Жалпы орта бiлiм беретiн мектептердi¤



Pdf көрінісі
бет44/111
Дата20.11.2022
өлшемі0,7 Mb.
#159007
1   ...   40   41   42   43   44   45   46   47   ...   111
Байланысты:
Қазақ тілі 7сынып

§ 21. ОСЫ ШАЈТЫ¤ ТЇРЛЕРI
Осы ша³ маІынасы мен жасалуына ³арай на³ осы 
ша³ ж±не ауыспалы осы ша³ болып екiге бµлiнедi.
1. На³ осы ша³
На³ осы ша³ ³имылдыґ, iс-±рекеттiґ сµйлеп 
т¾рІан с±тте болып жат³анын бiлдiредi. На³ осы ша³ 
етiстiктiґ ³¾рамына ³арай жалаґ ж±не кїрделi болып 
екiге бµлiнедi.
а) На³ осы ша³тыґ жалаґ тїрi 
отыр, тѕр, жатыр, 
жїр
деген етiстiктердiґ жiктелуi ар³ылы жасалады. 
Б¾л тµрт етiстiк 
³алып етiстiктерi
деп аталады. 
Јалып етiстiктерiне жiктiк жалІауы тiкелей жалІанып 
есiмдерше жiктеледi.
Јалып етiстiктерiнiґ жiкте лу їлгiсi
Жа³
Отыр
Тѕр
Жїр
Жа тыр
Кµпше Же
 ке
 ше

II 
III

II 
III
Отыр мын 
Отыр сыґ 
Отыр сыз 
Отыр
Отыр мыз 
Отыр сыґдар 
Отыр сыз дар 
Отыр —
Тѕрмын 
Тѕрсыґ 
Тѕрсыз 
Тѕр
Тѕрмыз 
Тѕрсыґдар
Тѕрсыз дар 
Тѕр — 
Жїрмiн 
Жїрсiґ 
Жїрсiз 
Жїр
Жїрмiз 
Жїрсiґдер 
Жїрсiздер
 Жїр —
Жа тыр мын 
Жа тыр сыґ 
Жа тыр сыз 
Жа тыр
Жа тыр мыз 
Жа тыр сыґдар 
Жа тыр сыз дар 
Жа тыр —
Отыр, тѕр, жїр, жатыр
деген ³алып етiстiктерi 
III жа³та жiктiк жалІауынсыз ж¾мсалады. Б¾нда да 
есiмдер (мысалы, зат есiм, сын есiм, сан есiм) сия³ты III 
жа³та жiктiк жалІауы болмайды. Јалып етiстiктерiнiґ 
їшеуi (
отыр, тѕр, жїр
) екi тїрлi маІынада ж¾м-
салады: 1) II жа³ жiктеу есiмдiгiмен (
сен
) тiркесiп, II 
жа³ б¾йры³ маІынасын бiлдiредi: 
сен отыр, сен тѕр, 
сен жїр; 
2) III жа³ жiктеу есiмдiгiмен тiркесiп, III 
жа³та ж¾мсалып, осы ша³ маІынасын бiлдiредi: 
ол 
отыр, ол тѕр, ол жїр.
Ал 
жатыр 
етiстiгi II жа³ 


67
б¾йры³ маІынасында 
жат (сен жат
) тїрiнде, III жа³та 
жiктелгенде, 
жатыр (ол жатыр
) тїрiнде ³олданылады.
±) На³ осы ша³тыґ кїрделi тїрi негiзгi етiстiктiґ 
-ып, -iп, -п ж±не -а, -е, -й т¾лІалы кµсемше тїрi мен 
отыр, тѕр, жїр, жатыр
деген ³алып етiстiктерiнiґ 
кµмекшi етiстiк м±нiндегi тiркесiнен жасалады. Б¾л 
на³ осы ша³ кїрделi етiстiктен жасалатынды³тан, 
оныґ кїрделi тїрi деп танылады. Кїрделi етiстiктiґ 
³¾рамындаІы кµмекшi етiстiктер (
отыр, тѕр, жїр, 
жа тыр
) жiктелiп ж¾мсалады. Мысалы:
 Мен о³ып 
отыр мын. Сен ойнап жїрсiґ. О³ушы кiтап о³ып тѕр.
Жа³
Же ке ше
Кµпше

II
III
О³ып отыр мын 
О³ып отыр сыґ 
О³ып отыр сыз
О³ып отыр —
О³ып отыр мыз 
О³ып отыр сыґдар 
О³ып отыр сыз дар 
О³ып отыр —
82-жатты²у.
О³ып шыІып, на³ осы ша³ты бiлдiрiп т¾рІан 
етiстiктердi табыґдар. Јалай жасалып т¾рІанын тїсiндiрiґдер.
Ї л г i : отырып тѕр – 
негiзгi етiстiк пен
 тѕр 
деген 
кµмекшi етiстiктiґ тiркесуiнен жасалІан.
ЕР АНА
Јалыґ орманныґ µрт шалІан т¾стары тїскен тiстiґ 
орнындай кетiлiп, ³ап-³ара болып опырайып т¾р. 
Ўр жерде намазІа жиналІандай топ ³¾зІындар отыр, 
³уанІаннан ³¾йрыІына дейiн ³ыпы³ ³аІып сауыс³андар 
жїр. Ерсiлi-³арсылы кµсiле ³¾лаІан а³ теректердiґ кїмiс 
жапыра³тары ±лi дiр ³аІып жатыр. Кµрiнген б¾таны бой 
таса жасап, ³алаІа ³арай жалІыз ±йел келе жат³ан ана 
едi ол. ЖауІан о³ты елемей, µлiм ³аупiн ескермей келе 
жат³ан ана едi ол. Ґмiр їшiн сынІа тїссе, ана жїрегi 
бїлк еткен бе! Ўйел б¾рша³тай бораІан о³ астына ³арай 
келе жатыр. Б¾л – аґыраІан ана Наталья. 
(
ў. Мїсiрепов
.)


68
83-жатты²у.
Сµйлемдердi кµшiрiп жазып, на³ осы ша³тыґ 
кїрделi тїрлерiнiґ астын сызыґдар, ³алай жасалып т¾рІанына 
굴iл аударыґдар.
1. АшыІай ±рi-берi ж¾л³ылап Шотырдыґ жаІасын 
жыртып жiбередi. 2. Костюмiнiґ тїймелерi де їзiлiп, 
бiрiнен кейiн бiрi жерде домалап жатыр. 3. Јызы³³а 
бат³ан о³ушылар дїркiрей соґдарынан ерiп бара-
ды. 4. Кейбiреулерi бiр-бiрiне ³арап жымиып ³ояды. 
5. Баланы ³уалап, бар екпiнiмен жїгiре жµнелiп едi, 
плащыныґ етегiне шалынып етбетiнен тїстi. 6. Жатар 
бµлме де жылан жалаІандай уiлдеп т¾р. 7. Есiк жа³та 
шалынан ³алІан сары тонІа оранып анасы т¾р. 8. Ґзiґ 
³атарлылардыґ барлыІы ³ыз ¾затып, келiн тїсiрiп жа-
тыр. 9. Келiншек байІ¾с, абыржып, µзi де ³осылып жы-
лап жiберуге аз-а³ ³алып отыр. 10. Поезд таІы да бiр 
ай³айлап, жылдамдыІын б±сеґдете бастады. (
С. Бѕхар.
)
84-жатты²у. 
На³ осы ша³тыґ (
отыр, тѕр, жїр
) жа лаґ 
тїрi мен (
о³ып отыр, желбiреп тѕр, ѕшып жїр

деген кїрделi тїрлерiн ³атыстырып бiрнеше сµйлемдер 
³¾растырыґдар.
Ї л г i : 
Їкiмет їйiнiґ їстiнде республиканыґ 
туы желбiреп тѕр.


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   40   41   42   43   44   45   46   47   ...   111




©engime.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет