Шахмардан есенов


Министр Төртінші бөлім



бет16/123
Дата31.12.2021
өлшемі0,85 Mb.
#107253
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   123
Байланысты:
Шахмардан есенов
@ 5 B - 07, Нурканик сііідддііккк, @ 5 B - 07, @ 5 B - 07, Тау - кен кәсіпорын экономикасы пробное тест (2), Конгитивные обучение, Конгитивные обучение, Конгитивные обучение
Министр

Төртінші бөлім

«БІР ҒЫЛЫМ ЕДІ ІҢКӘРІҢ...»

«Қазақстан геологтары жерімізден мол минералды

шикізат қорын тауып отыр. Бұл арада ғұлама

ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың еңбегі

ұланғайыр. Ендігі міндет—жаңа экономикалық

саясатқа сай, сол мол қазынаны есепсіз оңды-солды

шаша бермей, бір түйірін де шашау шығармай,

орнымен жұмсап, ұқсатып, ел кәдесіне жарату»

***

«Еліңе қайтпа!» дегенге қайтпай қалатын қазақ

болса түркімендер алып қалсын, қарсылық жоқ.

Бірақ: «ит-тойған жеріне» деген мақал қазаққа

жүрмейді...»

Шахмардан Есенов

«-Сонымен, 1960 жылы бар жоғы 33 жастағы Есенов Шахмардан Геология және жер қойнауын қорғау министрінің орынбасары болып тағайындалды. Данышпан Абай айтпай ма:



Талаптың мініп тұлпарын,

Тас қияға өрледің.

Бір ғылым еді іңкәрің,

Әр қиынға сермедің.

Көзіңді салдың тұрғыға,

Бейнетін қиын көрмедің.

Бірге оқыған құрбыға

Бас бәйгені бермедің...-деп.

Тура бір болашақты болжап, Шахмардан туралы айтып отыр-ау деп қаласың! Абай айтса жәй айтпайды. Қазақтарды қанша жерден «надансыңдар, білімсізсіңдер!» деп сынағанымен ол Шахмардандай жастардың өсіп-өніп шығатынына бәрі бір сенді...

Шындығына келгенде Шахмарданға шын сенген Қазақ КСР Геология министрінің орынбасары Айталиев Жарқын болды. Әңгіме түсінікті болу үшін басынан бастайық. Қашанда да бір нәрсеге бір нәрсенің себеп болып жүретіні өмір заңы ма дерсің. Бірде, бұл кезде Шахмардан Жезқазғанда бас геолог болатын, Свердловскі қаласында өтетін геологтардың ғылыми конференциясына шақырылды. Сол жолы Шахмардан Алматыдан келген Геология министрінің орынбасары Жарқан Айталиев ағасы екеуі қонақ үйдің бір бөлмесіне түсті. Бұрынан жүз таныс болмаса былай жақын араласпаған ды. Үш күннің ішінде бір бөлмеде жатып талай әңгіменің басын қайырды. Шыны керек алпысты алқымдап қалған геология ғылымының докторы, Ғылым Академиясының корроспондент-мүшесі, көпті көрген Айталиевқа Шахмардан қатты ұнады. Жас та болса білері көп, кішіпейіл, келбетті, ұстамды мінезі ұнады. Конференция бітіп, бірі пойызбен Жезқазғанға, екіншісі Алматыға сомолетпен ұшқалы отыр. Жүгін жинастырып жатқан Айталиев бір кезде ойына тосын оқиға түскен адамдай:

--Шахмардан, осы сен Алматыға неге ауыспайсың?—деді.

--Ағасы-ау, кен іздеген геолог үшін Алматыңызда жұмыс бар ма?—деді, Шахмардан ағасына қарап жымиып.

--Әй, қысыр сөзді қой, мен жақында пенсияға шығамын, орныма сені ұсынамын. Жоқ, мен оларға айтамын, Есеновті әкелмесеңдер пенсияға кетпеймін деймін,--деп, қарқылдай күлді.

--Ағалар айтса Алматы емес, жерді түбі Магаданға да барамын,-- деді Шахмардан да ағасынан қалыспай жарыса күліп. Осыдан әрі әңгіме өрбіген жоқ, тез жиналып қонақ үйінен шығып кетті.

Шахмардан Жезқазғанға келіп, мың-сан шаруасына араласып кеткен-ді. Кім қай жерде қандай әңгіме айтып, кім-кімге уәде бермей жатыр дейсің, тәйірі. Сондай әңгіменің бірі де деп Шахмардан Айталиев ағасының бұл сөзіне соншалықты мән беріп, үміттенген жоқ-ты. Бір жарты жыл өткен кезде Айталиев ағасы телефон соғып тұр:

--Әй, Шахмардан мен мыналарды көндірдім, егер сені шақырмайтын болса пенсияға кетпеймін деп қорқыттым,-- деп, өзі бұнысына рахаттанып күліп алды, сосын әрі қарай сөзін жалғап,--енді олар, ЦК-дан саған хабарласады, слушый, сен сонда бармаймын деп шалқақтап жүрме,--деді, әділ, тік сөйлейтін әдетіне басып.

«Асатпай жатып құлдық деме» деген, Шахмардан не дерін білмей, «жарайды, жарайды» дегеннен басқа ештеңе айтпады. Айтқандай-ақ көп ұзамай ЦК-дан бөлім бастықтары хабарласып Алматыға шақырды. Шақырудың мақсатын ашып айтпады, сөздерінде «келіңіз» деген бұйыру басымдау сезіледі. Ол кезде Орталық Комитет адамдарының сөз саптасы солай болатын, бір қызық.

Орталық Комитеттің өндірісті басқаратын бөлім бастығын Есеновті өзіне шақырып, әңгімелесіп, Геология министірінің орынбасарлығына ылайықты көріп отырғанын айтады. Сөйтіп тұрғанда анда-санда кабинеттрді аралап жүретін әдетімен Бірінші хатшы Дінмұхамед Қонаев бөлім бастығының бөлмесіне кіріп қалады. Сасып қалған Шахмардан апыл-ғұпыл орнынан тұрып, бұрын даңқын естігені болмаса жақыннан көрмеген Бірінші хатшымен жалбырап амандасты. Алып тұлғасы, сымбатты жас Шахмардан Қонаевтың назарын өзіне бірден аударды. Бұны сезе қалған бөлім бастығы Шахмарданды таныстырып, Жезқазғаннан келіп тұрғанын, геолог екенін айтты. Жәй шақырып отырмағандарын түсінген Қонаев:

--Қандай мәселе қарап жатырсыңдар?-- деді Қонаев бөлім бастығына қарап.

-- Геология Министрінің орынбасарлығына, Айталиев зейнеткерлікке кетпекші... соған Шахмардан Есеновті... Жезқазған Геологиялық барлаудың Бас инженері, коммунист...—дей бергені сол еді, бөлім бастығының сөзін ишарамен іркіп, Қонаев Шахмарданға қарап:

--Қалқам, шыға тұршы біз ақылдасып алайық,--деді.

Түкке түсінбеген Шахмардан ауызғы бөлмеге шығып кетті. Сол –ақ екен Қонаев бөлім бастығына өктемдеу үнмен:

--Қайдағы зам.министр! Бұл тұрған бойы министр ғой, сендер не істеп отырсыңдар...—деді, шүйлігіп. Шахмарданды бұрын танып-білмесе де сырт келбетін ұнатып қалған ол. Көпті көрген Қонаев бұл тұста халықтың: «түсі келгеннен түңілме», жаратушы да түр-тұрпатты сүйген құлына береді дегенге сеніп, сүйеніп тұр еді. Артынан бөлім бастығы мен көмекшілері: «...министр Богатыров кеткелі жүр... әзірге орынбасарлықты істеп көрсін...үлкен коллективті басқарып көрмепті...» деп, Қонаевты «орынбасарлыққа» көндірген. Қисынды істі қыңыр ғана түсінбейді. Қонаев бұл да дұрыс екен деп, олар пікірімен келіскен-ді.

Міне, осы сәт, осы күннен бастап отыздан енді ғана асқан Шахмардан абырой-атағы бір ғана республика ішінде емес, жалпы Одаққа белгілі, беделді Дінмұхамед Қонаев назарына ілігіп еді. «Кездейсоқтықтың» адам өмірін мүлдем өзгертіп, адам сенгісіз бақытқа жеткізетінін ешкім жоққа шығарған емес, бізде шығара алмаймыз. Мүмкін Шахмардан алдынан шыққан «қырықтың бірі –қыдыр» --қазақ халқының мақтанышы Қонаев болған шығар, кім білсін?! Біздің ойымызға баяғыда, іс сапармен Қостанайға, Лниногроға келген Үкемет басшысы Нұртас Оңдасынов Қонаевты бір көргеннен ұнатып, танып, ақырында Алматыға келісімен Бірінші хатшы Сковорцовқа «өзіме өндірісіті басқаратын басшы тауып келдім» деп, ақырында он жыл орынбасары болған оқиға еріксіз түсті. Бірде, бұл «қызметін» өмірі Қонаевқа бұлдамай, тіптен аузын ашып айтпай пірәдәр болып өткен Оңдасыновқа таң қалған ол кейіннен, зейнеткерлікке шығып, Мәскеуде тұрып жатқан кезінде кездесіп: «Нұреке-ау, үлкен ортаға сені әкелген мен едім деп, ең болмаса бір рет айтсаңыз қайтеді?» дегенде ол: «Е, сені үлкен ортаға әкелсем Сен үшін емес, халқым үшін әкелдім де» деп сөзден тосқан екен. Міне, сол өмір өрнегі қайта қайталанып тұр. Ел басшысы Қонаев халқының болашағы үшін, республиканың абыройы үшін жас Шахмарданды дөп басып, танығандай халде. «Бұлақ көрсең көзін аш!». Халық даналығы. Сол даналыққа құлақ асқан Ел басшысы Қонаев санасында сол сәтте: «республика болашағы осындай жастар қолында...» деген сенім мен үміт қатарласа шауып бара жатқан-ды.

Қазақта сөз бар «отыз тістен шыққан сөз, отыз рулы елеге тарайды» деген. Қонаевтың: «қайдағы зам.министр! Бұл тұрған бойы министр ғой» деген бір ауыз сөзін сол жерде тұрған бір-екі адам ғана естіген-ді. Алайда, ертеңіне-ақ ауыздан-ауызға тарап, біртіндеп-біртіндеп Шахмарданға да жеткен-ді. Қазақ ырымшыл халық емес пе, Шахмардан да ойламаған жерден алдынан Қонаевтың шыққанын жақсыға жорып, жолым болатын шығар деп іштей топшылап, «тон пішіп» қойған-ды.

Себепсіз салдар жоқ. Айтты-айтпады не керек, Қонаевтың бұл сөзі біраз адамның құлағына жетіп, құдіреттеніп, астана есігін он бір жылдан кейін қайыра ашып тұрған жас Шахмарданның абыройын көке көтеріп-ақ тастаған-ды. Ол жаңа қызметке құлшына кірісіп, қанаттана жүріп, бойындағы бар іскерлігі мен қабілетін, Жезқазғанда жинаған мол тәжірибесін жарқыратып көрсете білді, аямай жұмсады. Бұған дейін ұстазы, өзінің пір тұтар тұлғасы Қаныш Сәтбаев сенімінен шыққысы келіп, құлшына еңбек етсе, енді респуликаның бірінші басшысы, абырой мен атағы Одақ көлеміне белгілі Дінұхамед Қонаевтан ойынан да шығуды ойлады. Бұрын аралас-құраласы жоқ, бірін-бірі жыға білмейтін ел басшысының ыстық ілтипаты, бірден лауазымды қызметке тартқан қамқорлығы жас Шахмарданның көңілін толқытып еді. Өз-өзіне іштей: «денім сау, бас аман болса Сізді ұятқа қалдырмаймын!..» деп, ант бергендей де болған-ды, іштей.

Міне, осындай көңіл-күйде Шахмардан Есенов Геология министрінің орынбасары қызметіне кірісті. Жасыратын несі бар, Алматыға келу Шахмарданның көп армандарының бірі болатын. Алматыны аңсамайтын кім бар, жер жаннаты Жетісудың бір жауһары емес пе ол?! Онда тұру мен қызмет істеуді табан астынан тағдырдың өзі осылай оған сыйға тартты. Бұны орысша айтқанда: «Господин случай» дейміз бе, басқаша қалай айтуға болады. Қазақ болса мұндайда «таудай талап бергенше бармақтай бақ бер» дейді. Шахмарданда таудай талап болатын, енді міне, табан астынан бақ та келіп қонды.

Кеше, Орталық Комитетке келмей тұрып ұстазы Қаныш Сәтбаевқа кіріп, бар жағдайды, Алматыға шақырғалы жатқандарын шет жағасын айтқан-ды. Сондағы Сәтбаев ақылы да есінде. Ол: «ұсақ-түйек қызметтеріне келіспе, берсе үлкенін берсін. Болар-болмас қызметті Жезқазғаныңа айырбастап жүрме, өзіңнің кәсіби геолог екеніңді ұмытпа!» деген ді. Шахмардан талайға дейін екі алып: Сәтбаев пен Қонаевтың ойының бір жерден шығып жатқанына таң қалып, өз тағдырының соларға келіп тоқайласқанына риза көңілде жүрді. Мұндай жағдайда тасымаған көңіл, көңіл ме, шалқымаған сезім, сезім бе?!

Содан Шахмардан рахатынан көрі тәтпіші мол министрлік жұмысының ортасынан бір-ақ шықты. Дала геологінің мақсатынан да, күнделікті жұмысынан басқашалау, ауқымы кеңдеу екенін түсінді. Әлгіндей, басшы Қонаев пікірінен кейін, арқа тұтар асқар тауы—Сәтбаев ақылынан соң ол қандай қызметті, қандай бір тапсырманы болса да өңгеруге әзір еді. Республикадағы екі алып тұлғаның екеуі де өзіне қолдау көрсетіп, ақ пейілдерін ақтарып тұрғанда Шахмардан неден жасқансын, батыл, өзіне-өзі сенімді түрде министрліктің есігін ашты. Табиғатынан байсалды Шахмардан асыр-тасырға салмай, байыппен министрліктің ішкі құрылымына көз жіберді, іс жүргізіп отырған бөлім бастықтары мен қызметкерлермен жеке-жеке сөйлесті, жақынырақ танысты. Жетістігін мақұлдады, кемшілікті жоюға жол іздеді. Аз уақыттың ішінде-ақ министрліктің көп шаруасына қанық болды. Дала төсіндегі барлау мен министр кабинетіндегі қызметтің арасында көк пен жерше айырма бар екенін ұқты. Сол айырманың арасын түсініп, кедергілерді кемітуге, жаңаша іс бастауға ұмтылды. Қалай болғанда да дала мен қаладағы геологтардың илеп жатқаны бір терінің пұшпағы болғанмен, міндеттері, қызмет әрекеттері басқа-басқа. Мұнда қағазбастылық, жиналыс-кеңес көп. Біріншіден ол маңызды мәселе болмаса, ұсақ-түйекке бола «Күлтебенің басында күнде жиынды» тоқтатты. Екіншіден, ақырын байқастап қараса бүкіл министрлік бойынша бар-жоғы екі-ақ қазақ бар екен. «Ия, қалған қазақтар қайда жүр?». Іштей ой түйіп қойды. Бұрынғыдай емес геология мамандығын меңгерген жастар ол кезде аз болмайтын, тек оларға жанашырлық көрсетіп, жергілікті жердің ұлт өкілдері еді-ау деп, қызмет ұсынып жатқан ешкім болған жоқ. Байыппен бұл кемшілікті жоюға да жол іздей бастады.

«Бұрын геология саласында жергілікті ұлттың өкілдері қызмет бабында көбіне жай инженер, аға геолог деген атақтан әрі аса алмайтын. Бастықтар, жетекші кадрлар негізінен орталықтан, Мәскеуден жіберілетін. Шәкең министр болған соң жергілікті мамандарға өте қатты көңіл бөле бастады. Аз уақыттың ішінде көптеген ұлттық кадрлар еспеке алынып, олардың өсуіне қолайлы жағдайлар жасалды.Осындай шаралардың нәтижесінде өзінің іскерлігіне сәйкес көптеген жергілікті геологтар басқарушы, жетекші маман болып жұмысқа тағайындалды. Осылардың ішінде мен де 1964 жылы 32 жасымда астанамыз Алматыға «Қазақгидрогеологиялық» тресінің бас инженері болып келдім...»--дейді академик Жәкелов Әбдіғаппар. Бұл естелік «Есенов ұлттық кадірді көтерді!» дегенге бірден-бір дәлел бола алады.

Министрліктің біраз шаруасымен танысып, проблемаларымен қанығып қалған тұста бастығы, министр А.С.Богатырев Мәскеуге, жаңа қызметке ауысып кетті. Оның орнына Шахмарданның тағайындалатынын саяси орта баяғыда–ақ біліп, топшылап жүрген-ді. Топшылау шындыққа айналып Есенов Шахмардан республикадағы ең жас министр атанып шыға келді. Рас, жастығына қарамай үлкен сенім білдіргеніне Димаш ағасына Шахмардан іштей: «Сізді ұятқа қалдырмаспын, сеніміңізді ақтармын» деп, өзін-өзі қайрағандай болып жүрді. Шын көңілден туған бұл ойын алғаш министрліке тағайындалған күні жасырмай көптің алдында ақтара айтты-да.

Шын мәнінде «Біріншінің» бұл шешіміне біреу қуанып жатса, екіншісі, «тым жас қой» деп, көңілдері толмай, күдіктене қарады. Дегенмен басым көпшілік, зиялы қауым қазақ жастарының мұндай күрделі лауазымға ие бола бастағанын жақсылыққа жорып, өзімізді өзіміз басқаратын болармыз деп, Димаштың батыл шешіміне дән риза болысты. Өйткені бұған дейін мұндай орынға Мәскеудің «жолдамасымен» солар ғана келетін-ді. Ал, нар тұлғасына жаратушы сымбат пен келбетті келістірп берген, оның үстіне парасатын, ақыл-ойын, адамгершілігін, сөзге шешендігін білетін қарапайым геологтар мен барлаушылар, инженерлер ортасы Шахмарданды осындай биік, лауазымды қызметтерге ылайық көріп, соны күтетіндей де еді. Армандарының орындалғанына олар да шын жүректен қуанды. «Ол әлі көрсетеді, мойындатады талайды» деп, әсіресе, достары: Далабай, Ғазиз, Темеш тұрды төстерін қағып, мақтаныштан масайрап.

Бар билік бөліп-жарылмай өз қолына тиген соң Есенов бар шаруаға бақылау жасады, кейбіреулердей орынбасарларына тапсырма беріп қойып, жылы кабинетте отырмады. Министірліктің құрамын қайта қарады, ұлттық кадларды көтеруді көздеді, Орталық Комитетке, Министрлер Кеңесіне қосымша қызмет орнын беруді сұрап арнайы хат жазды. Басты байқағаны бар мәселеде әңгіме ашық болып, істі әділ шешсең бұл қызметті игеру аса қиынға түспейтінін түсінді. Бұл қағида қашаннан-ақ бар ау, бірақ қолға мөр, астына тақ тиген соң халықтың қамын жеудің орнына туған-тусын ойлап, айналасына жинап, бармақ басты, көз қысты болып кететінін қайтерсіз. Осыған орай бір әңгімен Камила апай еске түсіреді: «-- Бірде бір жас жігіт көптің ортасынан суырылып шығып, ғылым кандидаттығын қорғағалы жүрген болуы керек, «Шахмардан аға, мен сіздің жерлесіңіз боламын, туысқан боламын» деп тықылдап қоймады. Шыдай алмаған Шахаң: «Шырағым, маған ағайын емес азамат керек, азматтығыңды таныт, отырған орнымды босатып беремін!» деді. Ол өмірде де осы ұстанымды ұстап өтті. Кім жақсы жұмыс істесе, кім ғылымның соңына түсіп ізденсе, сол Батырдың досы болатын, ондайлардан көмегін аямайтын»--дейді.

Министрліктің ішкі құрылымымен әбден танысып алған соң Қазақстанды, оның ішінде кен байлықтары мол аймақтарды аралауға, жетістіктер мен проблемаларды өз көзімен көруге шықты. Геологиялық барлау жүріп, кен қазылып жатқан аймақты аралады, Үшаралдағы мұнай мен газ іздеушілеріне барды, Жамбылдағы фосфор зауытында болды, Қаратау, Кентау өндірістік ауданындағы «Үлкен химияны» көтеруге байланысты жүргізіп жатқан гидро-геологиялық зерттеулердің бағытымен танысты. Қантағы, Ащысай... қойны толған кенді Алтайдан, Орталық Қазақстан төсіндегі мыс-мырыш кені Жәйремді көріп бір-ақ оралды. Оралда болды, Ақтөбедегі мұнай мен газ, хром... кендеріндегі геологиялық, гидрогеологиялық іздеу, барлау жұмыстарының нәтижелерімен танысты. Маңғыстау мұнайының барлануы толғандырды ... Бәрінде де қайнаған жұмыс үстінде, қоршаған кеншілер мен геологтар ортасында болып, мәслихат құрып, іздеу мен барлау жұмыстарының барысын, нәтижесін, геологиялық, гидрологиялық ерекшеліктерін білуге құмартатын. Күрделі-күрделі проблемаларды сөз бұйдаға салмай тез арада шеше де білді. Міне, ол құрылғанына көп болмаған жаңа минстрліктің тағанының мықтап қалануына бар жиған білімі мен тәжірибесін жұмсап бақты.Сонымен қатар өзінің ел билеудегі қабілет-қарымын да байқатты.

Ол министрлікке келісімен Орталық Комитеттің бір жиынында «Аралға көңіл бөлмесек, ертең айрыламыз!» деп, мәселе көтерді. Маңызды мәселеге көңіл аударып, шешудің жолдарын іздеудің орнына, сол кездерде-ақ тұзы аспанға көтеріліп, апатты аймаққа айналған Аралды көрмеген, Алматыдан асып ешқайда шықпаған бір шенеунік «Аралға келер қауіп жоқ, Есеновтікі жершілдік!» деп, айыпты етіп тастайды. Сол Аралдың тағдырын айтпасақта елдің бәрі біледі ғой.

Жезқазғанда жүргенде жазған мақаласында Есенов Шахмардан: «...біз болашақ алыптар Теңіз мұнай кеніші мен Қарашығанақ газ конденсаты жөнінде сөз қозғап отырғанымыз жоқ. Олардың көрсетер қызығы әлі алда...» демеп пе еді. Бұл ойды айтқанда ол бар жоғы жиырманың ішінде ғана болатын. Жастығына қарамай Жезқазғанның жер асты байлығының «географиясын» бұрынғыдан да кеңейтіп, зерттеп, небір керемет кен көздерін ашып жатқан кезі болатын. Жас барлаушы-геологтың Маңғыстау болашағына деген көрегендігін көрмейсіз бе?! Жоқ, көрегендік емес бұл оның ғылыми тұжырымдамасы! Ол мұндай ой айту үшін аға буын-- ғұлама ғалымдар ашқан жаңалықтар мен тәжірибелеріне арқа сүйеді, солар салған соқпақ жолмен жүріп, оны әрі қарай дамытуға әрекеттенді.

«Шахмарданның Маңғыстау мұнайын ашуда, оны халық игілігіне пайдалануға сіңрген еңбегі ұшан-теңіз.Мұнайды іске жаратудың қаншама қиын екенін мұнай мамандары жақсы біледі. Осы бір өте күрделі жұмысқа Шахаң білекті сыбанып кірісіті және асқан қажыр-қайрат көрсетті. Бір сүйсінерлік жай, Шахмардан «мен министрмін» деп тұмсығын көтермейтін. Ол әрдайым қарапайым, жинақы, ақжарқын еді. Талапты өзінен бастайтын. Сылбырлықты, енжарлықты көтермеуші еді. Ол жақсы іске, пайдалы ұсыныс-пікірлерге ұдайы құлақ асатын, кесек тұлғалы, тас-түйін жігіт еді ғой, шіркін!» --деп, артта қалған күндер мен Шахмарданды еске алған Шалабаев Саламат.

Иә, бізге де Есеновтің көп әріптестері оның жаңашыл болғанын, егер ұтымды ұсыныс айтсаң қолдай кететін белсенділігін баса айтты. Жаңашылдық деген не? Ол қол жеткізген табыстарды қанағат тұтып отыра бермей, жаңадан іздену, іздену және іздену деген сөз. Бұл әрбір ғалым атаулының ұстанатын басты ұстамы болмақ. Бұнсыз ғылымда жаңалық ашып, нәтижеге жетем деу құр әурешілік, өзіңді өзің алдау. Есеновтің жаңашыл болуының бар сыры оның ізденімпаздығында, ғылымға деген қомағайлығында жатты. Және ол қарапайым геологтар ортасынан өсіп шықандықтан да олардың проблемаларын, не жетіп, не жетіспей жатқанын жете білді, білген соң оны шешуге әрекет еттін. Оның бойында ұстазына ұқсаған жаңашылдық көзқарас, ауқымы кең ой айту, көтеріп отырған мәселесінің болашағын болжау, бастаған ісін аяқсыз қалдырмай, жеріне жеткізу қасиеті басым еді.

Республиканың шикізат қорын молайтуға бір кісідей ат салысқан, байырғы геолог Б.С.Зейлик бүгінде ортамызда жоқ Есенов Шахмарданның сыр-сипатын, шынайы бейнесін көз алдымызға әкелетін, баршамызға үлгі болатын іскерлігін, жаңашылдығын, кісілігін көрсететін мәні зор естелік айтады:



«--Шахмардан Есенұлы Есеновпен менің бірінші кездесуім Орталық-Қазақстан геологиялық басқармасының Балқаш кешенді геологиялық-географиялық экспедициясына басшылық жасап жүрген кезіме тап келеді. Ол уақытта Шахмардан Есенұлы Қазақстан геологиясы министрі қызметінде болатын. Экспедиция алдында Балқаш Тау-кен металлургиялық комбинатының шикізаттық базасын нығайту міндеті тұрған. Осы міндетке сәйкес комбинатқа мейілінше жақын орналасқан кенді объектілерді заманауи әдістемелер негізінде қайыра бағалау қажет болды.

Сондай объектілерді бірі Бөрлі кен орны еді. Бұл жердегі геологиялық-барлау жұмыстары көп жылдар бұрын аяқталған болып, ол кездегі бұрғылау ескі әдістермен жүргізіліп, рудадағы металл үлесінің шынайы көрсеткіштері анықталмаған екен. Кен орнын қайыра барлау үшін сол кезде жаңа ғана өндіріске енгізілген прогресивті алмас бұрғыларды қолдану арқылы оның шын мәніндегі көлемін, рудадағы метал үлесін айқындап, руданың технологиялық ерекшеліктерін анықтау керек еді. Бір сөзбен айтқанда жаңа скважиналар бұрғылап, терең шурфтар жасап, көлемді технологиялық үлгілерді таңдап алып зерттеу міндеті тұрды. Ал, мұның өзі жаңа техниканы: бұрғылау станоктарын, вахталық автомашиналарды, су тасығыш көліктерді қажетсінді. Кен орнындағы алғашқы бұрғылауымыз бізді үміттендіргендей болған соң мен Шахмардан Есенұлына өтінішпен шықтым.

Шахмардан Есенұлы біздің өтінішімізді жедел қабылдап, Балқашқа ұшып келді де кен орнымен танысып үлгерісімен біз сұраған техниканы жеткізуді тапсырды. Шындығына келсек біз сұраған техниканы бөлу мәселесін министрліктегілер түгел қолдаған жоқ. Кейбіреулері министрдің пәрменін ұзын сонарға салғысы келді. Бірақ министр өз тапсырмасын бұлжытпай орындатты.

Тағы бір естелік. Балқаш көлінің Солтүстік жағалауында орналасқан мыстың ірі кен орыны Саяқтан Руда шығару үшін карьерадағы жаппай және тұрақты жарылыстар нәтижесінде ұшқан ірі тас сынықтары геолог-барлаушылардың үйлеріне дейін жетіп құлап жатты. Адамдардың өміріне қатер төнді. Елді мекенді көшіру қажет. Бұл мәселе Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінде талқыланды. Саяқ геологиялық-барлау партиясының қызметкерлері үшін жаңа жерден тұрғын үйлер салу туралы шешім қабылданды. Бұл партия Алматыда орналасқан Оңтүстік Қазақстан геологиялық басқармасына бағынатын. Шахмардан Есенұлы Саяқ геологиялық барлау партиясын Балқаш экспедициясының құрамына беру туралы шешім қабылдады. Ол Балқашқа келісімен мені тағы бірнеше қызметкерлерді, сондай-ақ, Қарағандыдан арнайы жеткен Орталық Қазақстан басқармасының өкілдерін ұшаққа отырғызып Саяққа алып барды.

Жаз. Ми қайнатар ыстық. Министр қалыптасқан жағдайда сол жердің өзінде сараптады. Бұрғышылардың үйлеріне бас сұқты. Қатарда тұрған үйлердің біріне кіргені есімде. Шахмардан Есенұлы – ірі, ұзын бойлы азамат, кірер есік төмен, ол еңкейіп кірді. Барлығымыз кірдік. Үй иесі төрге шақырды, бір қора бала, үйелмелі-сүйелмелі, тар, жұпыны, үйдің ішіне су құбыры тартылмаған. Шахмардан Есенұлы сол тұрған бойда жайлы коттедждер құрылысын бастау туралы пәрмен берді. Ол Саяқ партиясын Балқаш экспедициясына қосып беру жөніндегі шешімінің дұрыстығына тағы бір рет көз жеткізді. Қажетті құрылыс материалдарын сонау Алматыдан арқалағанша Қарағандыдан дорбалап жеткізу анағұрлым тиімді еді. Алматыдан тасу үшін Балқаш көлін айнала жүріп өту керек болатын. Әрине, министр қабылдаған шешім Алматыдағы Оңтүстік Қазақстан геологиялық басқармасының қарсылығын оятты. Олардың өкілдері Балқашқа келіп қалалық партия комитетінде түсіністікке қол жеткізеді. Мені қалалық партия комитетінің хатшысы шақыртып алып бүкіл экспедициямен бірге Алматы қарауына өтуді ұсынды. «Бізге Қарағандыдан гөрі Алматы тартымды» дейді ол. Хатшыға көнсек елді мекеннің құрылысы күрделенеді, Саяқ партиясын Балқаш экспедициясының құрамына беру мәселесі мәнін жоғалтады. Қысқаша айтқанда, жедел құрылысқа қауіп төнді. Мен қарсыласып бақтым. Министр де хатшының алдында мені қорғады.

Алматыда жаңа жоспар пайда болыпты: экспедицияның тентек бастығын орнынан жұлып тастап, Алматыдан басқа көнбіс бастық жіберу туралы. Бұл әрекеттерден Шахмардан Есенұлы бейхабар. Мені Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің ауыр өнеркәсіп бөліміне «кілем үстіне» шақыртты. Бұл бөлімді мығым, іскер, бірақ тоқпақтай қатты партия өкілі басқаратын. Кабинет толған адам. Қыспаққа алсын-ай келіп. Мәселе қиындады. Сол кезде менен кабинеттен бір сәтке шығып тұру сұралды. Соңынан естідім, Шахмардан Есенұлы алдын-ала ойластырылған, режиссурасы пысықталған конструкцияның быт-шытын шығарыпты.

Оның мәлімдемесі: «Мен министрмін. Балқаш кешенді геологиялық-геофизикалық экспедициясы Республика геология министрінің ғана номенклатурасы емес, КСРО геология миниистрлігінің де наменклатурасы. Б.С.Зейликті бұл экспедицияның басшылығына тағайындаған біз ғана емес, оны КСРО геоология министрлігі де бекіткен. Ол Мәскеуде тағайындалған. Мен, министр бола тұра бастықты ауыстыру туралы пиғылды қалайша ең соңғы боп естимін. Бұл экспедиция министрліктің аса маңызды құрылымы, ал ондағы кадрлық өзгерісті қазір тура осы арада мәлімдеп тұрсыздар. Экспедиция басшысына менің ескертуім де, шағымым да жоқ». Әбден ойластырылып, дайындалған шабуылға тойтарыс берілді. Қазақстанның ауыр өнеркәсібін түгел қол астында ұстап тұрған қатаң хатшы мен геология министрінің қарсыласуы Шахмардан Есенұлының жеңісімен аяқталды. Бұл эпизодты өз деңгейінде бағалау үшін сол уақыттардағы Коммунистік партия органдарының, әсіресе басшыларының шексіз билігі туралы білу керек. Олармен қарсыласып, дауласу үшін биік азаматтық ұстаным, асқан ерлік пен қисынды дәлелдер керек болатын.

Тағы бір мысал. Бұл оқиға Балқаш экспедициясындағы барлық қызметкерлердің мүддесін қозғайтын Әлеуметтік мәселелерге байланысты туындады. Бұрынырақ, Балқаш экспедициясына мен келмей тұрғанда экспедиция қызметкерлеріне далалық төлемақы беріліп тұрған. Оның негіздемесі ауыр климаттық жағдай, қала күн күйдіріп жіберген тасты жерде орналасқан, өсімдік жоқ. Балқашта суарусыз ештеңе өспейді. Шөл даладан жел тынымсыз уілдеп-ақ тұрғаны.

Бұған тау-кен металургиялық комбинатынан тұрақты будақтаған зиянды түтіндер т.б. тастандыларды қосыңыз, сонда экспедиция қызметкерлерінің жалақысына қосымша төлемақы әділетсіз боп көріне қоймас.

Мен экспедицияға келуден 15 жылдай бұрын қалада тұратындарға қосымша төлемақы тоқтатылыпты. Төлемақыны қайта бергізу үшін мен күреске кірістім. Ш.Есенов минситр болғанға дейін менің өтініштерім аяқсыз қала берді.

Ал, ол министр болысымен бұл мәселе өзінің оңды шешімін тапты. Бір жағынан алғанда Қазақстан үлкен ел, экспедициялар дегенің жеткілікті, сонда бір ғана экспедицияның өтініші үшін онсыз да күнделікті күрделі мәселелердің күрмеуін іздестіретін министр үшін мұның қаншалықты маңыздылығы бар дейсің. Оны байқамауға да болар еді. Басқа министр басқаша ойлар, бірақ Шахмардан Есенұлы адамгершілігі жоғары, асыл азамат еді ғой. Мәселенің бәрі осында!

Нақты бір маманға қатысты тағы да бір оқиға есімде қалыпты. Минстрліктің төралқа отырысында Балқаш тау-кен металургиялық комбинатының шикізаттың базасының проблемасы қаралды. Біздің экспедицияның бас геологы М.И.Жуковтың қойылған мәселе бойынша баяндамасы біте салысымен оған кейбір төралқа мүшелері дүрсе қоя берді. Ш.Есенов, М.И.Жуковтың сасқалақтаған, қынжылған түрін көріп коллегия отырысы аяқталысымен оны өз кабинетіне шақырып алып, сынды көтере білу керектігін, эмоцияға жол бермеу қажеттілігін байсалды түрде айтып, жеткізіпті.



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   123




©engime.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет