Зерттеудің өзектілігі


Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандыру мүмкіндіктері



бет4/7
Дата20.05.2022
өлшемі188,55 Kb.
#144222
1   2   3   4   5   6   7
Байланысты:
диплом Бекбосынова З тексер (1)
диплом (1), Девиантты мінез құлық УМКД
1.3 Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандыру мүмкіндіктері

Оқушылардың оқу- танымдық іс-әрекетін ынталандыру мүмкіндіктері мен оқытудың әдістері және құралдарын іздестіру проблемасы терең ғасырларға кетеді. Мәселен, жастарды тәрбиелеуде ежелгі грек философы Сократ эвристикалық әңгімені пайдаланған. XVII-XIX ғасырдың педагогтары Я.А.Коменский, И.Г.Песталоцци, Ж.Ж.Руссо, А.Дистерверг, К.Д.Ушинский және т.б. [37] оқытушының негізгі міндеті – оқушыларды өз бетінше ойлау, зерттеу ізденістеріне бейімдеу деп санаған. Қазақтың ағартушылары Абай Құнанбаев, Ы.Алтынсарин қоғам қайраткерлері және педагогтар А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов [38] өздерінің еңбектері мен тәжірибелік іс-әрекеттерінде оқушыларды шығармашылықты дамытуға, өз бетінше ойлай білуге шақырған.


Қазіргі кезде оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандыру мүмкіндіктері әр түрлі амал-тәсілдері өңделді. Солардың ішіндегі ең маңыздыларына тоқталамыз.
Оқу-танымдық іс-әрекетте оқу-тәрбие процесі туралы психологиялық-педагогикалық білімдер жүзеге асырылады: оның мәні, мақсаты, міндеттері, принциптері, әдістері, тәсілдері, ұйымдастыру әдістері. Шығармашылық сипаттағы танымдық ынталандыру мүмкіндіктерін жоспарлау, болжау, мақсат, міндеттер қою, мазмұнды ашу, әдістерді, құралдарды таңдау, оқыту нәтижелерін талдау қабілеттерін қамтиды. Әрбір оқу дағдысы белгілі бір ретпен орындалатын мақсатты және өзара алмастырылатын әрекеттердің белгілі бір санын қамтиды. Іс-әрекеттің спецификалық жағдайлары (сынып ұжымының ерекшеліктері, мұғалімнің жеке ерекшеліктері, пән бойынша жалпы педагогикалық және арнайы дайындық сапасы, оқу-тәрбие процесінің материалдық-техникалық жабдықталу деңгейі және т.б.) танымның шығармашылық сипатын анықтайды мұғалімнің эвристикалық әрекеті ретінде оның табысының өлшемі.
Оқу-танымдық іс-әрекеттің құрамдас бөліктері:
- әрекет бағытталған объект;
- әрекет объектісін білу (оның қазіргі кездегі құрамы мен күйі); және оның мәнін түсіну;
- әрекет тәсілдерін білу;
- әрекетті жаңа жағдайларға көшіру.
А.Н.Леонтьев іс-әрекеттің құрылымдық элементтерін бөліп көрсете отырып, оның іс-әрекеттер жиынтығына қысқартылмайтындығын көрсетеді. Өз кезегінде әрекет әрекеттің қарапайым құрамдас бөлігі емес, оны жүзеге асыру құралы ретінде әрекет етеді. [39]
Оқу іс-әрекеті – оқытылатын материалға белсенді қатынастың бір түрі. Ол оқушының мотивациясының негізінде туындайды және білім объектілеріне, шешуді қажет ететін мақсаттарға, міндеттерге көзқарастың таңдаулылығы, мәселені шешуге бағытталған кейінгі әрекеттерде объектінің түрленуі сияқты сәттердің болуын білдіреді.Оқу әрекетін мұндай түсіну оқушыны оның белсенді субъектісі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді, ол тұлға дамуының негізгі факторы болып табылады. Оқу іс-әрекетінің нәтижесі оны жүзеге асыру барысында субъектінің өзінде – оқушыда болған өзгерістер болып табылады.
Мектеп оқушыларын оқу-танымдық іс-әрекетті ынталандыру сипаттамасы (Н.В.Немова бойынша)



Жас кезеңі

Ынталандыру сипаттамасы

Мектеп жасына дейінгі балалар



Жаңа тәжірибелердің қажеттілігі.
Жаңа әрекет ретінде оқыту қажеттілігі.
Үлкендердің мақтауына ие болу қажеттілігі.
Үздік болу, үздік бала болу қажеттілігі.

Бастауыш мектеп кезеңі



Борыш сезімі (когнитивтік мотивациядан екі есе артады және айтарлықтай асып түседі).
Беделді ынталандыру – жоғары баға алуға ұмтылу, ол 3-4 сыныпқа артады.
Санкциялардан, яғни жазалаудан аулақ болу мотиві.
Пәнге деген қызығушылық (5 есе төмендейді – оқушылардың 5%-ға дейін).
Негізгі ынталандырудың сыртқы, беделді және мәжбүрлеу түрі.
Ынта тұрақсыз, белгілі бір пәндерге қызығушылық жоқ, қалыптасқан ниеттің энергиясын ұзақ уақыт бойы сақтау қабілеті жоқ.

Жасөспірімдік кезең



Белгілі бір пәнге деген тұрақты қызығушылық.
Сәтсіздіктен аулақ болу мотиві.
Ұжымдағы жоғары мәртебені растау және өзін-өзі растау құралы ретінде біліммен қуатталмаса да, жоғары бағаға ие болуға ұмтылу.
Когнитивтік қызығушылық тек жоғары ынталандыруда.
Оқу жетістікке жету мотиві дамымаған.
Жасөспірімдік мінез-құлықтан туындаған ынта (кеңестер, алдау, мұғалімдерді алдау және т.б.)

Жоғарғы мектеп кезеңі



Жоғары оқу орнында білім алуды жалғастыру мотивациясы.
Болашақ позициясынан пән таңдау (сүйікті пәнінен болашақты таңдау).
Бағаның ынталандыру ретіндегі маңызы төмендеп келеді, баға ынталандыру емес, білім сапасының критерийі болып табылады.
Маңызды пәндер бойынша жоғары нәтижелерге жету үшін ынталандыру.
Ішкі өзін-өзі ынталандыру.

Оқу іс-әрекетінің тұтастығы оның құрамдас бөліктерінің бір-бірімен тығыз байланыста болуымен анықталады: қажеттіліктер мен мотивтер таңдалған мақсатқа жетудің не үшін қажет екенін көрсетеді, бұл өз кезегінде оқу міндеттері мен әрекет әдістерінде жүзеге асырылады. Оқу-тәрбие процесінің кез келген сегментінің нәтижесі әрқашан көпжақты болып табылады, өйткені ол жеке тұлғаның әртүрлі құрамдас бөліктерін - білім, қабілет, дағдылардан бастап сенімге, дүниетанымға, ерік-жігерге, мінезге дейін оқытуды, тәрбиелеуді және дамытуды біріктіреді. Педагогикалық процестің көп қырлылығы оқушылардың онда жасырылған оқу-танымдық іс-әрекетінің резервтерін ашу туралы айтуға мүмкіндік береді.


Сыныпта оқу-танымдық қабілеті жоғары дамыған оқушылар тобының болуы мұғалімге оқу-тәрбие процесінің негізгі міндеттерін ойдағыдай шешуге мүмкіндік береді. Бірақ бұл жағдай әрқашан бола бермейді. Көп жағдайда мұғалімнің алдында мектеп оқушыларының оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандыру, дербестігін, оқу-танымдық қызығушылықтарын дамыту мәселелері туындайды.
Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекеті әртүрлі түрде көрінеді. Оқушы мұғалімді мұқият тыңдай алады, ұсынатын материалды жазып алады, оның нұсқауы бойынша сызбаларды толтырады, т.б.
Мұндай тапсырмалар баланың ынтасын қажет етеді, бірақ ол еліктеушілік сипатта болады, бұл мұғалімнің талабына жауап. Одан оқушы әрекетінің тағы бір түрі – оқушының оқу-танымдық бастамасына, оның оқу іс-әрекетіне қызығушылығына негізделген түрі ерекшеленеді. Одан да жоғары деңгей – оқушының шығармашылық белсенділігі. Ол белсенді іздеуді, іріктеуді ғана емес, сонымен қатар алға қойылған міндеттерді шешуге қажетті жолдармен әрекет етуді де қамтиды. Бұл кезеңде мақсатқа жету үшін жалпы қабылданғандарға ұқсамайтын өздерінің әзілдері белгіленеді. Ынталандырудың жоғары деңгейі оқушыны оқу-танымдық дербестікке жеткізеді. Ол білімге деген қажеттілікпен, өз бетінше ойлау қабілетімен, жаңа жағдайда бағдарлай білумен, алынған ақпаратты ғана емес, оны алу жолдарын да жақсы түсінуге ұмтылумен сипатталады. Оқушының оқу-танымдық дербестігінде ешкімнің итермелеуінсіз әрекет етуге ұмтылысы мен қабілеті біріктіріліп, оқытудың мотивациялық және операциялық аспектілері бірлікте әрекет етеді.
Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекеті жоғары болуы еңбекті ұйымдастырудан, педагогикалық жетекшілік сипатынан көрінеді. Ол оқушылардың іс-әрекетін бақылау түрінде болады. Мұғалім оқушылардың өздік жұмысын ұйымдастырады және бағыттайды, зерттеу элементтерін көбейтеді. Тиісінше, оқу жұмысының көлемі де қысқарады. Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандыруын жоғары деңгейде ұстау үшін мұғалім мазмұнды бірнеше рет жаңартады, нақты материалды, мысалдар мен жаңа фактілерді ұсынады, оқыту әдістерінің жүйесін қайта құрады (картамен, оқулықпен, мәтінмен жұмыс, бір құралдан ауысу), екіншісіне, олардың кешенді қолданылуы.
Техникалық құралдарды, жаңа көрнекі құралдарды қолдануға, жұмыс формаларын өзгертуге болады: жеке өзіндік жұмыстан топтық жұмысқа көшу және т.б. Психикалық белсенділік жағдайында оқу процесіне қызығушылық пен ынта пайда болады.
Қазіргі сабақ әдістемесінде мектеп оқушыларына сыртқы педагогикалық әсерлер мен олардың дамуының ішкі жағдайлары арасындағы байланысқа үлкен мән беріледі. Қойылған мақсаттарға жету үшін әрбір оқушы өз кезегінде бұл тапсырмаларды жеке, өзі үшін маңызды деп қабылдауы және оларды орындау үшін қажеттінің барлығын жасауы қажет немесе басқаша айтқанда, мұғалім жүзеге асыратын мектеп оқушыларының оқу-танымдық іс-әрекетін басқару оқушылардың әрқайсысында өзін-өзі басқаруды дамытуды бастауы керек.
Тәжірибеде бізде мектеп оқушыларының оқу іс-әрекетінің міндеттері мен мақсаттарын қабылдамау мысалдарының айтарлықтай саны бар. Мұғалімдер ішкі психикалық процестерге тікелей әсер ете алмайды. Олардың қарамағында тек сыртқы тұтқалар бар. Оларда оқушы тұлғасының жетілуін қамтамасыз ететін ішкі тетіктерді нәзік қозғау керек екені анық. Неліктен сол немесе басқа баланың оқу іс-әрекетінің мақсаттарын қабылдамайтынын, оқушының позициясын өзгерту үшін не істеу керектігін, тақырыпты қалай «жұқтыруға» болатынын анықтау маңызды, оқу тапсырмаларын терең жеке тұлға ретінде мағыналы сезінуге көмектесу керек.
Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандыру және ынталандыру әдістері:

  • танымдық ойындар,

  • тәрбиелік талқылаулар,

  • мадақтау,

  • жазалау және т.б.

Оқыту ойындары.Оқуға деген қызығушылықты оятудың құнды әдісін оқу-тәрбие процесінде ойын жағдаяттарын құруға негізделген танымдық ойын әдісі деп атауға болады. Ойын ежелден оқуға деген қызығушылықты ояту құралы ретінде қолданылған. Мұғалімдердің тәжірибесінде үстел және тренажер ойындары қолданылады, олардың көмегімен тарих, жануарлар әлемі, ұшақтар мен кемелердің түрлері зерттеледі. Оқуға деген қызығушылықты оятудың құнды әдісін оқу-тәрбие процесінде ойын жағдаяттарын құруға негізделген танымдық ойын әдісі деп атауға болады. Ойын ежелден оқуға деген қызығушылықты ояту құралы ретінде қолданылған. Мұғалімдердің тәжірибесінде үстел және тренажер ойындары қолданылады, олардың көмегімен тарих, жануарлар әлемі, ұшақтар мен кемелердің түрлері зерттеледі.
Тәрбиелік талқылаулар.Оқытуды ынталандыру және ынталандыру әдістеріне когнитивтік дау жағдайын жасау әдісі де жатады. Шындық талас-тартыстан туатыны белгілі. Бірақ талас тақырыпқа деген қызығушылықтың артуымен де туындайды. Кейбір педагогтар оқуды қуаттандырудың бұл әдісін қолдануда шебер. Біріншіден, олар белгілі бір мәселе бойынша ғылыми көзқарастар күресінің тарихи фактілерін шебер пайдаланады. Дегенмен, мұғалім кез келген сәтте «Кім басқаша ойлайды?» деген ең тривиальды сұрақты қою арқылы дау тудыруы мүмкін. Ал егер мұндай әдіс қарама-қайшылық тудыратын болса, онда оқушылардың өздері сол немесе басқа түсініктемені жақтаушылар мен қарсыластар болып бөлініп, қызығушылықпен мұғалімнің дәлелді қорытындысын күтеді. Сонымен, оқу дауы оқуға деген қызығушылықты ояту әдісі ретінде әрекет етеді. Бұл салада электронды талқылаулар арқылы үлкен нәтижелерге қол жеткізілуде.
Мақтау - жеке оқушының немесе топтың мінез-құлқы мен іс-әрекетіне қоғамдық оң баға беру тәсілі. Оның ынталандырушы рөлін емес) анықталады! оқушының өмірде таңдаған және жүзеге асыратын іс-әрекет тәсілін қоғамдық мойындауды қамтиды. Қанағаттану сезімін бастан кешіре отырып, студенттің сергектігі мен жігері, өзіне деген сенімділігі артып, алға қарай жылжиды. Жаза - бұл әлеуметтік мінез-құлық нормаларына қайшы келетін іс-әрекеттер мен әрекеттерді айыптауды білдіретін және студенттерді бұлжытпай орындауға мәжбүрлейтін оқушы тұлғасына осындай әсер етеді.
Жазалау баланың мінез-құлқын түзетеді, оның қай жерде, неден қателескенін түсіндіреді, қанағаттанбау, жайсыздық, ұят сезімін тудырады. А.С.Макаренко бұл мемлекетті «жалпы қатардан ығыстыру» деп атады. Бұл күй оқушының мінез-құлқын өзгерту қажеттілігін тудырады. Бірақ жаза ешбір жағдайда балаға азап әкелмеуі керек - физикалық немесе моральдық емес. Жазада күйзеліс жоқ, уақытша болса да, аз болса да ұжымнан алшақтау тәжірибесі бар.
Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандырудың тиімді стимулы – алған білімінің өмірлік контексі. Ол таным процесін дербес құндылыққа айналдырады. Білім берудің практикалық бағыттылығының маңызды аспектісі ретінде білімнің өмірлік және практикалық мәнін анықтаумен байланысты оқушылардың жұмысы оқу процесінде орын алатын абстрактілілік пен схематизмді жоюға ықпал етеді.
Объективті ақпаратты оқушылардың жеке мағынасына аударудың өзекті қажеттілігі ғалымдардың да, мұғалімдердің де бұл мәселеге мұқият назар аударуын түсіндіреді. Ол мектеп оқушыларының наным-сенімінің, мұратының, дүниетанымының, эрудициясының негіздерін қалыптастыруға, әлемге эмоционалды-сенсуалдық қатынас тәжірибесін қалыптастыруға ықпал ететін қоғамдық-гуманитарлық пәндер циклінде ерекше мәнге ие.
Оқушылардың барлық іс-әрекеті белгілі деңгейдегі білім, қарым-қатынас, ақыл-ой еңбегі мәдениеті арқылы жүзеге асады. Ол әрекеттің сыртқы белгілерімен ғана байланысты емес, күрделі тұлғалық формация болып табылады. Психикалық әрекетке тән белгілердің бірі операциялық жағының маңыздылығы болып табылады (Д. Н. Богоявленский, Е. Н. Кабанова-Меллер, В. В. Краевский, Н. А. Менчинская, Г. И. Щукина). [40] Оны қарастыру ой еңбегі мәдениетінің ішкі мазмұнына жүгінуге мүмкіндік береді. Адамның объективті-субъективті қасиеті ретінде дамудың жоғары сатысында ол адамға оқу ақпаратын тез, тиімді, аз күш пен уақыт жұмсай отырып меңгеруге мүмкіндік береді. Мәдениеттің объективті жағы білім беру ақпарат көздерінің мазмұнының өзінде, олардың ассимиляция әдістерін анықтайтын құрылымдық ерекшеліктерінде жатыр. Субъективті – оқушының ақыл-ой жұмысының амалдары мен әдістерінің жиынтығын анықтайтын оқу әрекетіне қатынасында көрінеді.
Ой еңбегінің мәдениеті – бұл оқушының оқу әрекетіне қатынасын, оның интеллектуалдық, ұйымдастырушылық және техникалық даму деңгейін, гигиеналық дағдыларды біріктіретін жеке қасиеттердің синтезі. Оның құрамында, анықтамадан көрінетіндей, төрт құрамдас бөлінеді: жеке, интеллектуалдық, ұйымдастырушылық, техникалық және гигиеналық. Орталық орын интеллектуалдық компонентке жатады. Ол негізгі нәрсені анықтау, ақпараттың мазмұндық жағының құрылымын түсіну, алынған мәліметтерді түсіндіру қабілетінен көрінеді.
Ұйымдастыру-техникалық құрамдас бөлікке ұйымдастырушылық (жұмыстың нақты мақсаттары мен міндеттерін қою, қойылған мақсаттарға жетудің ең ұтымды жолдары мен құралдарын анықтау, жұмысты және оның нәтижелерін жоспарлау) және техникалық дағдылар (жұмыс орнын ұйымдастыру, оқу құралдарын дайындау, өлшеу, есептеу және т.б.). Гигиеналық компонент күнделікті режимді анықтау және орындау, ақыл-ой еңбегіне қойылатын гигиеналық талаптарды орындау, адамның есте сақтау, зейін, жұмыс қабілетінің ерекшеліктерін ескеру қабілетін біріктіреді.
Дұрыс ұйымдастырылған оқу-танымдық іс-әрекеттің ең маңызды белгісі – оқушылардың ақыл-ой әрекеті. Ол оқу материалын мақсатты түрде талдау мен жинақтауда, жалпылау мен абстракциялауда, жіктеу мен жүйелеуде, ой қорытуда, қорытынды жасауда, индукция мен дедукцияны қолдануда, тұжырымдарды негіздеуде, білім жүйесін меңгеруде көрінеді. Тұлғаның эмоционалды-еріктік сферасының белсенділігінсіз психикалық әрекет мүмкін емес. Ол білім объектісіне және практикалық әрекеттерге назар аударуды және шоғырлануды талап етеді.
Психикалық әрекетті күшейту – оның бағытын өзгерту, оған неғұрлым мақсатты, қарқынды, серпінді және икемді сипат беру.Оқушының оқу-танымдық іс-әрекетінің белсенділігі мектептегі және одан тыс жерде еңбек тәсілдерін, мінез-құлқын, практикалық іс-әрекеттерін қолданудың қажетті шарты және сонымен бірге өзіндік ойлаудың пайда болуының белгісі болып табылады.
Оқушылардың оқу іс-әрекетіндегі дербестігі:
- когнитивтік мәселелерді өзіндік тәсілдермен шешуде;
- оқу әдебиетінде де, оқытушының презентациясында да дайын түрде ұсынылмаған қорытындылар мен жалпылауларды тұжырымдауда;
- зерттелетін фактілер мен құбылыстарды жеке көзқарас тұрғысынан бағалауда;
- бұрын зерттелгеннен ерекшеленетін фактілік және теориялық материалды талдау және синтездеу кезінде сәйкес психикалық операцияларды қолдануда.
«Оқу іс-әрекетінің дербестігі» түсінігінде оқушылардың жаңа жағдайда бағдарлай алуы, басқалардың пікіріне қарамастан фактілер мен құбылыстарды сыни тұрғыдан бағалай алуы сияқты ерекшелікті ерекше атап өту керек. Шынайы тәуелсіздік іс-әрекеттің саналы мотивациясын және олардың негізділігін, басқа адамдардың ықпалына бейім еместігін болжайды.
Сонымен, оқушының оқу іс-әрекетінің ақыл-ой әрекеті мен дербестігі оның өзара байланысты жақтары ретінде әрекет етеді. Тәуелсіздік – интеллектуалдық әрекеттің сапалық сипаттамаларының бірі.Оқушылардың іс-әрекетінің сипаты зерттеу жұмысының логикасына жақындаған кезде ол өзінің ең жоғарғы деңгейіне жетеді. Бұл тәуелсіздіктің шығармашылық деңгейі. Ол мектеп оқушыларының оқу-тәрбие іс-әрекетін тиісті ұйымдастыру болған жағдайда көрінеді. Қажетті шарттардың бірі – мұғалімнің жаңа білімді беру процесінде оқушылардың оқу материалын белсенді қабылдауын қамтамасыз ететін әдістемелер жүйесі.
Көрші Ресей елінің профессоры, психология ғылымдарының докторы М.И.Еникеев таным кезеңдерін және оларға сәйкес оқу әрекетін ынталандыру әдістерін бөліп көрсетті:
1. Когнитивті мәселе туралы хабардар болу. Мұндағы негізгі әдістер мыналар болып табылады: белгілі фактілерді, білімді өзекті ету, оларды проблемалық жағдайда бір-бірімен және жаңа фактілермен салыстыру.
2. Таным процесіндегі құбылыстан мәнге өту. Негізгі әдіс-тәсілдер: жаңа фактілерді салыстыру және салыстыру, оқушыларды индуктивті пайымдауға, өз бетінше қорытынды жасауға баулу, осы мақсатта жетекші сұрақтар жүйесін қолдану, жаңа фактілерді тарту.
3. Жалпылаудан жаңа құбылыстарға көшу, жалпылауды нақтылау. Бұл кезеңде ынталандыру әдістері білімді қолданумен байланысты және білімді жаңа жағдайда пайдалануды, жаңа құбылысты түсіндіруді, осы заңдылықпен қамтылған құбылыстардың алуан түрлілігін нақтылауды, белгілі бір құбылыстың мақсатқа сайлығын негіздеуді, жаңа құбылысты түсіндіруді қамтиды және әрекет, сыртқы әртүрлі құбылыстардың ортақ негізін табу, оларды жүйелеу. [41]
Оқу-тәрбие процесінің логикасын және оған сәйкес ынталандыру әдістерін ашумен қатар теорияда жеке әдістердің мәні ашылады, оларды тиімді қолдану шарттары ашылады. Бұл әдістемелердің негізгі мақсаты – оқушыларды өз бетінше оқу-танымдық ізденіске жұмылдыру. Бұл мектеп оқушылары сабақтың келесі тапсырмасын шешу үшін өз білімдерінің жеткіліксіздігін түсінгенде мүмкін болады.
Тақырыпты дұрыс тұжырымдау белсенді психикалық әрекеттің бастауы болып табылатын проблемалық жағдайды құруды көздейді. Бұған арнайы техникалар арқылы қол жеткізіледі. Мысалы, мұғалім оқушыларды қарастырылатын құбылыстарды салыстыруға және проблемалық сұрақты тұжырымдауға шақырады. Одан әрі тақырыптың мазмұнына қысқаша сипаттама берген жөн. Егер оқушыларда бұл туралы жалпы түсінік болмаса, онда егжей-тегжейлі баяндау олардың аналитикалық және синтетикалық әрекетіне кедергі келтіреді.
Тақырыптың мазмұнын алдын-ала ашу арқылы жаңа материалдың құрылымы ашылып, оның маңызды элементтері көрсетіледі. Сонымен қатар, бұл ретте оқушыларға іс-әрекеттің белгілі бір оқу-танымдық нәтижесіне жету қажеттілігі басшылыққа алынады, оларға өз бетінше шешу үшін сұрақтар қойылады, әртүрлі тапсырмалар ұсынылады. Олар оқытылатын материалдың мазмұнына байланысты.
Олардың ішінде мыналар бар:

  • қаралып отырған мәселе бойынша қорытынды жасау;

  • жаңа материалды баяндау барысында жоспар құру;

  • жаңа мен бұрын белгілінің ұқсастығын немесе айырмашылығын көрсету;

  • бірнеше айтылған фактілерден үлгі алу және т.б.

Дегенмен, белгілі бір ынталандыру әдістеріне негізделген барлық тапсырмалар мен сұрақтар бірдей тиімді емес. Ең нәтижелілері – сабақтың негізгі міндетіне қатыстылары.Оны шешуге бағытталған оқушылардың ынтасы материалды меңгеру сапасын арттырады. Активтендіру әдістерінің осы талапқа сәйкестігі олардың тиімділігін анықтайды. Екінші дәрежелі оқу-танымдық мәселелерді шешуге оқушыларды жұмылдыру олардың дамуына айтарлықтай әсер етпейді.
Оқу-танымдық іс-әрекеттің қарқынды дамуына бірқатар міндетті шарттарды сақтау ықпал етеді:
- оқу жұмысының танымдық қиындығын жүйелі түрде арттыру;
- жаңа материалды меңгерудегі оқу әрекетінің алуан түрі;
- оқушыларға жеке көзқарас.
Қазіргі оқу үрдісіне қойылатын маңызды талаптардың бірі – мектеп оқушыларының іс-әрекетіне шығармашылық көзқарастарды дамыту талабы. Зерттеушілер атап өткендей, шығармашылық ойлау негізінен алынған білімнің көлемімен емес, көлемімен емес, маңызды болғанымен сипатталады.Бірақ ондағы ең бастысы - ойлау процесінің құрылымы, ақыл-ой операцияларының байлығы, күрделілігі және тиімділігі. Шығармашылық ойлаудың кейбір сыртқы көріністерін көрсетейік. Біріншіден, оны меңгерген оқушы игерілген материалды баяндауда тек басқаларға ғана емес, өзінің пайымдауларына, қорытындыларына, дәлелдеріне сүйенеді. Екіншіден, мұндай оқушы басқалардың ойына сын көзбен қарайды.
Ол бұл талапты өзінің өкілдіктеріне таратады. Үшіншіден, оқушы проблемалық-ізденіс сипаттағы тапсырмаларды, білімді жаңа жағдайда қолдану тапсырмаларын сәтті шешеді.
Әртүрлі оқушыларда шығармашылық ойлаудың белгілері әртүрлі дәрежеде көрінеді. Оларды әрбір адам үшін қалыптастыру – оқытудың маңызды міндеттерінің бірі. Мұның тиімді құралы – танымдық тапсырмалар.
Психологтар былай дейді: ойлау тапсырма туындаған кезде басталады. Бұл дидактикалық құрал осыдан бір жарым-екі онжылдық бұрын математика, физика және химияны оқытудың міндетті атрибуты болды. Қазір ол жалпы дидактикалық құбылысқа айналды. Тапсырманың оқу-тәрбие процесіндегі орны мен рөлінің бұлайша өзгеруінің өзіндік себептері бар. Ал ең бастысы, қазіргі оқушылардың шығармашылық ойлауын дамыту қажеттілігі екені анық.
Тапсырма шығармашылық ойлаудың қандай дағдылары мен дағдыларын қалыптастырады?
Біріншіден, зерттелетін құбылысты өз бетінше талдай білу, оны негізгі элементтерге (шарттар, себептер, құралдар және т.б.) бөлу.
Екіншіден, жетекші тараптармен өзара әрекеттестікте әрбір бөліктің тұтастықтағы рөлі мен орнын түсіне білу.
Үшіншіден, қарастырылып отырған материалдың логикасына сәйкес келетін идеяларды, тұжырымдарды, заңдылықтарды теориядан табуға дайын болу және анығына келгенде, бұл құбылысты дұрыс диагностикалау мүмкіндігін қамтамасыз етеді, яғни, қай категорияға жататынын анықтау.
Мұғалім жаңа материалды ұсынғанда, оқушылар ақпаратты негізінен дайын түрде алған кезде олардың ой еңбегінде белсенділігінің деңгейі төмен болады. Сондықтан оқушыға жаңа білім алу және оны пайдалану жолдарын негіздеу әрқашан қажет емес. Шығармашылық сипаттағы оқу-тәрбие жұмысының дағдысы қалыптаспайды, ізденуге, өнертапқыштыққа, ұтымдылыққа құштарлығын оятпайды.
Мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетінің жоғары деңгейі қоршаған өмірдегі проблеманы өз бетінше тауып, оны шешудің жоспарын құру және оны жүзеге асыру қабілетінен көрінеді. Жоғары сынып оқушылары субъективті жаңа, яғни олар үшін ғана жаңа, танымдық тапсырмаларды шешіп қана қоймай, сонымен бірге әлі күнге дейін ғылымға беймәлім объективті жаңа білім алуға қабілетті. Оларды тек оқу ғана емес, ғылыми және практикалық маңызы бар нақты зерттеу, рационализаторлық, конструкторлық және өнертапқыштық қызметке қосуға болады.
Оқушы іздену жағдайына қатыса отырып, оқытылатын курстың диалектикасын, алдағы сабақтардың болашағын көруге үйренеді. Осыған байланысты ол көбінесе өз ойларына жүгінеді, қиялды пайдаланады, тәуелсіз гипотезаларды алға тартады.
Мектептің қазіргі даму кезеңі білімді меңгерудің теориялық деңгейін көтеру қажеттілігімен байланысты. Психологтар мұны тәрбиенің дамытушылық рөлінің күшеюімен табиғи түрде байланыстырады. Ғылыми білім мектеп құрылысының барлық кезеңдерінде ақпараттық функцияны айтарлықтай табысты атқарды, бірақ аз дамып келеді. Дамыта оқытудың қазіргі тұжырымдамалары алынған ақпаратты меңгеруге, терең түсінуге, жүйелеуге қолайлы жағдай жасайды.
Оқушының психикалық дамуы бірқатар себептермен анықталады. Ең алдымен, бұл байланысты:
- оқытылатын материалдың мазмұнынан және оны ашу әдістерінен;
- мектеп оқушыларының даму деңгейіне, олардың жас және жеке психологиялық ерекшеліктеріне.
Білімді толық меңгеру үшін оқушыларды өз бетінше жұмыс істеудің тиімді әдістері мен тәсілдерімен қаруландыру қажет. Олар оны ұйымдастырудың ұтымды ережелерін білуі және оларды оқу іс-әрекетінде қолдана білуі керек, сонымен қатар өздерінің психикалық процестерін - қабылдауды, есте сақтауды, ойлауды және т.б.
Психикалық даму көрсеткіштер жиынтығымен сипатталады, олардың арасында белгілі бір иерархия бар - нақтыдан жалпыға, үстірттен (демек, сенімді емес) және тереңге (сенімдірек). Н.А.Менчинская білімнің бай қоры әрқашан жоғары психикалық дамумен үйлесе бермейтінін атап өтеді. Бұл ең аз сенімді критерий. Жүйелі білім дәрежесі оқушының психикалық дамуын сипаттау үшін өте маңызды. Жалпылама дағдыларды қалыптастыру одан да маңызды. Дегенмен, ең сенімді критерийлер ақыл-ойдың қасиеттері болып табылады[42 ].
Бұл көрсеткіштердің барлығы білім деңгейінің жоғарылауымен өзгереді: білім қоры молаяды, олардың жүйелілігі артады, дағдысы байытады, ой сапасы өзгереді, оның дербестігі мен сыншылдығы артады, икемділігі дамиды.
Оқудың алғашқы жылдарында балалар көрнекі тіректердің қажеттілігін сезінеді. Олардың осы кезеңдегі нақты ойлауы пайда болған абстракцияға оң әсер етеді. Орта және жоғары мектеп жасында абстрактілі ойлаудың нақтыға әсері ашылады. Ол, әсіресе, бейнелердің интерпретациялануына, жалпылама білімді тарту арқылы қабылдау аясының кеңеюіне әсер етеді.
Жоғары теориялық деңгейді қамтитын жаңа бағдарламалар оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ынталандыруға көмектеседі. Жаңа білім мазмұнының мектеп оқушыларының дамуына әсері қандай? Бұл әсерді қандай жағдайларда сәтті жүзеге асыруға болады?
Біріншіден, курста қамтылған жетекші идеяларды түсіну негізінде оқытылатын материалда себеп-салдар байланысын орнатуға болады. Осыдан оның түсінігі мен ассимиляциясы сапалы түрде өзгереді, жалпыланады.
Мысалға алсақ, бастауыш сыныптардың математика пәнінің бағдарламасына әліпбилік белгілерді енгізу арифметикалық амалдар мен олардың қасиеттері туралы түсініктерді меңгеру сипатын өзгертеді. Олар ортақ мағынаға ие болады. Кез келген жалпылау алынған білім мен онымен жұмыс істеу әдістерін жаңа материалға көшіру мүмкіндігін ашады. Бұл балалардың танымдық қабілеттерінің кеңеюін қамтамасыз етеді.
Екіншіден, фактілік материалдардың үлес салмағының азаюына байланысты мектеп оқушыларын, әсіресе олардың механикалық есте сақтау қабілетін шамадан тыс жүктеуден аулақ болуға болады. Кейбір фактілер ескірген деп бағдарламадан алынып тасталды, басқалары оларды әрқашан анықтамалық кітаптар арқылы өздігінен алуға болатындықтан, ал басқалары мектеп оқушыларына танысу үшін ғана ұсынылады. Оқу тапсырмалары фактілік материалмен шамадан тыс жүктелгенде, оқушылар оны түсінбей, автоматты түрде есте сақтайды. Мұндай білімдер мектеп оқушыларының психикалық дамуына ықпал етпейді, керісінше кедергі жасайды.
Үшіншіден, жаңа бағдарламалар мұғалімдердің назарын мектеп оқушыларының бойында өз бетінше жұмыс істеудің ұтымды дағдылары мен дағдыларын қалыптастыруға бағыттайды. Оларда бастауыш сыныптан бастап балаларды кітаппен жұмыс істеуге үйрету, өзін-өзі бақылауға үйрету және т.б. нұсқаулар бар. Мысалы, математика бағдарламасында біз мектеп оқушыларында анықтамалық әдебиеттерді пайдалану әдетін қалыптастыру туралы, бұл көп жағдайда есте сақтау формулаларын ауыстыруы керек. Бағдарламаларда алған білімдерін қолдану жолдарын үйретуге көп көңіл бөлінеді. Ол пәнаралық байланыстарды өзектілендіруді көздейді. Сонымен, математика сабақтарында физикалық есептерге талдау жасалады, геометрияны оқуда сурет салу дағдылары қолданылады, мектеп оқушыларын білім беру іс-әрекетінен тыс: еңбекте, қоғамдық өмірде және мектепте қолдануға үйрету өте маңызды.
Кейбір бағдарламалар оқушыларға өз бетінше оқудың қандай дағдылары қажет екенін көрсетіп қана қоймайды, сонымен қатар олардың қалыптасуының кезекті кезеңдерін көрсете отырып, осы дағдыларға нақтырақ сипаттама береді. Мысалы, әр сыныпқа арналған шет тілі бағдарламасында сөйлеу дағдыларының әртүрлі түрлерінің сапалық және сандық сипаттамалары берілген.
Мектепте белсенділік пен оқу-танымдық іс-әрекеттің дербестігін, оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуды қамтамасыз ететін оқытудың әдістемелік жүйесі құрылуда. Ол негізделген:
а) мектеп оқушыларын таным процесінде негізгі логикалық әдістерді өз бетінше қолдануға ынталандыратын әдістер мен әдістердің педагогикалық-психологиялық негізделген жүйесін қолдану туралы;
б) оқытылатын материалдың маңызды жақтарын ашуға ойлаудың бағдарын күшейтетін танымдық тапсырмалар жүйесін пайдалану туралы;
в) оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетінің логикалық құрылымын және ақыл-ой жұмысының әдістерін білуі негізінде;
г) мектеп оқушыларының психикалық әрекетін ынталандыратын субъективті факторларды белсендіру туралы.
Бұл жүйе оқу процесін оқушылардың шығармашылық ұмтылысымен байланысты ішкі қажеттіліктеріне барынша жақындатады. Оның мүмкіндіктерін дұрыс пайдалану оқушылардың зияткерлік іс-әрекетін білімнің жоғары сапасына жетуге бағыттауға және оларда шығармашылық әрекеттің негіздерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7




©engime.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет