Өсімдік шаруашылығы практикумы қайта өңделіп, толықтырылып екінші шығарылуы



бет7/76
Дата01.04.2017
өлшемі13,01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   76

Бақылау сұрақтары

1. Транспирация коэффициенті туралы түсінік жне әртүрлі дақылдар тобына осы көрсеткіштің орташа параметрлері.

2. Су пайдалану коэффициенті туралы түсінік және бұл көрсеткіштің агротехника дейгейіне, ылғалмен қамтамасыз етілуі жағдайына, дақылға, сортқа тәуелділігі.


  1. Жиынтық су пайдалану туралы түсінік және бұл көрсеткішті есептеу өдістемесі.

  2. Себу алдында өнімді ылғал қоры белгілі және белгілі емес жағдайда ылғалмен қамтамасыз етілуіне қарай НМӨ-ді есептеу дісмтемесі.

  3. Су пайдалану коэффициентін есептеу әдістемесі.

  4. Бағдарламаланған өнім деңгейіне және қалыптасқан ылғал ағдайына байланысты жалпы қалыптасқан ылғал жағдайына айланысты жалпы суландыру жөне суару мөлшерін есептеу әдістемесі.

  1. П,Г. Кабанов бойынша қуаңшылықты бағдарламалау (болжау) дістемесінің мөні.

ЕГІН ЖИНАУ АЛДЫНДАҒЫ ҚОЛАЙЛЫ САБАҚ ЖИІЛІГІНЕ

СЕБУ МӨЛШЕРІ ЕСЕПТЕУДІҢ ӘДІСТЕМЕСІ

ТАПСЫРМА

  1. Негізгі екпе дақылдардың қолайлы жиілігіне тұқымның ебу мөлшерін есептеу өдістемесін меңгеру.

  2. Жоспарланған сабақ жиілігіне есептелген себу мөлшерін сынылған шамамен салыстыру және көрсеткіштердегі ауытқу ебептерін негіздеу.

Нақты танапқа тиімді ылғал қорын, өсіп-жетілу кезеңіндегі ылғалдану жағдайларын, топырақ құрлығын, арамшөптермен ластануын т.б. факторларды ескере отырып дұрыс себу мелшерін анықтау-агрономнан үлкен білгірлікті талап етеді, өйткені сабақ жиілігі жапырақ беті ауданына, фотосинтетикалық потенциалға, егістіктегі дақылдың, сорттың таза өнімділігіне тікелей байланысты, ал сондықтан алынатын өніммен де байланысты.

Бұл көрсеткіштің ең қолайлы мәні топырақ-климат аймағында ылғаддану жағдайларына, нақты танапта белгілі бір дақылға қалыптасқан нақты жылдың ылғалдануына тікелей байланысты, өйткені қолайлы жапырақ беті ауданына егістіктің қалыпты транспирациясын топырақ ылғалымен қамтамасыз етілетін мөлшері алынады. Сондықтан ойсаналық (теориялық) негізде айтсақ-ылғалмен қамтамасыз етілуі неғүрлым нашар болса, солғүрлым жапырақ беті ауданы төмен болуға тиіс. Соның нәтижесінде бір өлшем егістікте сабақ жиілігі да азаюға тиіс. Кейде агрномдардың кемшілігін табиғат өзі түзейді: тым тұқым көп себіліп, егістік жиілігі жоғарылап кеткенде қуаңшылықтың есерінен көп өсімдіктер опат болады, немесе олар нашар түптенеді, массасы азаяды, басқаша айтқанда сабақ жиілігі мен жапырақ беті ауданының қалыптасуы өздігінен реттеледі. Пәрменді есіру технологиясын қолданғавда ылғалдылыққа байланысты жиіліктің өздігінен реттелуіне жіберуге болмайды, оның үстіне ол артық тұқым шығынына өкеліп соғады жөне өнім төмендейді.

тұқым себу мөлшерін есептеуде екі негізгі әдісті қодцанады.

1. Тәжірибелер негізінде алынған жөне аймақ, облыс, аудан үшін ұсынылған гектарьша млн. өнгіш тұқым (себу мөлшерінің коэффициенті). Салмақтық себу мелшерін есептеуге мына анықтама пайдаланылады:

СН=М * К * 100 : Сж,

Мұнда, Сң - тұқымның себу млшері, кг/га; М - 1000 тқымның массасы, г; К - ұынылған себу мелшері, млн/га өнгіш тұқым; Сж ~ тұқымның себу жарамдылығы, %.Бұл өдістің кемшілігі-өсімдіктің өсіп-жетілу кезеңіндегі түқымның далалық өнгіштігі, өсімдіктердің сақталуы мен тірі қалуы жеткіліксіз ескеріледі, басқаша айтқанда, сабақ жиілігінің қалыптасуы процесінде агрономның рөлі айтарлықтай емес.

2. Егін жинау қарсаңындағы қолайлы сабақ жиілігін тұқымның далалық өнгіштігін, өсімдіктердің сақталуы мен себу жарамдылығын ескере отырып тұқым себу мөлшерін есептеу. Бұл жағдайда әрбір танапты, дақылды, сортты көктемгі қалыптасқан жағдайларға бейімдеп, ылғалдану жөне агротехниканың басқа шараларын ескеріп, бірінші төсілдегідей, бұрынғы дағдымен емес, есімдіктің өсу жағдайларын үлгілеп, тұқымның далалық өнгіштігі мен өсімдіктердің сақталу мүмкіндіктерін болжау арқылы себу мөлшерін анықтайды.

Себу мөлшерін есептеуде дөнді жөне мал азықтьщ дақылдарда бірқатар ерекшеліктер бар.



Дәнді дақылдар ушін себу мөлшерін нақты аймаққа бейімдей отырып, егін жинау қарсаңындағы 1 м2 егістіктегі қолайлы сабақ жиілігіне есептеу қажет. Қолайлы сабақ жиілігінің мәнін шаруашылықтың топырақ-климат жағдайлары мен алғы дақылға байланысты алады. Есеп жүргізгенде тұқымның далалық өнгіштігін, өсімдіктердің сақталуын, өнщді түптенуді жөне тұқымның себу сапасын болжаған дұрыс. Есептеу мына анықтамамен іске асырылады: Сн= (С * М * 100) : (К * В * Сж), мүнда Сн - себу мөлшері (нормасы), кг/га; С — егін жинау қарсаңыңдағы 1 м2 алаңдағы сабақ саны, дана; М - 1000 тұқымның массасы, г; К - өнімді түптену коэффициенті, дана; В - тірі қалу көрсеткіші, тұқымның далалық өнгіштігі мен өсімдіктің сақталуын қоса есептегендегі байланыс, %; Сж ~~ түқымның себуге жарамдылығы, %.

Солтүстік Қазақстанда өсірілетін жаздық дәңді дақыддарда өнімді түптену 1,2-1,3 деңгейіңде және өр жылдары, әртүрлі танаптарда ылғалдануға, алғы дақыл, есіру технологиясы, дақыл жөне сортқа байланысты 1-ден 2,5-3,0 шамасына дейін өзгереді.

Орта есеппен тұқымның далалық өнгіштігі 70-90%, өсімдіктің тірі қалуы 65-70%, бірақ 50-ден 85%-ға дейін өзгеруі мүмкін.

Егін жинау қарсаңында 1 м2 егістікте дөнді дақылдардың сабақ саны ылғалмен қамтамасыз етілуіне қарай 200-360 дана аралыгында болуы мүмкін.

Мал азықтық дақылдар егістігінде қолайлы сабақ жиілігін құрастыру біздің зерттеулеріміздің деректері негізінде іске асырылуға тиіс, олар 27-кестеде келтірілген.

Ең жоғары өнім алу үшін ылғалмен қамтамасыз етілуіне байланысты дақыддың, немесе дақылдар тобының ең қолайлы сабақ бітіктігі жиілігін бағдарлаған дүрыс. Соңынан тұқымның себу жарамдылығына, далалық өнгіштігіне, өсімдіктердің сақталуына және шығындалуына (егін көгін тырмалағанда, қатараралықты өңцегенде ж.б.) түзету енгізіледі. Өсімдіктің тірі (сақталып) қалуын проценттік көрсеткішті пайдаланып себілген тұқым арқылы мына анықтамамен есептеуге болады:

Сө=Пв * Вө : 100,Мұнда, - өсімдіктің тірі қалуы, %;

Пв ~ тұқымның болжаулы далалық өнгіштігі, %; Вө - өсімдіктердіц болжаулы тірі қалуы, %.



27 кесте Солтүстік Қазақстанда ең жоғары өніммен қамтамасыз ететін

Мал азықтық дақылдардың егін жинау алдындағы өсімдік жиілігі дана




Дақылдар

Ылғалмен қамтамасыз етілу дәрежесі



суару немесе табиғи жақсы ылғалдану

суармасыз жөне қанағаттанарлық ылғалдану

Көпжылдық шөптер тіршілігінің 2-4 жылдарында

Жоңышқа

80-100

60-80

эспарцет

90-100

70-100

Қылтықсыз арпабас

120-160

100-120

Еркекшөп

60-90

60-90

Біржылдық шөптер

Судан шөбі

110-140

100-120

Сұлы, итқонақ ж.б.

200-300

150-200

Кең қатарлап себілген сүрлемдік дақылдар

Жүгері, күнбағыс

15-18

8-12

Шай жүгері

35-40

15-25

Сақталған өсімдіктің табылған мәні егін жинау қарсаңындағы бағдарланған қолайлы өсімдік санына сөйкес келеді. Себу мөлшерін (нормасын) төмендегі анықтама бойынша есептейді:

Сн=Ск * 100 : Сө,

Мұнда, Сн "~ тұқымның себу мөлшері, дана/га;

Ск ~ егін жинау алдындағы (қарсаңындағы) қолайлы (жобалы) саны, дана/га:

Сө - өсімдіктің сақталуы, %.

Әрі қарай 1000 тұқымның массасы арқылы ( - бетте) келтірілген анықтама бойынша салмақтық себу мелшерін есептеу қиын емес. Солтүстік Қазақстанда жүргізілген тәжірибелерге негізделе отырып 28-кестеде бірқатар мал азықтық дақылдардың далалық өнгіштігі мен өсімдіктердің сақталу көрсеткіштері келтірілген.



28-кссте Тұқымның далалық онгіштігі мен өсімдіктер сақталуының орташа мәндері (%) (Можаев Н.И., 1996)

Дақылдар

Тұқымның далалық өнгіштігі

Өсімдіктердің сақталуы

Жүгері

50-70

70-90

Күнбағыс

70-80

80-90

Шай жүгері

60-70

70-90

Жоңышқа

25-60

85-95

Эспарцет

40-45

90-95

Еркекшөп

25-50

60-90

Судан шөбі

60-70

80-95

Тұқымның далалық өнгіштігі мен өсімдіктердің сақталу мәселесі-бүл қалыптасқан жағдайға сөйкес қолайлы себу мерзімін, егістікті күтіп-баптау, тұымның сіңіру тереңцігін т.б. тандап алу.Сонымен, далалық өнгіштікті лабораториялық көрсеткішке, ал өсімдіктердің сақталуын 100%-ке жақындату мумкіндіктері көп ретте білім мен істей білуге байланысты. Барлық жұмыс әрбір тұқымнан толық бағалы егін көгін алуға өрбір алынған өсщціктің піскенге дейін сақталуын қамтамасыз етуге бағытгалуға тиіс.

Бақылау сұрақтары

  1. Мал азықтық дақылдардың, тұқымның егістік сапасына егізгі қойылатын талаптар. Тұқымкондициясының көрсеткіштері.

  2. Тұқымның себуге жарамдылығы және оны анықтауәдістемесі.

3. Тұқымның танаптық өнгіштігі және оны анықтау әдістемесІ.

  1. Танаптық және зертханалық (лабораториялық)өнгіштіктерінің айырмашылықтарының негізгі себептері.Бұл айырмашылықтарды кемітудің негізгі агротехникалық тәсіддері және олдары.

  1. Өсімдіктердің сақталуы жөне тірі қалуы оларды анықтау дістемелері. Бүл көрсеткіштерді арггырудың негізгі агротехникалықтөсілдері.

  1. Әр түрлі дақыддардың сабақ жиілігі туралы тусінік жәнеоның топырақ-климат жағдайына және қоршаған орта факторларынабайланыстығы.

  2. Егістік дақылдардың себу мөлшерін анықтайтьш қазіргі кезде қолданатын негізгі әдістері.

  3. Тұқымның себуге жарамдылығын, олардың өнгіштігін жәнеөсімдіктің сақталуын ескеріл жоспарлаған себу мөлшерін есептеу.

  4. Мал азықтық дақылдардың ФП, сабақ жиілігі менөнімділігі арасывдағы байланысы бар оңтайлы қүрылымды егістіктерінқалыптастыру.

  5. Қарқынды технологаяда өнімді бағдарламадағанда ескерудіқажет ететін егіншілік жөне өсімдік шаруашылығының негізгі заңдары.

БАҒДАРЛАМАЛАНҒАН ӨНІМГЕ ТЫҢАЙТҚЫШ

МӨЛШЕРІ ЕСЕПТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ

ТАПСЫРМА

  1. Әртүрлі құрлылықтағы топырақтардан алынатын бағдарламаланған өнімге минералдық және органикалықтыңайтқыштардың енгізу мөлшерін есептеудің әдістемесін меңгеру.

  2. Топырақтың тиімді құнарлығы бойынша (топырақтағысіңімді Н,Р,К мөлшеріне байланысты) алынатын потенциалды өнімдіесептеудің әдістемесін меңгеру.

  3. Қоректі заттарды топырақтан жөне тыңайтқыштаншыгару коэффициенттерін анықтаудьщ өдістемесін меңгеру.

Тыңайтқыш енгізу мөлшерін есептеудің бірнеше әдісі мен өдістемесі бар. Қазіргі заманның ірі агрохимик-мамандарының (Ягодин Б.А., Смирнов П.М., Петербургский А.В., Демин В.А. жөне т.б. 1989) пікірі бойынша тыңайтқыш мөлшерін есептегенде оңтайлы, тиімді жөне шегіне жеткен минералдық тыңайтқыш мөлшері деген түсініктерден шығу керек.Оңтайлы — ауыспалы, егіс ротациясында топырақтың оңтайлы құнарлық деңгейін бірте-бірте арттырып немесе сақтап қалу жағдайында 1 га-дан максимальды таза пайда алу арқылы, сапалы жоғары өнімді алуды қамтамасыз ететін мөлшер.

Тиімді - өндірістік қалыптасқан ұйымдастыру-шаруашылық жағдайында 1 га танаптан жақсы жөне қанағаттанарлық сапасы жоғары өнім шығуына мүмкіндік беретін және тыңайтқыш қолдану арқылы міндетті түрде экономикалық тиімділік ала отырып топырақтың қүнарлығын қарқынды арттыру мөлшер.

Шегіне жеткен қодданып отырған тыңайтқыш минималды өз шығынын өзі өтейтін жағдайда, ал ол шаруашылықта тыңайтқышты алуына жөне енгізуіне көп қаражат болған жағдайда ғана мүмкін, тиісті сапасы бар максимальды мүмкін өнім деңгейін қамтамасыз ететін мөлшер.

Ірі агрохимик Минеев В.Г. (1990)жазған: Өнімді бағдарламалаудың жеке бір бөлімдерінен тек қана егіншіліктің ғылыми жүйесінің барлық кешенін жүзеге асыруына белсенді ауысу өте қажет. Ол жөне тағы да басқа агрохимиктер (Ягодин Б.А., 1989; Афендулов К.П., Лентухова А.И., 1978), дақыддардың жоспарланған өнімге тыңайтқыш мөлшерін есептегенде барлық жоспарланған еніммен шығатын қоректік заттар бойынша жиі түрде баланстық есептеу әдісі қолданылады, деп сендіреді. Бұлөдіс өте кең тараған, өйткені барлық қоректік заттардың барлық кіріс және шығыс бөлігін қамтиды.

Минеев В.Г.(1990), Ягодин Б.А., Демина В.А. жөне т.б. (1989), Афендулов К.П., Лантухова А.И. жене т.б. (1978) пікірінше, ауылшаруашылық дақылдарына тыңайтқыш мөлшерін анықтау өдістемелері үш топқа ажыратылады:


  1. Танаптық төжірибе мен агрохимиялық картограммалардыңкөрсеткіштерін тікелей қолдануына негізделген.

  1. Есеп айыратын (балансты немесе есеп айыратын балансты).

  1. Кешенді-1-ші және 2-ші топ өдістерін үйлестіруіненегізделген.

Соңғы 40-50 жыдда Батыс Европа жоне ТМД елдерінде екінші топ әдісі өте кең таралған.

Жоспарланған (бағдарламаланған) өнімге тыңайтқыш мөлшерін анықтайтын есеп айыратын (баланс) топ әдісі бірнеше модификациядан тұрады (Ягодин Б.А., Демин В.А. және т.б. 1989; Минеев В.Г., 1980) оның ішінде өте кең тарағандары:



а) элементар баланс өдісі;

б) жоспарланған қосымша өнімге;

в) нормативтік баланс әдісі.

Есеп айыратын балансты топтар әдісін қолданғанда ( а жөне б модификациясы) баланстың шығыс бөлігінде жоспарланған (бағдарламаланған) өніммен шығарылатын қоректік заттар, әрбір қосалқы өніммен (астық, құрғақ зат) нақты сан мәлшерде қоректік затгар (М,Р гО з,К гО) шығарылатынын еске ала отырып есептелінеді (Батыс Европа еддерінде соның ішінде Германияда одан басқа МS0 шығарылуы да есептелінеді).оаланстың кіріс бөлігінде топырақташ сіңщці қоректік зат, енгізілген тыңайтқыш мөлшері және топырақ пен тыңайтқыштан қоректік затты пайдалану коэффицяентгері, ал олардьщ мөлшері өсіп-жетілу кезеңіндегі толырақтың ылғалмен қамтамасыз етілу деңгейіне жөне дақылдың өсіру технологиясына байланысты.

Бұл жағдайда баланс (Ягодин Б.А., Демин В.А. жөне т.б. 1998) мынадай болуы мүмкін:


  1. Қарқыңцы (жағымды), егер қоректік заттардьщ топыраққакеліп тусуі олардың өніммен шығарылатынын және топырақпентыңайтқыштан шығындалуы артып кетсе.

  2. Экстенсивті (жағымсыз) немесе жетімсіздік, егер өнімменшығарылатын жөне шығыңдалған қоректік заттар мөлшері олардытопыраққа келіп түсуінен артып кетсе.

  3. Жетімсіздіксіз (нольдік), егер кіріс пен шығыс бөлімдеріжөне қоректік заттар тең.

Нормативтік баланс өдісінің ерекшелігі қоректік заттардың кіріс жене шығыс бөлігінің барлық бөлімдерін егжей-тегжейлі тептіштеп есептейді.

Кіріс бөлігінде-топыраққа қоректік заттардың тыңайтқыдшен ұқымдармен, судан оның ішівде бұшақ түқымдас дақылдардың түйнек бактерияларының азоты мен екінші әрекеттегі бактериялар-азотфиксаторлардың келіп түсуі және сөзсіз топырақтың тиімді құарлығын есептеу.

Шығыс бөлігі-танаптан алып кеткен өніммен шығарылған қоректік заттар, жер бетінен су мен ағып кету арқылы топырақ пен тынайтқыш пен шығындалған қоректік заттар, инфильтрация (жауын, өзен, көл суларының тау жыныстарындағы жарықшалар мен кеуектер арқылы жерге сіңуі), газ төрізді шығын (мысалы: азоттың денифитрикациясы). Сонымен толық немесе экологиялық (биологаялық) жөне жеңілдетілген (шаруашылық) баланс ажыратылады. Бірінші жағдайда қоректік заттардың кіріс пен шығыс бөлігінің барлық бөлімдері есептелінеді, ал екінші жағдайда кіріс бөлімдерінің қалдықтармен, тұқымдармен, азотфиксатор-бактериялармен келіп түскен қоректік заттар байырақтан шығывдалған қоректік заггар мөлшері, жинақтап келгенде бұл бөлімдер тең ретінде қабылданады.

Қазіргі уақытта өте кең қодданып жүрген есеп айыратын (балансты) немесе есеп айыратын балансты әдісінің негізіңде баланс жатыр, оны мына түрде көрсетуге болады.

ШКө * 100= Тқз *К ТК*Тм*Ктш,

Мұнда Тқз - топырақтағы сіңімді қоректік зат, кг/га;

К тқ топырақтағы қоректік затты пайдаланукоэффициенті, %;

Тм тыңайтқыштың мөлшері, ө.е.з. пен есептегевде,г/га;

Ктш тыңайытқыштан қоректік затты пайдаланукоэффициенті, %;

Шко өніммен егістіктің бір гектарыньщ жалпышығарылатын минераддық қоректік зат элементі, кгТолық түрінде баланс теңцеуі төмендегідей өзгереді:

Ө*ШҚӨ*1ОО=ТҚ31аТКМ Ктш,

мұнда Шқо=Ө*Шқө1 гектардан өніммен жалпы шығарылатын қоректік зат элементі, кг;

Тқз = Тқзі *Км - 1 га топырақтың жыртылу қабатындағы жалпы сіңімді қоректік зат, кг/га;

Тм берілген өнімге есептелінген қорекгік заттың (тыңайтқыштың) мөлшері, г/га;

Ө - бағдарламаланған (берілген) өнім, ц/га;

Шқө - 1 ц негізгі жөне тиісінше қосалқы өніммен шығарылатынқоректік зат, кг;

Тқз — топырақтағы сіңімді қоректік зат, мг/100, (картограмма өрсеткіші)

Ка "мг/100 г қоректІк заттарды есептелген топырақ қабатына кг/га аудару коэффициенті, (орташа есеппен 25 см қабатына 30).

Ктқ және Ктш ~ топырақтан және тыңайтқыштан қоректік затты пайдалану коэффициенті, %;

Жоғарыда келтірілген баланстан жоспарланған өнімге тыңайтқыш мелшерін есептеу анықтамасын шығаруға болады. Органикалық тыңайтқыштарды қолданғанда көңмен енгізілген азот, фосфор, калий мөлшерлері есепке алынады және көң енгізілген жылжы және одан кейінгі жыддары пайдаланылатын қоректік заттар ескеріледі.

Есептеу үшін төмендегі анықтаманы пайдаланған дұрыс:

Мұнда Км көңнің мөлшері, т/га;

Кқ. кеңдегі қоректік заттардың мөлшері, кг/т;

Кк - көңдегі қоректік затты пайдалану коэффициенті, %.

Демек, есеп шығару үшін өніммен шығарылатын қоректік заттар және өсімдіктердің, топырақтың қоректік заттар мен қамтамасыз етілуі көрсеткіштерін білу керек, сонда жоспарланған өнім деңгейіне жетпейтін қоректік заттар мөлшерін тыңайтқыш енгізу арқылы орнын толытыруға болады.

Әрбір дақылдың 1 ц негізгі және тиісінше қосалқы өніммен шығарылатын қоректік заттар жөніндегі деректерді 29 кестеден алуға болады, сіңімді қоректік заттар мөлшерін шаруашылықтардың картограммасынан, немесе қосымшадағы 6 кестеге жобалаған көрсеткіштерден (жадығаттарды егіншілік кафедрасының доценті Р.Х. Карипов, (1997) дайындаған) алуға болады.



Топырақтан жөне тыңайтқыштан қоректік заттарды сіңіру коэффициенттері 30-кестеде келтірілген.
29-кесте 1 ц негізгі және тиісінше қосалқы өніммен шығарылатын қоректік заттар, кг (Каюмов М.К., 1989, Можаев Н.И., 1988)

Дақылдар

Негізгі

өнім


Шығарылған кг/ц

1 ц өніммен шығарылған КРК мөлшері, кг





N

Р2Оз

К2О



Жаздық бидай

Астық

4,27

1,24

2,05

7,56

Күздік бидай

Астық

3,25

1,15

2,0

6,40

Қарақұнық

Астық

3,40

1,86

3,31

8,57

Күздік қара бидай

Астық

3,10

1,27

2,26

7,07

Арпа

Астық

2,50

1,09

1,75

5,34

Сүлы

Астық

2,99

1,31

2,58

6,84

Жүгері

Астық

3,03

1,02

3,13

7,18

Тары

Астық

3,30

1,02

3,26

7,58

Шай жүгері

Астық

3,63

1,12

1,54

6,29

Асбұшақ

Астық

6,00

1,25

2,00

10,12

Сиыржоңышқа

Астық

6,23

1,31

1,56

9,Ю

Рапс

Түқым

4,90

2,30

3,30

10,2

Жоңышқа

Пішен

2,60

0,65

1,50

4,75

Эспарцет

Пішен

2,50

0,56

1,30

4,36

Сиыржоңышқа

Пішен

2,27

0,62

1,00

3,89

Еркекшөп

Пішен

1,30

0,51

1,05

2,86

Қылтықсыз арпабас

Пішен

1,41

0,51

1,13

3,05

Судан шөбі

Пішен

1,44

0,46

1,15

3,07

Тары

Пішен

1,81

0,47

1,45

3,73

Итқонақ

Шшен

1,50

0,46

1,20

3,16

Сүлы

Пішен

1,76

0,42

1,55

3,75

Күздік қара бидай ,

Пішен

1,36

0,42

1,10

2,86

Ас бұшақ

Пішен

2,36

0,51

1,75

3,68

Жүгері

Қүрғақ зат

2,65

0,80

2,20

5,85

Қант қызылша

Тамыр

жеміс


0,49

0,15

0,50

1,24

Мал азықтық қызылша

Тамыр жеміс

0,40

0,13

0,46

0,99

Турнепс

Тамыр жеміс

0,25

0,14

0,40

0,79

Картоп

Тамыр жеміс

0,62

0,30

1,45

2,37

Ескерту: пішенге жиналатын дақылдар гүлденудің бас кезінде, жүгері сүтгене-қамырлана пісу кезеңінде шабылады.

Көңді топыраққа енгізгенде азот, фосфор, калий мөлшерін есептеу қажет және көң енгізілген жылғы, өрі одан кейінгі жылдары қоректік заттардың пайдалануын ескеру қажет (31-кесте). Оның үстіне минералдық тыңайтқыштардың есептелген мөлшеріне түзету жасалады.

Көпжыддық шөптерге тыңайтқыш мөлшерін еселтегеңце шөп жамылғысының пайдалану ұақтығын (жыл, шабу саңцары) есепке алған жөн, өйткені бұл өнімге есептелген фосфор, калий тыңайтқыштарын негізгі топырақ өңдеудің астына енгізеді, ал азот тыңайтқышын жыл сайын үстеп қоректендіру жолымен береді, ал шөпті бір жыдда 2-3 рет шабу жағдайывда өр шабыс сайын.

30-кесте Екпе дақылдар өсімдіктерінің кейбір топтарының топырақ пен тыңайтқыштан қоректік заттарды жобалы шығару (пайдалану) коэффициенттері, % (М.К. Каюмов, 1989)



Көрсеткіштер

Жобалы шығару (пайдалану) коэфициентгері, %






азот

фосфор

Калий




Суарылмағанда




Топырақтың қоректік заттарынан

20-25

5-10

10-12




Минералды тыңайтқыштан










1. Дәнді дақылдар, сүрлемдік жүгері, сүлы-сиыржоңышқа қоспасы

50-60

20-25

60-70




2. Көпжылдық шөптер картоп

60-70

25-30

70-75




Суарылғанда




Топырақтың қоректік заттарынан

30-35

30-35

25-30




Минералды тыңайтқыштардан

80-95

30-35

90-95



























31-кесте Көңнің химиялық құрамы және өсімдіктермен ондағы қоректік заттарды сіңіруі (Афендулов К.П., Дантухова А.И., 1973)




Көрсеткіштер

N

Р2О5

К2О




1 т көңді қоректік заттардың жалпы мөлшері, кг

4,6

2,0

6,0




Өсімдіктердің N Р К бірінші жылы сіңіру коэффициенті, %

25

30

50




1 т есептегенде, кт

1,2

0,6

3,0




Жалпы сіңіру коэффициенті, %

50-65

50-70

65-90




1 т есептегенде (тікелей жөне соңғы әсерлері), кг

2,3-3,0

1,0-1,4

3,5-5,4






















Әрбір өніммен шығарылатын қоректік затгың мөлшерін біле отырып жоспарланған өніммен шығарылатын N Р К мөлшерін есептеуге болады. Бұл көрсеткіштер едәуір тұрақты жөне олармен дақылдардьң жоспарланған онім деңгейіне тьщайтқыш мөлшерін есептегенде қоддануға болады.

Топырақтың И, РаО5 жене КгО (мг/100 г топырақтағы) қамтамасыз етілу картограмасының агрохимиялық көрсеткіштерін тиісті топырақ ертүрлілігі мен есептелген қабаттың тереңдігіне сәйкес келетін коэффициентке көбейту арқылы қанша кг/га болатынын анықтайды. Орта есеппен топырақтың жыртылатын қабатының (0-22 см) 1-ге тең массасын 3000 т деп алсақ, аударма коэффициенті 30-ға тең. Жыртылатьш топырақ қыртысының массасын дөлірек анықтау тоішрақтың көлемдік массасы арқылы жүргізіледі.

Көптеген мөліметтерге қарағанда, топырақтың сіңімді қоректік заттарынан өсімдіктер 5-10% фосфор, 10-12% калий жөне 20-25% жеңіл гидролизденген азотты пайдаланады. Суармалы жерлерде қоректік заттарды пайдалану коэффициенттері топырақта да, тьщайтқышта да жоғарылайды. Келтірілген мысалда (32-кесте) жүгері жасыл балауса өнімі 200 ц/га болғанда калийге қажетсінуі топырақ есебінен қанағаттаңдьфылады, фосфорға-топырақ жөне оғаң енгізілген 35 т/га көңнің есебінен, тек қана 1,2 ц/га аммиак селитрасы енгізу қажет.



Зерттеуді пайдаланудың ең дөл коэффициентгерін нақты аймақта, топырақта дақылдарға далалық төжірибелер жүргізу нетижесіңде алуға болады, бірақ олар ылғалдану жағдайларына байланысты эр жьнщары әртүрлі болуы мүмкін.Өндіріс жағдайывда өсімдікгердің топырақ пен тьщайтқыштан І^, Р, К пайдалану коэффициештерін анықтауға болады, ол үшін кез-келген дақыддың қоректік заттардан шығаруын тыңайтқыш енгізілмеген жөне енгізілген жерлерде есептейді, оның үстіне бірішпі жағдайда өсімдіктердің қоректік заттарды шығаруы топырақтың табиғи қорынан, екінші жағдайда енгізілген тыңайтқыш пен топырақтың табиғи қорынан пайдалануы арқылы жүзеге асады. Есептеумұнда К-щ топырақтағы қоректік заттарды пайдалану коэффициенті, %;

Қтқ - өнімнің қоректік заттарды тыңайтылмаған алаңнан шығаруы, кг/га;

Тқз - топырақтағы қорекгік заттар мөлшері, кг/га; Қтқ ~ тыңайтқыштағы қоректік заттарды ігайдалану коэффициенті, %;

Шқе - қосымша өніммен шығарылатын қоректік заттар мөлшері, кг/га;

Тм тыңайтқышпен енгізілген қоректік заттар мөлшері, кг/га.

Келтірілген деректер мен түсінікгемелер өте қажет, өйткені анықтамалық өдебиетгерде барлық жағдайлар жөне дақылдар үшін дайьш ереже (рецепт) табу мүмкін емес.

Тыңайтқыш мөлшерін өніммен қоректік затгарды шығаруы, топырақ құнарлығы жөне топырақ пен тыңайтқьпптан қоректік заттарды пайдалану коэффициентін ескере отырьш есептеу кескінді логикалық ойлау жүйесімен іске асыруға болады.

Мысал ретіңде жүгерінің 200 ц/га жасыл балауса өніміне 32-кестеде тыңайтқыш мелшерін есептеу кескіні кежірілген (келтірілген есеп өдістемесі Целиноград ауданының бүрынғы "Октябрь", "40 лет Казахстана" М. Маметова атындағы совхоздар) үшін жүргізілген. Өңціріс жағдайларында үлкен алқаптарда тексерілген. Өнім деңгейін топырақтың тиімді құнарлылшы бойышпа (сіқімді IV, Р, К мөлшері) есептеудің әдістемесі. Жоғарыда келтірілген жадығаттарды пайдаланып топырақтың тиімді құнарлылық дережесін, потенциадды мүмкіндіктерін, қосымша тыңайтқыш енгізбей, есептеп шығаруға болады. Мысалы, картограммаға сәйкес кез-келген танапта топырақтағы қорекгік заттардың мөлшері (мг/100 г топырақта)-азот-5, фосфор-2, калий-40 бодды дейік, бүл көрсеткіштерді 30 коэффициентіне көбейту жолымен 1 га жыртылатьш топырақ қабатына бүл көрсеткіштерді кг-мен есептейміз. Бүл мысалды 1 га-ға есептегенде қоректік заттар-қоры азот-150, фосфор-60, калий-1200 кг, оларды өсімдіктермен пайдаланылатын мелшерін 25-кестенің деректерін қодцанып есептегенде азоттың 25%, фосфордың 10%, калийдің-12%, немесе тиісішпе 37,6 және 144 кг болады. 1 ц бидай астығы мен тиісінше қосымша өнімді қалыптастыруға 4,27 кг азот, 1,24 кг фосфор. 2,05-калий (29-кесте) қажет, топырақтан шығарылатын қоректік заттар мөлшерін осы көрсеткіштерге бөліп өнім деңгейін табамыз: азотбойынша-37:4,27=8,6 ц/га: фосфор бойьшша 6:1,24=5,0 жөне калий

бойынша 144:2,05=70 ц/га.



32-кесте Бағдарламаланған өнімге тыңайтқыш мөлшерін есептеу мысалы (жүгері, жасыл балауса өнім деңгейі 200 ц/га> ал құрғақ массасы 40 ц/га) (Можаев А.Н.. 1983 )

Қатар саны

Көрсеткіштер

Азот

Фосфор

Калий

1.

1 ц құрғақ массамен шығарылуы, кг

2,65

0,60

2,20

2.

Бағдарланған еніммен шығарылуы, кг/га

106,0

24,0

88,0

3.

Топырақтағы мөлшері, 100 г/мг

7,5

1,5

35,0

4.

Топырақтағы 100 г/мг қоректік заттарды га/кг мөлшеріне айналдыру коэффициенті

30

30

30

5.

Топырақтағы өсімдік сіңіре алатьш қоректік заттар мөлшері, га/кг

225

45

1050

6.

Топырақтағы қоректік затгарды пайдалану коэфициенті

20

10

10

7.

Топырақтан шығарылатьш қоректік заттардың мүмкін мөлшері, кг/га

45,0

4,5

105

8.

Қоректік заттар мөлшерінің жетімсіздігі (2п-7п), га/кг

-61,0

-19,5

+17,0 артық

9.

Жоспарланған кеңмен (35 т/га) топыракқа енгізілген қоректік заттар мөлиіері, га/кг

161

70

210

10.

Топыраққа енгізілген кеңнен пайдаланьшатъшы: а) бірінші жылы, га/кг б) кейінгі жылдары

40

21

105

11.

Жетімсі қоректік заттатһр мөлшерін минералдық тыңайтқыштар есебінен енгізу (8п-10п), га/кг

-21

+1,5

қажет

емес


12.

Тыңайтқштан қоректік затгарды пайдалану коэффициенті

50

-

-

13.

Бағдарланған өнімге енгізілетін минералды тыңайтқыш мөлшері, га/кг ө.е.з. есебімен

42




қажет

емес


14.

Топыраққа енгізілетін тыңайтқыш түйіндегі өсер етуші зат мөлшері, %

34

-

-

15.

Тыңайтқьш түгінің мөлшері, га/ц

1,2

-

-

Сонымен "минимум" зандылығына сәйкес қарастырылған жағдайда өнім 5 ц/га деңгейінде болмақ.

Жоғарыда келтірілген тұжырымдарды мына анықтама түрінде жазуға болады:

мұнда ПӨ - минералды қорекгік заттар мөлшерімен есептелген потенциалды өнім, ц/га.

Барлық басқа шартты белгілер ....бетге берілген.

Осы өдістемені қолданьш топыраққа енгізілген минералдық және органикалық тыңайтқыштардан күтілген қосымша өнімді есептеуге болады.

Топырақтың құналылыш оңтайландыру. Ғылыми-зерттеу мекемелердің зерттеулері жөне теографиялық жүйесінің тыңайтқыштармен жүргізілген стационарлық тәжірибелер арқылы агрохимиялық жөне агрофизикалық көрсеткіштер бойышпа оның жоспарланған (бағдарламаланган) жоғары өніміне топырақтың құнарлығын оңтайландыруы мүмкін болды. Топырақ құнарлығын көрсеткіштері оңтайлы деп санауға болады осындай жағдайда егер олар ауыспалы егістің барлық дақылдарының жоғары бағдарламаланған өнімін жөне өнім сапасын қалыптасуын қамтамасыз етсе (Минеев В.Г., 1950).

Топырақ құнарлығының оңтайлы параметрлері ауыспалы егістің барлық дақылдарының биологаялық талаптарына сәйкес болуы керек жөне олардың потенциадды енім алуын іске асыруына мүмкіндік туғызу.

Топырақтың мынадай агрофизикалық қасиеттері ескеріледі: жыртылатын қабаты, см; тығыздығы, г/см3; жалпы уақ тееіктігі, %, массасының ылғалдылығы, %, суға төзімді агрегаттар 0,25 мм, % және топырақтың төмендегідей агрохимиялық, физико-химиялық қасиеттері: гумус, % жөне т/га: азот, % жэне т/га; жылжымалы фосфор, мг/100 г топыраққа, алмасу калий, мг/100 г топыраққа.

Топырақ құнарлығының онсгайлы параметрлерінің негізгі көрсеткіштері агротехникалық жөне агрохимикалық төсілдер қолдану арқылы жасалады.

Топырақты жалпы құнарландырудың маңызды сипаттамасының бірі жылжымалы фосфордың қүрамы болып табылады. Оның нөтижесінде өсіріп отырған дақыддың жоғары өнім деңгейі қалыптасады және қосымша енгізілген фосфор тыңайтқыштарының тиімді әсері жоқ. Сонымен нақты топырақ-климат жағдайында маңызды жөне фосфор мен қоректену деңгейіне жоғары талап ететін ауыспалы егіс дақылдарына бейімделу керек.

Топырақтағы фосфор (Р2О5) күрамы оңтайлы деп саналады егер максимадды өнім деңгейінен 90-95% алынуы мүмкін, ал жетіспейтін 5-10% (тәжірибенің шындық шекарасында) фосфор тыңайтқыштарымен толықтырылады, олардың өніммен шығарылатын қоректік затпен орны толықтырылады. 33-кестеде қоңыр жөне карбонатты қара топырақтағы жылжымалы фосфордың оңтайлы көрсеткіштері келтірілген жене топырақтағы жылжымалы фосфордың 1 мг/100 г, арттыруына фосфор тыңайтқыштарының шығындалуы, кг/га.

Егер Солтүстік Қазақстан көптеген қара-қоңыр топырақтарының фосфор (Р2О5) құрамы орташа 1,0-1,5 мг/100 г, кәдімгі қара топырақтарда 1,5-2,5 мг/100




Орташа үлгіні құжаттау және сақтау.
Көрсеткіші және екі үлгіні талдау нәтижелеріндегі рұқсат етілгені
Жұмсақ және қатты бидай түршелерін
Пайдалануға р
Ерте пісетіндер:
Дән пішіндері: 1-мәскеулік; 2-харковтік; з-шатиловтық; 4-ұзын жауырынды; 5-ине тәрізді.
Күріш - рис - окү2а
Ноғатық - чина - іатнүіш8
Ноқат - нут - сісе
Краснокутский 123.
Волгоградка 1,
Тарау бойынша әдебиеттер
Түйнектердің
Скороспелый 87.
Даму кезеңдері.
Пайдалануға рұқсат етілген шай жүгері сорттары
Карагандинская
Песчаный улучшенный
Ақ түйежонышқаның сорттары:
Еркекшөп - житняк –
Еркекшөп түрлерінің айырмашылық белгілері
Карабалыкский
Жаздық сиыржоңышқаныц сорттары:
Омичка 2-сібір ашғзи, 1989 (7,12), омичка,
Крулносемянный 1
Бұршақ-астық т
Конус тәрізді
Кәдімгі (орташа талшықты) мақта өсіодігі
Днепропетровская однодомная 6, золотоношская, юсо 11, южносозревающая однодомная 31 (юсо 31), юсо 14, зенща, золотоношская 13.

Каталог: Книги -> 269
Книги -> “Қош,махаббат” Алматы 1988 жыл Ақынның жыр жинақтары
Книги -> Қазақcтан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Книги -> Көкшетау 2011 Құрастырғандар
Книги -> АҚША, несие, банктер
Книги -> А. А. Букаева 5В090200 Туризм мамандығына арналаған КӘсіби қазақ тілі
Книги -> М а 3 м ұ н ы қазақ тілі леқсикологиясына кіріспе қазақ лексикологиясының мақсаты мен зерттеу объекгісі лексика
Книги -> Қ а з а қ тіліні ң грамматикас ы 1 т о м Алматы, 1967
Книги -> Сүлейменова Зәуре Екпінқызы Қошанова Мараш Төлегенқызы
269 -> Назар аударыңыз!


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   76


©engime.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет