде қамтиды.

Балдырлар үлкен топты құрайды. Балдырларды пигмент арқылы ажыратып алаламыз. Жасыл және қоңыр балдырлар тіршілікте кездеседі. Балдырларды клеткалық қабырғасы, сыртқы қабатын қорғайды және мембрананы , цитоплазманы , түйін , кішкене дән , хлоропласт. Торлардың эукариоттық әр түрлі организмдерде түзіліп жатады : ең жақсы өсімдіктің , көп клеткалы малдан шығатындар , саңырауқұлақтар және т.б. Эукариоттық жасуша түзіліп екі негізгі компоненттерді - түйіндер және цитоплазманы тұрады Түйінде хромосомалар орнында болып жатыр , генетикалық хабарды ұстаушылар , транскрипция процесі нәтижесінде цитоплазмаға тұрақты сайлау салыстыра және бағыттап жатыр, ол жасуша тіршілік әрекетінің әр алуан жүруді бақылап жатыр , сонымен қатар , анаболизм синтез басталған процестері.

Цитоплазма компоненттері. Цитоплазма сыртқы орталары клеткалы мембранасымен плазмалемма және органеллалар байланысып жатыр. Гиолоплазма - құрылым цитоплазмасында тұрақты , мамандандырылғандар торда айқын функциялардың орындалуында . Олар жалпы мағына органеллалар және арнайы органеллар . Жалпы органеллаларына жатады: митохондриялар , рибосома , Гольджи кешені , лизосома , клеткалық орталық , эндоплазма. Арнайы органеллаларға цитоскелета компоненттері кірпікшелері, миофибриллар , тонофибриллар , нейрофибриллар.

Функционалдық жүйенің органеллалардың торлар - кешендері , түйін бақылауы астында тор өте маңызды функцияларының орындалуын қамсыздандырып жатыр . Синтетикалық аппарат , энергетикалық аппарат , аппаратты белгілеп жатыр - езіліп кетудің , цитоскелет .

Қосудың - цитоплазма уақытша компоненттері , білімділер торлардың метаболизм өнімдерінің қорлануы нәтижесінде . Оларға жатады: трофикалы , пигменттіктер , экскреторндар және түрлері .

Тор мембрандық құрылымдары - цитоплазма құрылымдарының тұтас және түйіннің : плазмалемасы, органеллалардың қатарының , қосулардың , транспорттықтардың , сонымен қатар құрамға ядролық қабықтың қайсылардың клеткалы мембраналары болады .

Гиалоплазма ( клеткалы шырын ), тор ішкі ортасы, жалпы көлемі 55%-і . Ол күрделі коллоид мөлдір жүйені ұсынып жатыр , органеллалар , қосуларды өлшенген , және әртүрлі биополимерлерді асырап жатыр : ақ тиіндер , полисахаридтар , нуклеинді қышқылдар және иондар .

Малдан шығатын тән келесі ерекшелік торының айырмашылыққа өсімдіктердің торларына: 1) бары органоидотпен ерекшелердің ( пластид ), қайсыларға синтетикалық процестерді, сонымен қатар органикалық заттардың алғашқы синтезі минералдардың энергия шотының артынан вакуольдердің маңызды жуандық берік қабық ;2) білім жүйе дамыған ;3) бар болуы , синтез өнімдерінің үлкен немесе аз сан торларында ;4) қорлану тор осмотикалық қасиеттері недәуір мөлшерде ескертуші .

Сондай цитоплазма және өсімдік тор түйінін принципта болып жатыр ғой құрылым , қалай және малдан шығатын торларда . Протопластіні белоктық қоршалған - мембранамен - плазмалеммой липоидной немесе энтопластом және екі көршілес тор қабықтарынан құрылушыны клеткалы қабырғамен шек қойылған , клетка аралық затпен қосылғандар.

Бактериялардың клеткалы қабырға тіреу каркасымен және құрастыра алып жатыр балдырлардың синезеленің полимер - глюкопептид муреин . Бактериялы қабырға қызмет етіп жатыр 20-30% бактериялардың құрғақ салмағынан .

Эндоплазмалық плазмадема арқылы көршілес торлардың ауымен эндоплазмалық хабар жатыр , вакуольдердің жүйе білімінде қатысу қабылдап жатыр . Пакеттер жалпақ мембраналар біршама , ұмытшақтар цитоплазмада , қалай және омыртқасыз торларда Гольджи кішкене денесі өзімен ұсынып жатыр , гранулалардың цитоплазмасында бөлек ұмытшақ өсімдіктерге Гольджи кешені түрді болып жатыр , диктиосома аталатындардың ол пачканы өзімен ұсынып жатыр төленгендердің, сәл үлкейтілгендердің соңыларда . Өсімдіктердің митохондриялары ішкі мембраналардың аз бойлығымен құйып алып жатыр , қалқалар және де орнына ( кристі ) май тамшыларының немесе қосу гранулалары түрінде сонымен қатар орналасып жатыр микротүтіктер немесе цитоплазмада қалыптасып жатыр .

Түйінді орналасып жатыр протопласта орталық бөлімдері және диаметрмен көп санды дөңгелек уақыттармен жабдықталған қабықпен қоршалған жанында 300 ал . Түйін қабығын тор ауымен эндоплазматическоймен бірыңғай жүйені құрастырып жатыр .

Түйін ішкі құрылымдары - қабықтардың қандай болмасын кішкене дән және хромосомаларды айрылған , айырылатындардың электрондық микроскопта , олар сондықтан айқын кескіндерді болмайды .
Бақылау сұрақтары:

1. Клеткалардың негізгі типтерін және алуан түрлілігін атаңыз

2. Прокариотты жасушаның сипаттамасы

3. Эукариотты жасушаның сипаттамасы



4. Заттардың транспорттық жүйесі, белок синтезі, сіңіру және секреттеу

Әдебиеттер: 1-10 ( негізгі), 11,12,15,19,20,22 ( қосымша )
4 тақырыбы: Прокариоттық және эукариоттық клеткалардың функционалдық жүйелері
Жалпы сұрақтары: Жасуша және жасушасыз құрылымдар. Прокариоттық және эукариоттық жасушалардың функционалдық жүйелері: заттарды тасымалдау жүйесі, белоктың синтезі,энергиямен камтамасыз ету,сіңіру және секрет бөлу, қыймылдар және т.б.
Функционалдық жүйенің органеллалардың торлар - кешендері, түйін бақылауы астында тор өте маңызды функцияларының орындалуын қамсыздандырып жатыр . Синтетикалық аппарат, энергетикалық аппарат, аппаратты белгілеп жатыр - езіліп кетудің , цитоқаңқа . заттардың синтезі барысында көбірек күрделі органикалық қосу тор құруға арналған энергияны жұмсап жатыр қарапайымдарды , ал күрделі қосулардың энергия босатуымен қосып жатыр . Бірақ өздері өзіме ақ тиіндер , майлар , көмірсутектер және өнімдер тор энергетикалық қажеттіліктеріне арналған оларды жанатын не ретінде жарылуларды тікелей қолданған бола алмайды . Роль мынаны орындап жатыр АТФ . Синтез АТФ торда , жүзеге асатын митохондриялардың көмегі жанында , жүргізіп жатыр оның келесі қолдануына арналған энергия маңызды шоғырлануы. Энергия бекітуі фотосинтез барысында өсімдік торлармен жүзеге асып жатыр , қайсыда жүйелі реакциялардың қатарында күн жарық энергиясын химиялық энергияға айналдырылып жатыр . Фотосинтез - мынау химиялық энергияға энергия өзгерту. Плазмолемма фагоцитоз, пиноцитоз, соруды жүзеге асырып жатыр . Сонымен қатар , ол арқылы осмос және диффузия жүзеге асып жатыр . Молекула азат көлігі жанында немесе иондарды жылжып жатыр ( енжар ) азат түрде , жұқтырушымен көлік жанында - кешенде бар болатындармен самой мембранаға транспорттық молекулалармен , аталатын жұқтырушылары. Егер заттың қайсыбір газды қоспада немесе ерітіндіде концентрация градиенті бар болса , онда жылы қозғалыс сол себепті концентрация оны бірте-бірте тегістеп жатыр . Статикалық бағытталған мына қозғалысты тұрып жатыр , және диффузиямен оны атап жатыр . Мынау термодинамика екінші заң шарасыз салдары . Диффузия көбірек баяу мембрана арқылы болып жатыр. Мембрана липидтері кедергімен қызмет етіп жатыр , жылдамдық шек қойылатын . Екі жол теориясына сәйкес ( теорияның сүзгі липидногосы ) заттың , ерігіштер липидтарда , қабат липид арқылы айырымдай алып жатыр сол уақытта титтей қалғаны заттарға қолдануды келіп жатыр “ уақыттың ” липидтардың қабатында . Осмос - мынау су диффузиясы жартылай өткізгішті мембрана арқылы. Сондай мембраналарды суды жақсы өткізіп жатыр , бірақ аз өткізгіш үшін ерітілгендердің оған заттардың . Піскен өсімдіктерді торларда негізгімен “ осмотикалық кеңістікпен ” онымен орталық вакуоль келіп жатыр - клеткалы шырынмен . - мембрана транспорттық ақ тиіндерді асырап жатыр , жұқтырушылар кім, не ретінде субстраттарды байланыстырып жатыр және мембрана арқылы олардың тасып жатыр . Бар болып жатыр : катализденетін тасымалдау ( сахара , амин қышқылының ), кездесетін көлік ( екі әр түрлі субстрат тасымалдауы бірге немесе бір бағытта немесе қарама-қарсы тұрғандарды бағыттарда . Түрлер тірі зат қозғалыстары төтенше әр түрлі. Олар миофибрил қысқартуында , кірпікшелердің қозғалыстарында көрсете алып жатыр және амебатәріздес қозғалыста , циклозеде ( шеңбер - цитоплазма қозғалысы , болатын тор сыртқы түр өзгертулері ) өсімдік торлардың цитоплазмасының , қозғалыста хромосомалардың , хроматид , молекулалардың ауыспалылығында және органоидтар , секреция процестерінде , фагоцитозды , пиноцитоза және т.б. Барлық торда қозғалыс түрлері , қалай және оның ауыспалылығының , энергия қолдануымен үлгі қосуларында АТФ . Секреция процесі темірлілерді циклдік торларда ағып жатыр , 4 фаза қосып жатыр , әртүрлі дәрежеде өзара қайта жабылуды алу : негізгі заттардың жұту фазасы ; құпия синтез фазасы ; синтез жасалған өнім қорлану фазасы ; құпия біржола жою фазасы. Орынмен ( бағытқа ) без құпиясы біржола жоюының эндокриндіктерді ( бөліп шығарушылар - өнімдер , гормондармен аталатындар қанға ) және - ( дене бетіне бөліп шығарушы құпиялар , ішкі мүшелердің сәулесіне ), ал механизммен ( тәсілге ) құпия біржола жоюының ( тор құрылымдары бұзу ), - ( құпияға айырылумен жоғары цитоплазма бөлімдері – терлік , сүттер ) және голокринные ( торлардың толық қиратуымен , бөліспен олардың құпияға үзінділердің - майланғандар ).

Клеткасыз құрылымдарға : клетка аралық зат , симпласті , синцитии, клетка аралық зат - қалай сондай торлармен дағдыланып жатыр - фибробласты , хондробласты , клетка аралық затты көз алдына келген : аморфты затпен , коллагенмен, икемділермен және аргирофильными талшықтармен . Өзімен Симпластіні ұсынып жатыр , салыстырмалы үлкен көлем зат цитоплазматическогосы , қайсыда болып жатыр емес бір , ал ядролардың жиыны . Мысалы , көлденең - жолақ бұлшықет талшық , қайда ядролардың саны 100 дананы жетіп жатыр ; түйелердің плацент көп ядролы торлары ; мегакариоциты .

Синцитии – клетканың ұстатқыштармен цитоплазматикалық байлаулары ( ретикулярлық мата ).



Бақылау сұрақтары:

Каталог: ebook -> umkd
umkd -> Мамандығына арналған Сұлтанмахмұттану ПӘнінің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Қазақстан Республикасының
umkd -> Қазақстан Республикасының
umkd -> Студенттерге арналған оқу әдістемелік кешені
umkd -> ПӘннің ОҚУ Әдістемелік кешені 5В011700 «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығына арналған «Ұлы отан соғысы және соғыстан кейінгі жылдардағы қазақ әдебиетінің тарихы (1941-1960)» пәнінен ОҚытушыға арналған пән бағдарламасы
umkd -> «Балалар әдебиеті» пәніне арналған оқу-әдістемелік материалдар 2013 жылғы №3 басылым 5 в 050117 «Қазақ тілі мен әдебиеті»
umkd -> ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешенінің
umkd -> 5 в 011700- Қазақ тілі мен әдебиеті
umkd -> 5 в 011700- Қазақ тілі мен әдебиеті
umkd -> «Филология: қазақ тілі» мамандығына арналған


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет